Талааннаах дьон туоната

Баччаларга Саргылаах Саҥа дьылга бэлэмнэнии быһыытынан араас быыстапка-дьаарбаҥка, атыы-тутуу оройуттан тутуллар үгэстээх. Ону тутуу баттаһа, талба талааннаах, интэриэһинэй дьоруойу таба тайанар сыаллаах «Куруһаалаҕа» уонна Национальнай бибилэтиэкэҕэ буолбут тэрээһиннэргэ сырыттым.

Этэргэ дылы, харчылаах эрэ буол, саха санаабыта барыта баар. Ол иһигэр, ким тугу сатыырынан оҥорон, дохуот киллэринэр ыччат элбээбит. Онуоха нолуокка чэпчэтиилээх бэйэ дьарыктаах (самозанятай) диэн дьоҕус урбаан биир көрүҥэ киирбитэ туһалаабыт чинчилээх. Хас да атыылааччы ону бэлиэтээтэ.

Саҥа дьыл чугаһаан, илиинэн оҥоһукка маастар-кылаас дэлэйэн даҕаны, баататтан оҥоһуллар харыйа оонньуурун арааһа биллэ эбиллибит. Сыаналара 2-4 тыһ. солк. иһинэн халбаҥныыр. Улахан кээмэйдээх (50-ча см баара быһыылаах), сэбиэскэй оҥоһукка дьүөрэлиир баата Тымныы оҕонньор 5 тыһ. солк. турара. Бу Саҥа дьылга, сураҕа, ретро харыйа, урукку оонньуур, биир оннук киэргэтии биһирэнэр үһү.

Бу иннинэ Евгений Гундовин, Владимир Зарубин уруһуйдара ойуулаах аккырыыккалары санатар кумааҕы флажок тэнийбит буоллаҕына, быйыл ону  тупсаран фанераҕа оҥорбуттара хас да сиргэ баара. Илиҥҥи гороскобунан, кэлэр сыл бэлиэтэ буолар сылгыны араас быһыылаан-таһаалаан, эгэлгэ  матырыйаалтан оҥорбуттар. Ол оннугар Үрүҥ Айыы тойоҥҥо анаммыты биири да түбэһэн көрбөтүм. Бэйэ оҥоһуу мыыланы, шампуну араас сыттаах гына, эмтээх оттору былаан, сиэдэрэй быһыылаан-таһаалаан оҥорбуттарын биһирээтим.

«Бу – мин хоббим»

Норуот бэйиэтэ Бүөтүр Тобуруокап хоһоонун «Уонна хаһан?» тыллара кэлиҥҥи кэмҥэ дьон уоһуттан түспэт буолла. Ордук саас ортолоох, онтон аҕа саастаахтар сөбүлээн туттабыт. Ол иһин эбитэ дуу, биир өттүттэн көрдөххө – «уонна», атын өттүттэн көрдөххө «хаһан» буола уларыйар суругу уонна биир оннук матырыйааллаах, эргиттэх аайы үс тус-туһунан өҥнөнөн көстөр балачча улахан чороону сэргээн, атыылааччытын кытта кэпсэттим.

Оҥоһуктар ааптардара Андрей Федоров:

— Пластиктан араас оонньууру, головоломканы (лабириннаах оҥоһугу, күн систиэмэтин планеталарын бэчээттээн, таҥан таһаарбытын көрдөрөр – Л.), плафоннары, сувенирдары оҥоробут. Ол иннинэ 3D принтери кыра-кыралаан үлэм наадатыгар, холобур, конструкция, стенд оҥорорго биитэр туох эрэ алдьаннаҕына, ол саппаас чааһын оҥорорбор туһанарым. Оонньуур оҥорон көрөрүм. Уопсайынан, бастаан хобби быһыытынан саҕалаабытым. Бэйэм үлэм атын – РНА Ньиэп уонна гаас кыһалҕаларыгар научнай-чинчийэр институтун Саха сиринээҕи салаатыгар наука үлэһитэбин.

Оттон бу дьарыкпар муус устар ыйтан ылсан эрэбин. «Игра в Кальмары» сериал сезонун биир сиэрийэтигэр хаамыска курдук «Гонги» диэн оонньуулаахтар этэ.  Ону оҥорон көрөргө санаммытым. Бэркэ табыллыбыта. Дьээбэҕэ, биллэрии биэрбитим. Онтубун арай дьон сэргээн, сакаастаһан барда! Кууһунан ылааччы кытта баара. Дьэ, онно: «Маннык дьарыктанан харчы эбиниэххэ сөп эбит»? – диэн санаа киирбитэ.

Улахан оҥоһукка, холобур, бу чорооҥҥо 0,5 кг матырыйаал барар, биир оҥоһук 20 чаас устата бэчээттэнэр. Оттон дьоҕус оҥоһугу кылгас кэмҥэ уонна элбэҕи оҥоруохха сөп, онон ордук барыстаах эбит. Ортотунан, былаастык матырыйаал, 2 тыһ. солк. сыаналаах. Бу 3D – кэнэҕэскилээх хайысха. Өссө да сайдан иһиэҕэ. Оҥорор көрүҥмүтүн элбэтэн, бэйэ дьарыктаах быһыытынан дьарыктанан, эбии принтердэри ылыммыппыт уонна «Чорон 3D» бэчээт устуудьуйатын арыйбыппыт да, улаханнык үлэлэтэ иликпит. Дьиҥинэн, «үөрэтиэҥ дуо?» да диэччилэр бааллар.

