Төрөппүттэргитин харыстааҥ... баалларын тухары

Билигин дьон удьуордарын билиэн баҕаран, төрүччү оҥосторо элбээтэ. Бу олус кэрэхсэбиллээх, наадалаах.
Оттон эн түгэх өбүгэлэргин төһө билэҕин, хас көлүөнэҕэ диэри үөрэттиҥ, кэнчээри ыччаккар тугу хааллардыҥ?
Биһиги, ааспыт үйэ 60-80 сс. оҕолоро, оччотооҕуга дьоммутуттан тугу да ыйыталаспатах, сураспатах “буруйбутугар” үгүс уруубутун-аймахпытын, киминэн-тугунан чугаспытын билбэккэ хаалбыппыт, дьэ кэлэн хасыһа-үөрэтэ сатыыбыт.

Оччолорго дьоммут кырдьык, иллэҥнэрэ да суоҕа, хараҥаттан хараҥаҕа харбыалаһан сопхуос, холкуос туһа диэн үлэлииллэрэ. Үгүстэрэ саастаах этилэр, оччотооҕу ыарахан олохтон төрөппүттэрин, бииргэ төрөөбүттэрин аччык, аас-туор, сэрии алдьархайдаах сылларыгар сүтэрбит барахсаттар этэ.

Үгүспүт, билигин 50-60 саастаахтар, ийэлэрбит, аҕаларбыт бииргэ төрөөбүттэрин оҕолорун кытта билсэрбит, этэргэ дылы, билиҥҥи курдук “троюроднай” эҥин диэн аҕыйаҕа даҕаны, дьоммутуттан ордон хаалбыт кыараҕас аймахтаах буоларбыт.

Кэнники кэмҥэ аймах-билэ дьон кэҥээн, уруулар ыһыахтара, ыччат дьон мустуута, элбэх киһилээх сыбаайбалар, үбүлүөйдэр аймаҕы түмэллэр, бу мантан биһиги өбүгэлэрбит үөрэллэр, салгыы олорор олохпутугар күүс-көмө, өйөбүл буолаллар. Ол буолар аҕа-ийэ ууһа салгыы сайдар олуга, хас көрсүһүү аайы кинилэр биһиэхэ үөһэттэн көрө сылдьан араҥаччылыы,  айхаллыы сылдьаллар диэн мээнэҕэ эппэттэр.

Бу уһун, синньигэс киирии тылбар суруллубутун курдук, ыстатыйам төрүччүнү түөрүү, урууну билии буолбакка, ааҕааччыларбар төрөппүттэрбитин харыстааһын, кинилэр баалларын тухары этиллиэхтээх тылбытын этэн, харыстаан, таптаан илдьэ сылдьыыбыт, кэлин кэмсиммэт гына диэн сүбэлэри биэриэхпин баҕардым.

Икки сыллааҕыта аймахтар аҕабыт 100 сааһынан төрөппүттэрбитигэр кинигэ таһаарбыппыт. Онуоха кэргэним мин ийэм туһунан ахтыытыгар: “Олоҕор элбэх кыһалҕаны билбит киһи буолан барытыгар аһыттан, таҥаһыгар, туттар малыгар тиийэ наһаа харыстабыллаахтык сыһыаннаһара, кыраттан да олус үөрэрэ. Мин хайдах эрэ ону сэрэйэн дуу, эр киһи элээмэтэ буолан дуу, көрөн, ыарахан үлэтин сэмээр оҥоро сылдьарым. Оннук саҥата суох бэйэбитин өйдөһөрбүт. Ити хаачыстыбалара миэхэ ыарыы курдук сыстан хаалбыттар дии саныыбын. Ол саҕана мин төһө да эдэр буолларбын, син долоҕойбор хатаабыт эбиппин. Онтубун билигин кэлэн дьэ өйдүүбүн. Элбэҕи этиэхтээхпин эппэтэх, ыйытыахтаахпын ыйыппатах эбиппин диэн хомойо саныыбын”. Манна даҕатан эттэххэ, ийэбитин түөрт күтүөтэ бары “мааматтан” атыннык ааттаабаттар этэ.

