Төрүт ииһи сөргүтүү — саха омук олоҕун унаар буруотун уһатыы

Төрүт үгэс, төрүт дьон, төрүт дьарык... Бу барыта уруккуну умнубакка, ааста диэн антах анньыбакка, билиҥҥилиин алтыһыннаран илдьэ сырыттахха дириҥиир, суолталанар. Бу көстүүнү атыннык утумнааһын, удьуордааһын, үйэтитии, бөҕөргөтүү, сөргүтүү диэххэ сөп.

Утумнуур-ситимниир дьон баарын тухары ол норуот тыыннаах, күүстээх. Хатастар бары ытыктыыр, тумус туттар киһибит Людмила Михайловна Чепалова “Тускул” КК салайар кэмигэр, үлэбитигэр-хамнаспытыгар бу хайысха хайаан даҕаны баар буолуохтааҕын өйдөөн туран, 10 сыл анараа өттүгэр “Утум иис” түмсүү тэриллибитэ. Түмсүү бу сыллар тухары бэйэтин аатын толору дакаастаата, ол сылтан утумнаан, ситимнээн, бу түмсүүттэн 6 СӨ норуотун уус-уран оҥоһуктарын маастара үүнэн таҕыста. Төрүт таҥас бу кэккэ сылларга олус дириҥник, хорутуулаахтык чинчийилиннэ, үөрэтилиннэ, элбэх маастар, дьоһун иистэнньэҥ баар буоллулар.

Ол курдук, Хатаска, иис диэтиҥ даҕаны, дьон-сэргэ өйүгэр маҥнайгынан Наталья Гаврильевна Чабыева аата киирэр. 40 сыл тухары хас эмит көһүнэн сабы сыыйылыннара тикпит, тыһыынчанан таҥаһы оҥорон таһаарбыт уос номоҕор сылдьар киһибит үлэтэ бу да киэһэ бэркэ көһүннэ.

Бу 10 сыл тухары түмсүү сүрүн састааба улаханнык уларыйбата. Ол  эрээри саҥа сүүрээни, сибиэһэй салгыны киллэрбит биир киһибитинэн СӨ норуотун уус-уран оҥоһуктарын маастара Сардана Ивановна Токоемова буолар. Үөһээ Бүлүүгэ төрөөн, Таатта улууһугар аатыран, Хатаска кэлэн салгыы арыллан, кэҥээн-тэнийэн сылдьар дэгиттэр талааннаах маастар олоҕу көрүүтэ, айар-тутар эйгэни арыйыыта куруук ураты. Бу киэһэ кини ааттыын “Ураты” кэллиэксийэтэ, кырдьыга даҕаны, көрөөччүнү сэргэхситтэ. Хатайдааһын ньыматынан оҥоһуллубут бэргэһэлэрэ, хаатыҥкалара, сонун арааһа уонна умнууга хаалбыт чылыгырыайканы аныгылыы тыыннаабыта барыта ураты буолла.

Дьахтар барахсан олох олорорун тухары кэрэҕэ, кыраһыабайга, көстүүлээххэ умсугуйар, уһаарыллар, иитиллэр. Онтон ол кэрэни, ол көстүүнү бэйэҥ илииҥ сылааһынан оҥордоххуна, суолтата өссө дириҥиир, чиҥиир. Анна Ильинична Ефимова ыйан-кэрдэн, кистэлэҥнэрин арыйан көмө-тирэх буолар маастар-кылааһыгар үөрэнэн, “Утум иис” хас биирдии иистэнньэҥэ күндү түүлээҕи оҕуруонан, иис араас ньыматынан (быысыпкалаан, тимиринэн уо.д.а.) киэргэтэн, ситэрэн, саҕа, горжетка, стилизованнай өттүк киэргэлэ кэтэн тахсыылара, этэргэ дылы, сүрэҕи өрүкүттэ, хараҕы халтарытта. Хас биирдии саха киһитигэр Дьөһөгөй айыы суолтата чугас, истиҥ, иһирэх. “Утум иис” хас биирдии иистэнньэҥэр Дьөһөгөй киэргэлин толору кэмпилиэгэ баар. Бу күн сценаҕа Хатас нэһилиэгин норуодунай маастара Татьяна Иннокентьевна Олесова уонна СӨ  уус-уран оҥоһуктарын маастара Анна Петровна Пестерева оҥоһуктарын көрдүбүт.

Оһуор-мандар ойуута, күлүм-чаҕыл көстүүтэ, өҥ-дьүһүн дьүөрэлэһиитэ оҕуруота, биисэрэ суох буолбата чахчы. Дьэ маны барытын бэйэтин нөҥүө аһарбыт Степанида Васильевна Кожурова маастар-кылааһын ааспыт далбардар илин-кэлин кэбиһэрдэрэ болҕомтону ылыахтарын ыллылар.

Маны таһынан “Төрүт ииһи сөргүтүү – саха омук олоҕун унаар буруотун уһатыы” диэн ааттаах  Татьяна Григорьевна Жиркова, Анна Петровна Пестерева салайыыларынан “Утум иискэ” уһуйуллан, айымньылаах үлэҕэ тардыһан, 10 сылы билбэккэ да хаалбыт далбардарга анаммыт кэрэ көстүү тэрээһинигэр өссө быыстапка арылынна уонна бу сыллар тухары мунньуллубут матырыйааллары түмэн тэттик кинигэ, хаартыска альбома таҕыстылар.