18.01.2024 | 12:00

Таҥха таҥхалаа, билгэ билгэлээ...

Таҥха таҥхалаа, билгэ билгэлээ...
Ааптар: Наталья КЫЧКИНА
Бөлөххө киир

Тохсунньу ыйга өбүгэлэрбит былыр-былыргыттан таҥха иһиллииллэрэ, сэрэбиэйдэнэллэрэ, кистэлэҥ эйгэни кытта алтыһаллара, инникилэрин тымтыктанан көрөллөрө. Ол үгэс күн бүгүн да тутуһуллан кэлэн, сэҥээрэр, интэриэһиргиир киһи үгүс.

Мин оҕо сырыттахпына ийэм аах сүллүкүүттэр тахсалларыгар оонньуургун барытын кистээ, түүн кэлэн оонньоһуохтара дииллэрин наһаа итэҕэйэр, куттана истэр этим. Онон биэсэлкэм аннынааҕы ыскаабыгар хокууккабын кистиирбин өйдүүбүн. Оннук наһаа элбэх оонньуурум да суоҕа буолуо, эгэ сымнаҕас эһэ миискэ, куобах эҥин кэлиэ дуо. Тоҕо эрэ ол хокууккабын эрэ саһыарар быһыылаах этим.

Биирдэ оскуолаҕа обургу кылааска үөрэнэ сылдьан иннэ сүүрдэн турардаахпыт. Кыргыттар эрэ этибит, арааһа, кылаас сууйан эҥин баран хомуллубуппут. Аҕыйах буоламмыт ким тугу сатыырынан кумааҕыга уруһуйдаан, аҕалбыт чүмэчибитигэр иннэбитин ититэн, ыйытыы биэрэн испиппит. Онтон биир кыыспыт: “Эн ханна бааргыный?” - диэн ыйытта. Оруобуна кини олорор эрээтин уонна паартатын эппитигэр бары, хаһыытыы түһээт, көрүдүөргэ ыстаммыппыт. Аһара куттаммыппыт уонна онон бүлүүһэбитин сүүрдэн бүппүппүт. Нэһиилэ тутуһан киирэн уоппутун уматан баран, мөҕүллүмээри, хомунан дьиэлээтэхпит дии.

Бүгүн ааҕааччыларбар олоххо буолбут аҕыйах түгэни билиһиннэриэм.

 

Татьяна Михайлова, Сунтаар, Тойбохой, саха тылын учуутала:

- Тохсунньу ый дьикти күннэригэр таҥхалыыр диэни билбэт сэбиэскэй оскуола оҕолоро хантан эрэ истэн, оҥостон туран  бүлүүһэ сүүрдэргэ санаммыппыт. Икки этээстээх мас оскуолабытыгар киэһэ устунан хаалан, эрдэ бэлэмнээбит чүмэчилэрбитин, хоруордубут бүлүүһэбитин ылан, баатымаҥҥа сахалыы буукубалары суруйан, биир муннукка - “дорообо”, бииргэ “быраһаай” диэн бооччойон баран, бэрт боччумнаахтык туттан төгүрүччү олордубут. Саамай кылаабынай сүүрдээччи кыыспыт хамаандатын истэн, олох саҥарбаппыт, тыынан сурдурҕуурбут эрэ иһиллэр. Санаабытыгар син добуочча олордубут быһыылаах. Эмискэ көрүдүөр уота ньимис гынна. Биһиги, соһуйан, куттанан,  өссө ылы-чып бардыбыт, ким эрэ бүтэҥитик часкыйан ылла. Түргэн үлүгэрдик илиибит иминэн таҥнан булумахтанан, сиэттиспитинэн кирилиэс диэки сыҕарыҥнастыбыт. Түннүгүнэн хочуолунай банаара тэйгэҥнээн барбах сырдатар уотугар банаарыктаах киһи оскуолаттан добуочча ырааппытын көрөөт, кирилиэстэн биирдэ “һуй” гынан, сырылаһан түһэн, ааҥҥа сүүрдүбүт. Ааммыт таһыттан хатаммыт! Дьэ, ыксал буолла, куттал суоһаата. Хараҥа муннугу көрбөппүт, ааммытын тэбиэлээн көрдүбүт да, мэлийдибит.

