Төрөөбүт тыл омук тылын баһылыырга үктэл буолар

Аҕыйах хонугунан Учуутал күнэ бэлиэтэнэр. Бүгүҥҥү нүөмэрбитигэр Дьокуускай куорат 27 №-дээх орто оскуолатын эдэр учуутала Вероника Никифорованы кытта сэһэргэһиибитин ааҕыҥ. Кини омук тылын баһылыырга төрөөбүт тылы билии улахан көмөлөөх диэн санаалаах.

– Вероника Семеновна, учуутал буолуу оҕо сааһыҥ баҕа санаата дуу, омук тылын баһылыахха диэн талбыт идэҥ дуу?

– Мин 2020 сыллаахха ХИФУ ИЗФиР (Институт зарубежной филологии и регионоведения) бакалавриатын бүтэрбитим. Английскай уонна  дьоппуон тылыгар үөрэммитим. Оҕо эрдэхпиттэн омук тылын баһылыахпын баҕарарым. Киһи үксүгэр оҕо сааһын баҕа санаатынан салайтарар. Арай биир эмэ оҕо кыайан быһаарыммакка, бэйэтигэр сөбө суох идэни талара баар.

Омук тылын үөрэтэр учуутал үөрэнээччигэ улахан сабыдыалы оҥорор дии саныыбын. Тылга тапталы иҥэрэр, интэриэс тардар. Мин учууталларбар табыллыбыт дьоллоох киһинэн ааҕынабын. Омук тылын учуутала буолар акылааппын оҥорбут күндү учууталларбар Изольда Васильевна Парфеноваҕа, Яна  Ильинична Поповаҕа махталым муҥура суох. Омук тылын уруогун хара бастакыттан сөбүлээбитим. British Bulldog олимпиадаҕа кыттарым, ол эмиэ элбэҕи биэрбитэ. Учууталларбын өрүү үтүө тылынан ахтабын. Уруок ыыта туран, бэйэм оннубар кинилэри ойуулаан көрөбүн. 

– Устудьуоннуу сылдьан омук дойдутугар стажировкаламмытыҥ дуо?

– "Никкэнсэй" ("Дьоппуон тыла уонна культурата") бырагырааманан биир сыл Японияҕа стажировкаланан кэлбитим устудьуон сылларым үтүө өйдөбүлэ буолар. Итинник дьол үһүс кууруска тосхойон турар. Урут да, билигин да стажировкаҕа үөрэххэ ситиһиилээх оҕолору талаллар. Онон 2018-2019 сс. Ниигата куоракка олорон үөрэммитим. Бу бырагырааманан хапсыбыт устудьуоннарга истипиэндьийэ төлөнөр уонна туох баар ороскуотун үөрэтэр өрүт уйунар. Ол эбэтэр миэхэ барытын Япония төлөөбүтэ. Санаабар, биир сыл олус түргэнник ааһа охсубута. Барыта сонун, интэриэһинэй этэ. Олоххо, үөрэххэ сыһыан ураты дойдута. Японияҕа үөрэнэрбэр ийэм Яна Акимовна Никифорова өйөбүлэ, көмөтө улахан. Онон күндү ийэбэр өссө төгүл хаһыат нөҥүө махталбын ыытабын.

Төрдүс кууруска институппар үөрэммитим. Оччолорго пандемия турбута, ким да киирбэт, тахсыбат сыллара этэ. Дипломмун ситим нөҥүө көмүскээбитим, ирдэбил оннук этэ. Итинник кытаанах, ыарахан балаһыанньа бүрүүкээбитэ. Оскуолаҕа үөрэтии эмиэ ситим нөҥүө ыытыллыбыта. Дипломнаах учуутал буолан, дойдубар Ытык Күөллээҕи А.И. Софронов аатынан 1 №-дээх  оскуолаҕа үлэлии киирбитим. Ханна да ыраата барар кыах да суоҕа. Бастакы уруокпун ситим нөҥүө ыыппытым. Миигин тохсус кылаастарым саҥа үөрэнээччи дии санаабыттар этэ. Бастакы күммэр олус долгуйбутум, кэлин идэтийэн истэҕиҥ аайы ааһар эбит.

– Билиҥҥи оҕолор омук тылыгар сыһыаннара уонна тылы ылыныылара хайдаҕый?

– Ханнык баҕарар кэмҥэ омук тылын ылыныы биир дии саныыбын. Аан дойду английскай тылынан саҥарар. Тылы билии элбэх ааны арыйар: омук дойдуларынан харгыһа суох айанныыгын, ханнык баҕарар омук киһитин кытта холкутук кэпсэтэҕин, үчүгэй үлэҕэ киириэххэ,  английскай киинэлэри көрүөххэ уонна кинигэлэри ааҕыахха сөп.