Итинник кэлин хомойбот, кэмсиммэт туһугар төрөппүттэрбитигэр сыһыан туһунан кэпсэтиибитин саҕалыахха.

Аттыбытыгар эрдэхтэринэ

Төрөппүттэр биһигиттэн эрдэ бараллар. Бу – айылҕа, олох сокуона уонна, биллэн турар, олус ыарахан түгэн, ону туоруохха наада. Онуоха кэлин кэмсиммэт, тугу эрэ кинилэр иннилэригэр ситэ оҥорбокко хаалбат инниттэн, ийэлэрбит, аҕаларбыт тустарынан саамай истиҥ өйдөбүл уонна сырдык санаа хааларын туһа – барыта бэйэбит илиибитигэр.

Бүгүҥҥү матырыйаалга төрөппүттэрин сүтэрбит дьон санаалара түмүллэн, таҥыллан киирдилэр. Интэриниэти да туһанныбыт. Бу дьон бары сүтэрбит бириэмэлэрин сыанатын билэллэр. Оттон, ыстатыйаны ааҕан баран сорохтор оҥорботоххутун оҥоро охсуоххутун сөп. Ону күүтэ сылдьыбакка бүгүн, билигин саҕалаан барыҥ.

Махтаныҥ

“Махтанабын” диэн тылы төһө да күҥҥэ хаста да кимҥэ баҕарар эттэрбит, бу тыл төрөппүттэргэ ордук улахан суолталаах. Туох эрэ биричиинэни, түгэн тосхойорун күүтүмэҥ – эһиэхэ оҥорбуттарыгар барытыгар махтаныҥ. Кыһамньыларын, бииргэ оҥорбут уруоктаргыт, минньигэс эбиэттэр, утуйбатах түүннэр, өрөбүл күн соһуччу зоопаркаҕа сылдьыбыккыт уонна айылҕаҕа бастакы айаҥҥыт иһин. Бу махтал эрэ буолбакка, ол кэмнэри бииргэ олорон сылаастык ахтыы, кэпсэтии эмиэ буолар.

Историяларын билиҥ

Төрөппүттэргит тыыннаах эрдэхтэринэ, дьиэ кэргэн ураты хроникатын чөлүгэр түһэрэр кыахтааххыт. Оҕо, эдэр сылдьан хайдах эбиттэрин, туох баҕа санаалаахтарын, ууну-уоту ортотунан хайдах ааспыттарын, бэйэ-бэйэлэрин кытта хайдах билсибиттэрин, төрөппүттэрэ, эһиги эбэлэргит, эһэлэргит туһунан ыйыталаһыҥ. Бу кэпсээннэр ахтыыттан ордук элбэҕи этэллэр, эһиги кинилэри салгыы — оҕолоргутугар, сиэннэргитигэр тиэрдиэхтээххит. Куоластара эрэ буолбакка, тыыннаах сирэйдэрэ хааларын туһугар, диктофоҥҥа суруйуохха эбэтэр видеоҕа устуохха сөп.

Күҥҥүтүн кинилэр баҕаралларын курдук бииргэ атаарыҥ

Үгүс өттүгэр бэйэбит тугу баҕарарбытын, дьоммутун үөрдээри да буолуо, холобур – ийэбитин муодунай рестораҥҥа эбэтэр аҕабытын кытта тыйаатырга билиэт бэлэхтээн илдьэ сылдьыахпытын баҕарабыт. Ол гынан баран, төрөппүттэрбитигэр олох атын наада буолуон сөп. Дьиэҕэ бииргэ олоруу, пааркаҕа күүлэйдээһин, даачаҕа сылдьыы. Онон бэйэлэрин тэтимнэринэн, тугу баҕаралларын талалларыгар көҥүллээҥ. Кылаабынайа – аттыгар сылдьыҥ уонна ханна да ыксаамаҥ уонна ыксатымаҥ.