Хамандыыр кыыспыт тахсар сир көрдүөххэ диэтэ. Хата, аантан чугас буочукаҕа уу кутар дьөлөҕөс баарын өйдөөн, онно тиийэн, батары анньыллыбыт бүөтүн тоҕо тартыбыт. Дьөлөҕөспүт добуочча улахан эбит да, батар киһи көстүбэтэ. Онон саамай кыра уҥуохтаахтара миигин, истээх соммун устан, аҥаардас ырбаахынан дьөлөҕөскө симэн, үтэн-анньан таһырдьаны буллардылар. Соммун быраҕан биэрдилэр уонна хамаанда кытаанаҕа – били банаарыктаах киһини сырыс, бул, ааны астар. Мин тахсаары өлөрбүт тобукпун, тоҥонохпун имэринэр да бокуойа суох хочуолунайга ыстанным. Хочуолунай ньаалбаан бүрүөһүннээх халҕанын нэһиилэ арыйдым. Былыргы хочуолунай маһынан оттуллар буолан, ыыс быдаан, буруо-тараа, итии паар буолар эбит этэ. Тахсар аан үктэлигэр туран үөгүлээтим. Улаханнык үөгүлээтим бадахтаах, остуорас оҕонньор  бэргэһэтин саҥа уста туран соһуйда, туох эрэ диэтэ. Мин оскуолаҕа оҕолор хаалан хаалбыттар диэн чаҥкынаатым. Остуораспыныын оскуолаҕа харбыалаһан кэлэн, аанын аһан, кыргыттарым дьэ босхолоннулар. Остуорас киирэн уотун аһан бэрэбиэркэлии сырыттаҕына, куотан хааллыбыт. Син сүүрбэхтээн баран, хаарга охтон түһэн, аны күлэр мээрик буоллубут. Кутталбытын оннук таһаарынныбыт быһыылаах.

Дьэ тохсунньу таҥхалыыр киэһэтигэр оннук буолан турардаахпыт. Билигин саныы-саныы күлсэбит, оччолорго, дьэ, куттал этэ.

 

Светлана П., куорат олохтооҕо:

- Былырыын, оруобуна баччаларга, куорат биир сынньанар-эмтиир санаторийыгар сытарым. Эргэ Саҥа дьылы, Таҥха күннэрин онно атаарбытым. Дьиэбит-уоппут бэрт былыргы да буоллар, иһэ сэргэх этэ. Киэһэ аайы араас тэрээһин, үҥкүү-битии. Мин, үөрүөм иһин, бэйэм араа-бараа саастыы, биир санаалаах, олус үөрүнньэҥ, бэһиэлэй кыргыттары кытта түбэһэн, билсэн олорбуппут. Таҥха саҕаламмытын кэннэ үтүлүк бырахпыппыт, этэрбэс “хаамтарбыппыт”, кинигэ арыйбыппыт. Ким тугу сатыырынан, билэринэн диэн, ол быыһыгар интэриниэттэн да көрөбүт. Онтон биир кыыспыт дьиэтиттэн чүмэчи, үрүҥ кумааҕы аҕалтарда, иннэтэ сүүрдүөххэ диэн буолла. Ити тохсунньу 18 түүнэ этэ. Сүллүкүүттэрбит олох киирэллэрэ чугаһаан, биир эрэ хонук хаалбытын кэннэ биир сүбэнэн толкуйдаатыбыт. Сынньанааччылар утуйбуттарын кэннэ биир хоско мустан төбөбүтүн холбоон, хата билэр кыыс баар буолан уруһуйдаан, алпаабыт оҥорон, өссө дьуптуоннары эҥин туһунан суруйаллар эбит, сүллүкүүнүн кутуруктаан эҥин бэри-бэркэ оҥордо. Кумааҕыбыт кыра буолан, “оҕотун” уруһуйдаатым диэннээх. Ол курдук дьээбэлэһэн баран син оттомурдубут.

