Төрөөбүт дойдуну таптааһын

Төрөөбүт дойдуҥ уус дьонун, кинилэр оҥоһуктарын, тутууларын, үлэлэрин, албастарын, сири табан туһаныы холобурдарын, бултаах-алтаах күөллэрин, туһалаах, эмтээх үүнээйилэрин, отун-маһын, бултаах сирин, отоно, дьэдьэнэ, сугуна, тэллэйэ ханан үүнэрин билии, кэпсээһин – тапталы иҥэрэр ньыма.

Ону барытын нэһилиэккэ олорор эдэр дьон үксүгэр билбэттэр, оскуолаҕа үөрэппэттэр, учууталлар аахайбаттар, баһылыктар баардыылаабаттар.

Арай биирдиилээн, кыраайдарын өр кэм үөрэппит, таптаабыт, дьонун-сэргэтин кытта алтыспыт, отун-маһын оттообут-мастаабыт, тутууларын сэҥээрбит, уус дьонун батыһа сылдьан көрбүт чинчийээччи киһи билэр, өйдүүр, сыаналыыр.

Маннык билиилээх киһи сайын аайы нэһилиэк ыччаттарын батыһыннара сылдьан кэпсииригэр, көрдөрөрүгэр – ол аата дойдуга тапталы иҥэрэригэр кыах биэриэххэ наада эбит. Дьиэтин таһыгар оҥоһуктарын көрдөрөр, уус дьону кэпсиир, билиһиннэрэр лаборатория курдугу тэринэригэр усулуобуйа олохтуур уолдьаспыт.

Ыччат киин сиргэ, атын дойдуга төрөөбүт дойдутун билбэтиттэн, таптаабатыттан талаһарын Тиэлиги баһылыга Исаков Иннокетий Кретовичтан истэн, хомолто кууста. Оҕо саадыгар 3 эрэ оҕо сылдьар эбит. Кэлэр сылларга 1 кылааска киирэр оҕо суох буолбут. Итинтэн да атын киһи кулгааҕар ыарыылаахтык киирэр сонуну биллибит. Дьиҥинэн, Тиэлиги диэн куораттан бу турар сир. Чурапчы, Таатта, Томпо, Өймөкөөн улуустарын түгэх нэһилиэгэ буолбатах.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун саамай бултаах-алтаах, сирдээх-уоттаах, кутуу таас суоллаах, бары социальнай тутуу баар бөһүөлэгэ. Улууспут хаттаан тэриллибитэ сотору 100 сылын туолар. Ол тухары үрдүк таһымҥа, аан дойду дьоно кэрэхсиир араас мас производственнай тутуулар оҥоһуллан, Суола, Хомпу үрэхтэрин саас халаанныырын саҕана хаайан, оттуур ходуһаны уунан  ньүөлсүтэн, элбэх оту оттооһун, бурдук үүннэрэн, ыраастаан, анал мас маҥхааһайдары тутан, харайан, маһынан миэлиҥсэ оҥорон, киһи сиир гына бытарытан, бурдугунан эргинэн, атыылаан, улуус дьоно былыргыттан кэлбиттэрэ.

Ууну дүөдэттэн маһынан оҥоһуллубут халанчанан баһан таһааран хоруута устун оҕуруокка тарҕатыы албаһынан үрдүк үүнүүнү ылаллара. Бу ньыманы туттан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата Михаил Егоров элбэх оҕуруот аһын үүннэрбитэ. Сиилэс башнятын маһынан тутан, бастакы холкуостар өлгөм үүтү ыыллара эмиэ баара. Төһөлөөх мас тутууну биһиги мындыр дьоммут ыытан, улуус дьоно аһыылларыгар, байылыат олоххо тиийэллэригэр оҥорбуттара буолуой?!

Ону, хомойуох иһин, баччааҥҥа диэри болҕомто уурбаккабыт, улууспут остуоруйатыгар киллэрбэккэ, ханнык нэһилиэккэ хас миэлиҥсэ, маҥхааһай уонна да атын мындыр тутуу үлэлээбитэ, ким туппута биллибэттэр.