Кинилэр ырысыаптарынан астыы үөрэниҥ

Оҕо сааскар испит мииниҥ, бэрэски эбэтэр ийэҥ оҥорор салааттара – бу мээнэ ас эрэ буолбатах. Бу – дьиэ кэргэн өйдөбүлэ. Ийэҕититтэн эбэтэр аҕаҕытыттан оҕо сааскытын, дьиэҕитин-уоккутун кытта сибээстээх аһы бэлэмнииргэ үөрэттэриҥ. Ырысыабын сурунан ылыҥ, видеоҕа устуҥ. Оннооҕор элбэх сылынан бу аскыт амтана ол оҕо сааскыт кэмигэр, саамай бастыҥ түгэннэригэр төнүннэриэҕэ.

Аны сорох дьиэ кэргэҥҥэ оҕо сылдьан төрөппүттэргиттэн истибит ураты остуоруйа эбэтэр ырыа баар буолар. Ону хайаан да сурунан ылыҥ.

Бииргэ хаартыскаҕа түһүҥ

Төрөппүттэргин кытта хаартыскаҕа бэйэҕин төһө элбэхтик көрөҕүнүй? Үчүгэй хаартыскалары оҥоруҥ. Сүүрэ-көтө сылдьан, тиэтэлинэн буолбакка, сылаас, дьиҥнээх, истиҥ гына. Ол кэннэ бэчээттээн таһааран кэрэ рамкаҕа ыйааҥ эбэтэр анал альбомна оҥоруҥ. Элбэх да сыл аастаҕына, кинилэр эһигини сылааһынан, үтүө санаанан толоруохтара.

Араас тиэхиньикэнэн туттарга көмөлөһүҥ

Кырдьаҕастар смартфону эбэтэр планшеты баһылыыллара уустук. Аны туран, тугу эрэ бастакы сырыыттан өйдүүллэрэ эмиэ ыарахан. Кинилэр оҕолор курдук, уустук функциялар тустарынан биир ыйытыыны күн да аайы биэриэхтэрин сөп.

Ол эрээри кыра бириэмэҕитин, тулуургутун уурдаххытына, кинилэр иннилэригэр бүтүн аан дойду арыллыа. Төрөппүттэргитин видео сибээһинэн доҕотторугар эрийэргэ, хаартыскаҕа түһэрэргэ, онтуларын ыытарга, социальнай ситимнэртэн араас ырысыаптары, доруобуйаларын туһунан интэриэһинэй видеороликтары көрдүүргэ, муусука истэргэ үөрэтиҥ. Кылаабынайа – кыыһырымаҥ. Кинилэргэ эһиги көмөҕүт — таптал көстүүтэ.

Массыанньыктартан көмүскээҥ

Түөкүттэр албынныыр ньымаларын ахсааннара сылтан сыл улаатан иһэр. Оттон кырдьаҕас дьон ордук чычаастар, ону ааһан олус итэҕэйимтиэлэр. Кинилэргэ албыҥҥа хайдах киирэн биэрбэт туһунан тиһигин быспакка кэпсээҥ; төлөпүөннэригэр антивирус уонна спам-звонок детекторын туруоруҥ; иһитиннэриини хайдах бэрэбиэркэлиири быһаарыҥ уонна саарбахтыыр түгэннэригэр эһиэхэ, оҕолоругар эрийэн кэпсиэхтэрин сөбүн итэҕэтиҥ. Бу кинилэр тустарыгар аһара куттаныы, сиэри таһынан долгуйуу буолбатах, бу – кыһамньы.