— «Уонна хаһан» диэниҥ бэрт баҕайы.

— Кэргэммин кытта социальнай ситимҥэ Клим Федоров аҕам саастаах дьону араас дойдуларга сынньата-сэргэхситэ барарын сөбүлээн көрөөччүбүт. «Уонна хаһан?» диэн девизтээхтэр дии? Ону биһирээн уонна буукубатын ахсаана (биэстии) да сөп түбэһэр буолан, маннык наада эбит диэн, бэйэм толкуйдаан таһаарбытым. Дьон сэргээтэ. (ҺӨҔҮҤ диэн сурук эмиэ сытара. Туохха интэриэс баарын көрөн, бэркэ дьаһанар эбит – Л.)

– 3D принтер төһө сыаналаах буоларый? Холобур, ити биир чороону 20 чаас бэчээттиир диэтиҥ. Улахан кыамталаах, сыаналаах, арааһа, түргэтиирэ буолуо? Аны, маннык дьарыктанарга туох сатабыл, үөрэх нааданый? Уруһуйдуур эҥин дьоҕур ирдэнэр дуу?

– Дьиҥинэн, 3D принтердэр 20 тыһ. солк. саҕалаан бааллар да, соччото суохтук бэчээттииллэр. Сыаналааҕа ордук. Ити гынан баран принтер сыаната, суотабай киэнин курдук, саҥаттан саҕа таҕыстаҕын аайы сыыйа түһэр. Холобур, эрдэ 100 тыһ. солк. ылбытым билигин онтум 60-ча тыһ. солк. буолбут. Ол эрээри син биир хаачыстыбалаах. Улахан оҥоһугу 20 чаас бэчээттиириҥ түргэн диэҥҥэ киирсэр. Интэриниэккэ ити уонна хайдах бэчээттиир туһунан элбэх иһитиннэриини булуохха сөп. Сорохтор хоббиларыгар харчы бөҕөтүн ыыталлар дии? Оттон бу хоббинан киһи харчы киллэриэн сөп. Хайаан да уруһуйдьут буолуу ирдэммэт. Интэриниэккэ бэлэм модель элбэх. Биллэн турар, бэйэҥ толкуйдаан таһаарарыҥ биһирэнэр. Оҥоһуу Өй биллэ сайдан эрэр, ону туһанан эмиэ оҥоруохха сөп. Холобур, бу Чысхааны оннук оҥотторон баран, бэйэм тупсаран, ситэрэн биэрбитим. Принтери туһанарга, сөпкө үлэлэтэргэ тиэхиньикэҕэ сыстаҕас буолуу булгуччулаах. Харан хааллаҕына, атыннык бэчээттээтэҕинэ, настройкалыаххын наада.

– Бэчээттэнэригэр туох эрэ сыт тахсар дуу? Доруобуйаҕа дьайыыта хайдах эбитэ буолла? Ити туһунан кэпсии түспэккин ээ?

– Полилактид былаастык натуральнай уонна сытан эрэ сыыйа симэлийэр (биоразлагаемай) көрүҥҥэ киирсэр. Бытыылка, полиэтилен салапаан курдук сүүһүнэн сыл тухары айылҕаны киртитэ сыппат. Бактериялар көмөлөрүнэн  бэйэтэ урусхалланар. Бэчээттэнэригэр буспут саахар курдук биллэр-биллибэт сыттаах диэххэ сөп. Лактид диэн – боростуойдук быһаардахха, үрүҥ ас аһыйдаҕына-ымыйдаҕына үөскүүр үүт кислотатын курдук бэссэстибэ. Ону полимизируйдаан, бу маннык полилактид былаастыгы оҥороллор. Доруобуйаҕа туох да куттала, буортута суох. Ол да иһин үөрэх кыһаларыгар оҕо айымньылаах үлэҕэ туһанарыгар, куруһуокка дьарыктанарыгар чуолаан  бу көрүҥ былаастык көҥүллэнэр.

Олоҕун дьарыгын оскуола сылларыгар быһаарбыт

Муосчут, худуоһунньук Аэлита Боескорова муос оҥоһуктарынан дьарыктаммыта 20-тэн тахса сыл буолбут. Үөрэҕин кэнниттэн «Сардаана» фабрика сувенирдары оҥорор сыаҕар, «Драгоценности Якутии» үлэлээбит, Дьокуускайдааҕы Технология уонна дизайн колледжыгар преподавателлээбит.

2018 сылтан урбаанньыттыыр. «Муос Уус» диэн бренд киниэнэ эбит. Быыстапкаҕа сэлии муоһуттан киэргэллэри, уруучуканы аҕалбыт. Оҥоһуктара «Саха сиригэр оҥоһуллубут» анал бэлиэлээхтэр. Киниэхэ кэргэнэ, уола көмөлөһөллөр. Аэлита аан бастакы муос оҥоһугун 10-с кылааска үөрэнэ сылдьан, ис сүрэҕиттэн баҕаран туран, ынах муоһун илитэн, сымнатан оҥорбутун уонна онтуттан олус диэн дуоһуйбутун этэр. Оттон бүгүн кини сэлии муоһуттан оҥорор үйэлээх, кэрэ киэргэллэрэ, сувенирдара дьоҥҥо астыныы туругун бэлэхтииллэр. Астык буолбаат?

Хаартыскалар: Ааптар түһэриилэрэ