Дьэ, доҕоттор, сүүрэр буолар эбит. Олох сөрү-сөпкө буукубаларга тиийэн тохтуур. Аны туран, билигин кэлэн ырыттахха, үксүн сөпкө, дьиҥнээхтии эппит. Биһиги ол син саастаах “кыргыттар”, ыал ийэлэрэ, эбэлэрэ, аны кэлэн уол-кыыс диэҥҥэ наадыйбаппыт, син оттомноох ыйытыылары биэрэбит. Аҕыйахтан кэпсиир буоллахха, күһүн буолаары турар Ил Дархаммыт быыбарыгар олох “саха киһитэ олорор” диэн эппиэт биэрбитэ. Биир кыыспыт быраата СВОттан кэлэ сылдьар этэ, ол да буоллар төттөрү барыахтааҕа, ону “ончу барбат” диэн соһутта, кыыспыт иккистээн арыый атыннык ыйыппыта, син биир “барбат” дии турар. Дьиҥэр, кини хантараага бүтүөр диэри сылдьыахтаах диэн эбит. Онон ол быраата билигин да дойдутугар баар, эмтэнэр-хайыыр. Аны кырдьаҕас эдьиийин бу сылы туоруур дуо диэн ыйыппытыгар: “Бу да кыыс, сырыттын ээ этэҥҥэ, ол ыалдьар дуо?” – дэспиппит. Онтун бу сылы туораабат диэбитэ, оруобуна саас бараахтаабыт этэ. Ону таһынан кыргыттар оҕолорун дьиэтин өрөмүөнүн, эксээмэннэрин туттарыытын, атын да ыйытыыларыгар олус диэн бэркэ эппиэттээбитэ. Сөп буолан быраһаайдаспыппытыгар, хоп курдук “быраһаай” диэҥҥэ тиийбитэ.

Онон иннэ сүүрдүүтүн итэҕэйэн, Таҥха кэмигэр итинник кыралаан инникини ыйытыахха сөп эбит дии санаабытым.

 

Валентина, тыа сирин олохтооҕо:

- Оҕо, эдэр сылдьан бүлүүһэ сүүрдүбэтэх, инникитин билиэн баҕарбатах ыччат сэбиэскэй кэмҥэ аҕыйах буолуохтаах. Биһиги диэки ордук бүлүүһэ сүүрдүүтэ “муодунай” этэ. Уонна, дьиктитэ диэн, тоҕо эрэ улуу убайдарбытын, ааттаах-суоллаах суруйааччыларбытын ыҥырарбыт. Үгүстэрэдэлби үөҕэн, куһаҕан, быдьар тылынан саҥаран бараллар дииллэрэ.

Мин оччолорго 18-таах кыыс бииргэ үлэлиир дьахталларбын кытта бүлүүһэ сүүрдээччи буолбутум. Ол иннинэ кылааспытыгар күлүк эҥин көрөр этибит. Бүлүүһэҕэ бастакы “сүрэхтэниим” ол.

Дьиэлээх хаһаайкабыт огдообо, онон өлбүт кэргэнин ыҥырда. Дьэ, сүүрэн тилигирэтэн кэллэ эбээт. Маатыры да куотуру, үөхсүү саҕаланан барбат дуо?! Төрдүө дуу, бэһиэ дуу этибит. Бары миигиттэн аҕалар, биир тэрилтэҕэ үлэлиибит. Хаһаайкабыт ыксаата, биир дьахтары: “Эн соруйан тарбаххынан үтэҕин буолбат дуо, ыыт”, - диэн үөгүлээтэ. Анараата, күрүө намыһахтыы наар мөҕүллэр буолан, тарбаҕын түргэн үлүгэрдик төттөрү тардан ылла, суох, бүлүүһэбит иирбит курдук сүүрэр. Аны, сиргэ түһэн үлтүрүйдэҕинэ алдьархай тахсар диэн бары куттаныы, дьиксинии. Дьиэлээх хотуммут ыксаата, бар да бар диэн үүрдэ, бэйэтигэр утары маатыралаата, сүгүн сылдьыаҥ дуо диэн этиһэн, үөҕэн барда. Бэйэлэрэ да үчүгэйдик олорботохтор, куруук кырбыыр, иһэр киһи эбитэ үһү. Онтон арыый уоскуйан аны көрдөһөр аатыгар барда. Биһиги бары кутталбытыттан ылы-чып олоробут. Саатар, хаһаайкабыт куолаһа улахана, үлэбитигэр сэбиэдиссэйбит, ким да утары көрбөт киһитэ. Дьэ, ол курдук түмүгүн улаханнык өйдөөбөппүн да буоллар, бүлүүһэбит да уоскуйбута, ол гынан баран “быраһаай” диэҥҥэ барбатаҕа.