1850-с сыллартан  1960-с сылларга диэри Саха сирин олохтоохторо  бурдугу бэйэлэрэ үүннэрэн, килиэп оҥостор этилэр. Хрущев сыыһа политиканы ыытан, атын уобаластан бурдугу атыылаһан ылар буолбуппут. Ол түмүгэр миэлиҥсэлэр үксүлэрэ көтүрүллэн, оһоххо оттуллубуттар, оттук маска кубулуйбуттар.

Тиэлигигэ улууспут кыраайы үөрэтээччилэрэ маннык састааптаах сырыттыбыт: улуус дьокутаата Андросов И.И., улуустааҕы музей дириэктэрэ Федорова А.А., видео-оператор Шарин Баһылай уонна Тиэлигигэ барыыны көҕүлээччи Харитонов Ф.П.

Сыалбыт – кырдьаҕас, 90 сааһын ааспыт кыраайы үөрэтээччи Миитэрэй Христофоровиһы көрсүү, оҥоһуктарыгар (макеттар) олоҕуран, араас ыйытыыларга хоруйу бэйэтиттэн истии, сыаналааһын, былыргы мас тутуулары ыйыталаһыы, о.д.а. быһаарсыы.

Бу барыта улууспутугар былыргы мас тутуулары хасыһан үөрэтиини, каарта оҥоруутун уонна альбом бэлэмнээһинин кытта сибээстээх.

Миитэрэй оҥоһуктарын тэлгэтэн, кулуупка кэлэн кэтэһэ олорор эбит. Инньэ гынан сып-сап аппаратурабытын туруоран, киһибитин кытта кэпсэтэн бардыбыт.

1. Уһанар уһаайба – бу макекка сахалар тириини имитэр “фабрикалара” көрдөрүллүбүт. Имиллибит тирииттэн быа курдугу кырыйан таһаараллара өтүү дэнэр. Маҥнай кырыллыбыт быа хоччоххой, туттарга куһаҕан буолар. Ону имитэр станок баар буолар. Туспа албастаах. Ону эмиэ макекка оҥорбут. Маны таһынан сыарҕа сыҥааҕын иэҕэр станок макета көрдөрүүгэ баар. Бу түҥ былыргыттан саха киһитэ туһанан сылгытыгар быа-туһах оҥостубутун, тирииттэн таҥнар таҥаһын хайдах имитэрин уонна оҕуһун, атын сыарҕатын хайдах оҥосторун  билсиһиннэрбит.

Оччолорго холкуоска сүүһүнэн оҕус, сылгы көлүллэр. Олор бары быаҕа-туһахха наадыйаллар. Ону итинник самодельнай станоктары оҥостон , анал үлэһити тутан бэлэмнэтэллэр эбит.

2. Туос ураһа – туос ураһаны Тиэлиги диэки хойукка диэри туттубуттар. Оттуур сирдэригэр туруораллар, таҥаллар эбит. Миитэрэй оттуур сиригэр кыттыгаһын кытта оҥостубут. Ону эмиэ макекка көрдөрбүт. Туос ураһа сайын куйааска сөрүүнүнэн, түүнүгэр утуйарга кумаартан харыстыырынан, ардахха хахха сиргэ кубулуйарынан абыраллаах оҥоһук диир. Ортотугар кирпииччэ хайыҥнаах уот оттор сирдээх буолар. Онон ардахтаах, тыаллаах-куустаах кэмҥэ табыгастаах отуу буолар эбит. Буруота, сыт-сымар, быыл үөһээ үөлэһинэн сайҕанан тахсар. Сайылыгар ампаара эмиэ ураһаҕа майгынныыр. Билиҥҥи кэмҥэ туос оннугар атын да материалы туттуохха сөп быһыылаах. Холобур, балаакка матырыйаалын, оту...