Доҕотторун кытта көрсүһүүтэ тэрийиҥ

Сааһыран истэх аайы, бодоруһар дьонун эргимтэтэ аҕыйыыр, оттон урукку сибээстэри кэлэллэрэ-бараллара ыарахан буолан куруук тутуһа сылдьаллара уустук буолар. Ардыгар чугас доҕотторо көннөрү ахтыыга эрэ хаалыахтарын сөп. Кинилэри кытта көрсөллөрүгэр көмөлөһүҥ – ыалдьыттата ыҥырыҥ, бииргэ айанныылларын тэрийиҥ. Маннык көрсүһүүлэр кинилэргэ туох эрэ ураты тыыны биэриэхтэрэ.

Доруобуйаларыгар кыһаныҥ

Чугас дьоҥҥут сытан хаалалларын, суһаллык көрдөрө охсор кэм тирээн кэлэрин кэтэһимэҥ. Төрөппүттэргит бүтэһигин диспансеризацияҕа хаһан сылдьыбыттарын чуолкайдааҥ, бырааска суруйтарыҥ, өссө бииргэ баран тэҥҥэ сылдьаргыт ордук. Аһылыктарыгар, көхтөөх буолууларыгар, битэмииннэрин иһэллэригэр болҕомтоҕутун ууруҥ. Аҕа дьон быһыытынан биһиги сүбэбитин мэлдьи истибэттэр, ол оннугар үксүн чөл олох туһунан видеороликтары, кинигэлэри сөбүлүүллэр, кинилэргэ мэлдьи маннык матырыйааллары тиксэриэххитин сөп.

Алҕастаргыт иһин бырастыы гыннарыҥ

Төрөппүттэрбит биһиэхэ туох да куһаҕаны баҕарбаттар, хайдах баарбытынан ылыналлар. Ол гынан баран, кинилэри кыратык да хомоттохпутуна, олус ыарыылаахтык ылыныахтара. Ол кэннэ биһиги эмиэ итинник ылынан, өскөтүн олохтон соһуччу бардахтарына, ол кэннэ дьэ кэпсэппэккэ хааллыбыт, кытаанах тылларбытын бырастыы гыннарбатыбыт диэн кэмсиниэхпит турдаҕа.

Саатар биир баҕа санааларын толоруҥ

Хас биирдии киһи ол-бу биричиинэнэн олоххо киирбэтэх баҕа санаалаах. Онто улахан дуу, кыра дуу буолуон сөп. Ким эрэ Өлүөнэ очуостарыгар хараабылынан тиийэ устуон, ким эрэ төрөөбүт дойдутугар төннүөн, оттон ким эрэ саҥа саҕынньах кэтэн уулусса устун хаамыан, дьоҥҥо көрдөрүөн баҕарар. Төрөппүттэргин күһэйбэккэ, ыкпакка-түүрбэккэ, дьиҥ-чахчы тугу саныылларын билэ сатааҥ. Уонна тугу кыайаргытын барытын олоххо киллэриҥ.

Аттыларыгар баар буоларга кыһаллыҥ

Сотору-сотору төлөпүөннээҥ, төрүөтэ суох тиийэн кэлиҥ, кэпсииллэрин кулгааххыт кырыытынан эрэ истимэҥ. Олох араас: сорохторго инники сылларга бииргэ уһуннук олоруу, ону биһиги, биллэн турар, барыларыгар баҕарабыт, сорохторго –   реанимацияттан эбэтэр ыалларыттан эмискэ төлөпүөн тыаһа. Ханнык эрэ түгэҥҥэ ийэҕитин дуу, аҕаҕытын дуу кытта ханнык эрэ кэпсэтиигит бүтэһигин буолбута, онно саамай наадалааҕы, суолталааҕы эппэккэ хаалбыккытын аны кэлэн туох да төнүннэрбэт диэн абараҕыт эрэ. Ол гынан баран, тугу кыайаргытын барытын оҥорбут буоллаххытына, сүтүккүтүн арыый чэпчэкитик аһарыаххыт.