Онон чүмэчибит умуруоран, уоппутун арыйан, саҥата-иҥэтэ суох хомуммуппут. Хаһаайкабыт хаһаас арыгытын ылан иһэн уоскуйбута, атыттар бары утуйан хаалбыппыт. Арай түүн үөһэ кыланыы икки, часкыйыы икки буолбутуттан уһукта биэрбитим, дьахталлар бары саба түһэн хаһаайкабытын уоскута сатыыллара, анараабыт ытыыр икки, күлэр икки айманара. Мин олох куттанан кутум көтө сыспыта, эдэрим да бэрдэ, итинниккэ бастакыбын уонна бүтэһикпин түбэспитим.

Ол курдук айманан, сарсыарда диэкинэн утуйан, уоскуйан, хаһаайкабыт кыһыны кыһын диэбэккэ, кими эрэ көрдөһөн киһитин уҥуоҕар тахсан киирбитин туһунан истибитим. Кэлин син ону барытын умнан, этэҥҥэ бары олорбуппут.

Онтон ыла, дуостал, таҥхалааһыны, бүлүүһэ сүүрдүүтүн, атын да оонньуулары тумна сылдьабын, куттанабын.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Замполит Александр:  «Эр санаалаах боотурдары төрөтөр Саха сиригэр сүгүрүйэбин»
Дьон | 12.07.2024 | 12:00
Замполит Александр: «Эр санаалаах боотурдары төрөтөр Саха сиригэр сүгүрүйэбин»
Бу сурук кэлбитин туһунан миэхэ Уус Алдан улууһун социальнай политика салаатын үлэһитэ, хаһыаппар сырдаппыт, анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан үлэлии сылдьар Наталья Охлопкова от ыйын 3 күнүгэр эрийэн, хаһыаккар таһаарыаҥ дуо диэбитин тута сөбүлэспитим. Онон, сурук хайдах баарынан тылбаастаан, ааҕааччыларбар тиэрдиэм, Саха сирэ дьоруойдарын билиэхтээх!   “Наталья, дорообо! Мин аатым Александр. Мин...
Истиҥник санаан
Дьон | 05.07.2024 | 20:38
Истиҥник санаан
(Учууталбар Раиса Реасовна Кулаковскаяҕа ананар)
Светлана Дьяконова: «Саҥаттан ыал буолан эрэр курдукпут...»
Дьон | 04.07.2024 | 16:00
Светлана Дьяконова: «Саҥаттан ыал буолан эрэр курдукпут...»
Быйылгы халаан Хатырык нэһилиэнньэлээх пуунун олох үөйбэтэх өттүттэн ылан, олохтоохтору ууга-уокка түһэрбитин ааһан, уйулҕаларыгар да охсуу ыллылар, күн бүгүн ол содулун туоратыыга күүскэ үлэлииллэр, кэлэн ааспыт иэдээни оһоруналлар.   Светлана Васильевна Дьяконова, Хатырык олохтооҕо, биэнсийэлээх, култуура эйгэтигэр 35 сыл үлэлээн, “Култуура туйгуна” бэлиэлээх үлэ бэтэрээнэ, бүгүн ааҕааччыларга халаан иэдээнин туһунан кэпсиир:...
Хомунаалынай төлөбүр төһө үрдүүрүй?
Сонуннар | 11.07.2024 | 12:00
Хомунаалынай төлөбүр төһө үрдүүрүй?
Ый саҕаланыытыгар үгэспитинэн саҥа сокуоннары билиһиннэрэбит. От ыйыттан туох уларыйыыта киирдэ?