Омук тылын оҕолор араастык ылыналлар уонна сыһыаннаһаллар. Сорохтор “губка” курдук түргэнник иҥэринэллэр, итиэннэ дьаныһан туран үөрэтэллэр. Сорохтор хаһан омук дойдутугар бараары, син биир биһиэхэ туһалаабат диэх курдук сыһыаннаһаллар. Мин эмиэ оскуолаҕа итинник толкуйдуурум. Институкка үөрэниим, Япония курдук сайдыылаах дойдуга стажировкаланыым төрүт сыыһа толкуйдаабыппын бигэргэтэллэр. Онон үөрэнээччилэрбэр тылы билэр киһиэхэ суол аһаҕас диэн этэбин.

– Урукку уонна билиҥҥи кэм учуутала туох уратылаахтарый?

– Мин санаабар, учуутал эйгэтэ “эмоциональнай” уонна “профессиональнай” өттүнэн сылаалаах. Бу идэни баһылыырга баҕалаах уонна онно дьулуһар эрэ дьон оскуолаҕа үлэлии хаалаллар. Сорох оскуолаларга эдэр учуутал олох суоҕун кэриэтэ буолар. Мин билиҥҥи кэлэктииппэр эдэр эрчимнээх учууталлар элбэхпит, бары идэлэринэн үлэлииргэ бэлэмнэр.

Билиҥҥи учууталлар мессенджердэр, социальнай ситим баар буолан оҕолорго чугастар. Үөрэнээччилэр куттаммакка, толлубакка, көмө көрдүөхтэрин, тус санааларын үллэстиэхтэрин сөп. Учуутал өрүү утары барар, булгуччу көмөлөһөр, хардата суох хаалларбат. Бэйэм оҕо сылдьан учууталтан көмө көрдөөбөт этим. Маннык түгэҥҥэ төлөпүөммүт көмөҕө кэлэр. Аныгы үөрэнээччилэр кэм ирдэбилинэн сайдан иһэллэр, ол иһин билиилэрэ-көрүүлэрэ киэҥ, кэпсэтинньэҥнэр, санааларын аһаҕастык этэллэр. Салайар алтыс кылааһым оҕолоро бары эйэҕэс-сайаҕас майгылаахтар. Олус түмсүүлээхтэрин бэлиэтиибин, кылааһынан айылҕаҕа сылдьарбытын, киинэ көрөрбүтүн, чэй тула аһаҕастык кэпсэтэрбитин сөбүлүүбүт.

– Төрөөбүт тыл омук тылын баһылыырга туох көмөлөөҕүй?

– Хас биирдии омук төрөөбүт тыллаах, суруктаах-бичиктээх буолар. Ол кини уратыта. Мин санаабар, киһи, бастатан туран, төрөөбүт тылын билиэхтээх, төрөөбүт тылынан саҥарыахтаах, ону далаһа оҥостон, атын омук тылын билэргэ дьулуһуохтаах.

Ниигатаҕа үөрэнэрбэр биир түгэн буолан турар. Дьүөгэбиниин лиэксийэбитигэр  кэллибит. Дьоппуон лектора аан дойду тылларын туһунан сэһэргии туран, эмискэ саха тылын туһунан кэпсээн барда. Саха тылынан  кэпсэтии олох аҕыйаабыт, тыл сүтэр кутталламмыт диэтэ. Ону истэн, илиибитин уунан, ыйытаары гыммыппытыгар “Эһиги сахаларгыт дуо?” диэн сахалыы саҥаран, соһутан турар. Дьоппуон сахалыы саҥарара, эбиитин Эбата-сенсей атын устудьуоннары кытта саха тылыгар үөрэтэрэ дьикти этэ. Бэйэтэ сахалыы учуобунньук уонна тылдьыт оҥорбутун көрдөрбүтэ.

Мин дьоппуон тылын үөрэтэрбэр төрөөбүт тылым олус көмөлөспүтэ.  Бу икки тыл агглютинативнай тииптээхтэр, ол эбэтэр тылга аффикс эбиллэн, атын тыл үөскүүр. Ол иһин саҥа тылы үөрэтэрбэр миэхэ чэпчэки этэ.

– Учуутал иллэҥ кэмигэр тугунан дьарыктанар?

– Иллэҥ кэм идэттэн тутулуга суох, киһиэхэ барытыгар баар. Ол эрээри тугунан дьарыктанара киниттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Ону аттаран, сөптөөхтүк сынньаныахха эрэ наада. Бу кэми дьиэ кэргэҥҥэ аныыр олус үчүгэй. Олоҕум аргыһыныын иллэҥ кэммитин тэҥҥэ атаарабыт. Бииргэ буолбуппут биэс сыл буола оҕуста. Ону таһынан эппин-хааммын эрчийээри, доруобуйабын бөҕөргөтөөрү, спордунан дьарыктанабын. Чуумпуга иистэнэрбин, кинигэ ааҕарбын туохтааҕар да ордоробун. Кэргэмминиин омуктуу саҥалаах киинэлэри көрөбүт.

– Вероника Семеновна, эдэр учуутал хараҕынан санааҕын үллэстибиккэр махтанабын. Оҕо сааскыттан талбыт идэҕэр бэриниилээх буол. Төрөөбүт тылгын бу курдук өрө тута, кэнчээри ыччакка ийэ тыл атын омук тылын баһылыырга улахан үктэл буоларын өрүү өйдөтө сырыт.