Төрдү-ууһу үөрэтиигэ интэриэс күүһүрэр

М.Е. Николаев аатынан оскуолаҕа киирэр үөрэнээччи бастатан бэйэтин төрөппүттэриттэн саҕалаан эбэтин, эһэтин туһунан төрүччү оҥорорго болҕомто ууруохтаах эбит. Хас биирдии үөрэнээччи төрүччүтэ оскуола интерактивнай түмэлин базатыгар киирэн, уларыйыы баар буоллаҕына, саҥа чахчыларынан эбиллэн иһэр.

Оскуола обществознаниеҕа учуутала Василий Перевалов уонна түмэл иһинэн куруһуокка дьарыктанар Ньургуйаана Данилова «Оскуола устуоруйата» диэн экраҥҥа информацияны баттаатах аайы таһааран иһэрин көрдөрө-көрдөрө, сонуннарын үллэһиннилэр.

– Биһиги оскуолабыт историята хас биирдии үөрэнээччиттэн саҕаланар. Оскуолаҕа киирэр оҕолортон бастакы күнтэн бэйэлэрин төрүччүлэрин көрдүүбүт. Холобур, маннык баттаатахпыт аайы хас биирдии үөрэнээччи тус төрүччүтэ  тахсан кэлэр, – дии-дии көрдөрөн биэрдилэр. – Бу манна бүгүҥҥү туругунан 600 үөрэнээччи төрүччүтэ киирэн сылдьар. “Арассыыйа – мин дойдум” түмэллиин бииргэ үлэлэһэбит. Ону таһынан Хаҥалас улууһугар баар “Николаев киинин” кытта ыкса сибээһи тутабыт. Оскуолабыт оптуобуһунан кылаастарынан баран кэлэллэр. Уон икки үөрэнээччи “Музейное дело” диэн куруһуок иһинэн дьарыктанан, бу интерактивнай түмэлгэ экскурсия ыыталлар.

Төрүччүнү оҥорууну оскуола саастаах оҕолор ыарырҕаталлара биллэр суол. Кинилэргэ көмөлөһөөччү, бастатан туран,  – ийэ, аҕа, эбэ, эһэ.

75 сааһыгар сылдьар уруккута баан үлэһитэ, үлэ бэтэрээнэ  Юрий Петрович Макаров билигин сиэннэрин оскуолаҕа таһар  сүрүн дьарыктаах. Кини төрүччүтэ 1795 сылтан ыла чөкөтүлүбүт. Бэйэтэ кэпсииринэн, өссө устудьуоннуур сааһыгар төрүччүнү оҥоруунан интэриэһиргээбит. Ол курдук, сайыҥҥы сынньалаҥын кэмигэр  дьонноруттан, кырдьаҕас эдьиийиттэн уонна нэһилиэк кырдьаҕастарыттан туоһулаһан, улахан кумааҕы былакаат кэннигэр төрүччү схематын оҥорбут. Онно төрөөбүт сыллара, күннэрэ суох. Ким кимтэн төрөөбүтүн эрэ билэллэр эбит. Ол схемата кэлин архыып матырыйаалын кытта үлэлииригэр туһалаабыт. Биэнсийэҕэ тахсан баран эбии  көрдүүр үлэни ыыппыт. Бастакынан нэһилиэк историятын кинигэлэрин үөрэппит.

Архыыпка төрүччүнү көрдүүр үлэ ылбычча буолбатах. Манна  бигэ сыал-сорук туруорунан, бириэмэ булан, ону таһынан элбэх докумуону буларга көмөлөөх анал бырагырааммалары үөрэтэн дьоһун түмүгү ситиспит Юрий Петрович Макаровтыын кэпсэттибит.

Архыыпка бастакы саҕалааһын

 Архыып докумуоннарын АИС ЭЛАР диэн сыһыарыынан дьиэбэр олорон көрөбүн. Бастаан электроннай почталарыгар нэһилиэк, улуус аатын суруйан, “Ревизкие сказки”, “Посемейные списки”, “Переписи с 1795 г по 1928  шифр делов наслега”ыытыҥ диэн суруйабын. Кэлбит шифрдарынан АИС Элар киирэн көрдөтөбүн. Булбут дьыалатын кнопка баттаан сакаастыыбын. Дьэ онно бэйэҥ дьоҥҥун көрдүүгүн.

Төрүччү маһа

«Древо жизни» (Төрүччү маһа) диэн бырагырааманы саайтан атыылаһан ылабын. Сыаната да удамыр, табыгастаах даҕаны бырагыраама, ким барыта сатыа. Саха сирин бары библиотекалара холбоон тураллар. Онно тиийдэххинэ босхо үөрэтэллэр, эбэтэр флешкаҕа да устан биэриэхтэрэ. Төрүччү маһын ойуутун бэйэҥ хайдах баҕараргынан оҥорор. Бэлэм төрүччүгүн аймахтаргар батсааптаан ыытаҕын, улахан кумааҕыга эбэтэр кинигэҕэ бэчээттииргэ анаан эмиэ оҥорон биэрэр. Барыта автоматизированнай.

Миэтирикэ

Төрүттэрбит төрөөбүт, ыал буолбут, өлбүт дааталарын таҥара дьиэтин  миэтирикэтиттэн Яндекс архыып саайтыгар киирэн булаҕыт. Онно Саха сирин бары таҥара дьиэтин миэтирикэлэрэ баар. Яндекс архыыпка интэриниэтинэн быһа эбэтэр Саха сирин Национальнай архыыбын саайтын нөҥүө эмиэ киириэххэ сөп. Ханнык таҥара дьиэтэ хайа нэһилиэктэр дьоннорун суруйан хаалларбыт испииһэгин ахпыыт электроннай почтатыгар суруйан көрдүүгүн. Оттон «Исповедальные книги церквей» шифрын архыыптан бэйэтиттэн көрдөөн ылыҥ. Ол шифры АИС Элар киллэрэн булан ылаҕын, сакаастаан, дьиэҕэр олорон көрөҕүн.

Нэһилиэктэргэ сүбэ

Национальнай архыыпка “Ревизкие сказки”, “Переписи”, “Посемейные списки”  нэһилиэктэринэн 1795, 1811, 1815, 1833, 1850, 1858, 1895, 1906, 1917, 1928 сыллар бааллар. Манна элбэх киһи сурулла сылдьар. Нэһилиэктэр хамыыһыйа тэрийэн, сылларынан үллэстэн баран, дьиэттэн олорон устан ылан, “Древо жизни” бырагыраамаҕа  аймахтарынан арааран, нэһилиэк сайтыгар киллэриэхтэрин, кинигэ да бэчээттэтиэхтэрин сөп. Биһиги, Сылаҥ нэһилиэгэ, уонтан тахса сыллааҕыта, АИС Элар үөскүү илигинэ, архыыптан бэйэтиттэн киирэн илиинэн устан ылбыппыт. Онон кинигэ тахсыбыта. Мин бэйэм төрүттэрбин  ол кинигэттэн булан, төрүччүбүтүн 1795 сылтан ыла билиҥҥи кыра оҕолорго тиийэ араспаанньа, аат, аҕа аатын киллэрэн, төрөөбүт күннэрин, олорор сирдэрин ыйан туран, хаартыскалаан  электроннай барыйаанын оҥорбутум. Ону бэйэм облако архыыппар угабын. Онтон аймахтарбар сигэбин ыытабын. Оччоҕо бары киирэн көрөллөр.

Тылдьыт көмөтө

Нэһилиэк аата үксэ былыргы төрүттэрбит ааттарынан. Архыыпка баар төрүттэрбит сахалыы ааттара  билигин туох суолталааҕын өйдөөбөппүн, билбэппин. Интэриниэккэ да суох буолар. Ону, хата, Кытай ИИ DeepSeek сыһыарыытынан сахалыы суруйан ыйытаҕын. Холобур, мин төрдүбэр Көлбө  диэн киһи аата туох суолталааҕый диэн ыйытыыбар « күөл кытыытыгар олорор киһи» диэн быһаарбыта. Кырдьык, мин төрөөбүт дьонум былыргы өтөхтөрө күөл үрдүгэр турар. Кэргэним төрдө Этээни ийэ ууһа Нөмүгү нэһилиэгэ.  Этээни диэн бас-көс ийэ ууһа диэн өйдөбүллээх. Бу маны монгол төрүттээх тыл диэн сахалыы эппиэттиир. Кырдьык, былыргы Эллэй иннинэ монгол тыллаах сиргэ олорбуппутун этэр.

Дьэ ити курдук Юрий Петрович Макаров бэйэтин уопутуттан үллэһиннэ. Чахчы даҕаны, кэнники сылларга төрдү-ууһу  үөрэтиигэ интэриэс күүһүрдэ. Сылтан сыл улууһунан, нэһилиэгинэн аҕа-ийэ ууһунан элбэх үлэ барар.