3. Кыайыы ыһыаҕын түһүлгэтэ – бу 1945 сыллаахха Хочоҕо буолбут Кыайыы ыһыаҕын түһүлгэтэ. Ол түһүлгэни аҕата Христофор оҥорбут. Макеттан көстөрүнэн, анал сэргэлэр оҥоһуллаллар эбит: хотой төбөлөөх, ат төбөлөөх, чороонноох баҕах сэргэ. Маны таһынан кымыс кутуллар араас тирии иһиттэргэ анал турар сирдээх. Бэйэтин идеятынан үс кырыылаах сэргэ төбөтүгэр сир шара оҥоһуллубут, ол шартан киһи икки илиитэ тахсан, эйэ холуубун көҥүлгэ көтүппүт. Сэргэ үс кырыыта кыайыы-хотуу бэлиэтэ диир. Түһүлгэни эргиччи оччотооҕу кэм лозуннарын кыһыл таҥаска суруйан, күрүө остуолбатыгар ыйаабыт. Чахчы оччотооҕу кэм ”сыта-сымара” тахсан кэлбит.

4. Миэлиҥсэ – оҕонньор оҕо сылдьан оҕус сиэппит миэлиҥсэтин хайдах баарынан макеттаабыт. Бу улахан кругар быаны эргитэн мэлийэр тааһы хамсатар “быа миэлиҥсэ” эбит. Макет олус хаачыстыбалаахтык оҥоһуллубута – былыргы мас уустарын ыраас туттунууларын, өркөн өйдөрүн туоһута.

5. Үйэлэр тухары бииргэ – мас оҥоһукка. Биэрэккэ нууччалар алта эрдиилээх оҥочолорунан айаннаан кэлбиттэрэ көстөр. Оҥочо иһигэр арыгы, пиибэ буочукалара, саа-сэп көстөр. Утары саха бухатыыра эһэни сүгэн кэһиилээх көрсүбүт. Ох саатын оноҕосторун аттыгар турар маска ыйаабыт. Нууччалар бухатыыр нөҥүө көстөр Туймаада мырааннарын көрөн тураллар. Оҥорбута ырааппыт: инньэ гынан эһэни сүгэн турар бухатыыра, нууччалара, маһа сүппүттэр. Кыра дьон оонньуур оҥостубуттар быһыылаах. 

Дьиҥинэн, скульптор, олоххо буолбукка олоҕуран, буолуохтааҕы да сэрэтэн, бу үлэни оҥорбут эбит. Биһиги “аборигеннар” улуу нуучча судаарыстыбата сайдарыгар дьаһаахтан саҕалаан көмөлөстөхпүт, куруук көмө ньыма буоллахпытына, сирбит баайын биэрдэхпитинэ эрэ үйэлэр тухары бииргэ сылдьыахпыт диэн толкуйу Миитэрэй көрүүлэммит. Арыгыга, пиибэҕэ, араас итирдэр утахтарга сыстыбатахпытына эрэ тыыннаах хаалыахпыт диэн сэрэтэн, оҥочотугар буочукалары көрдөрбүт.

Хомпу үрэҕэр тутуллубут ааннаах ууну саас халытар быһыт туһунан Миитэрэй маннык кэпсээтэ: “ .. Хомпу быһытын 1945 сыллаахха райком сэкирэтээринэн үлэлээбит Барашков Николай Николаевич диэн киһи хонтуруоллаан туттарбыта. Киһи быһыытынан хагдан эһэни туруору туппут курдук күүстээх көрүҥнээх этэ. Газигынан кэлэр. Суолбут куһаҕан, онон Газига батыллан хаалар. Оччоҕуга Барааскап тахсан массыынатын инниттэн көтөҕөн, кураанах сиргэ уурар. Онтон кэнниттэн көтөҕөн таһааран кураанах сиргэ уурар.

Быһыт тутуута накаастаах үлэ этэ. Үрэх таастаах, кумахтаах, инчэҕэй буорун баһан таһааран, 9 миэтирэ үрдүккэ ууран куурдаҕын уонна маһынан ампаардыы охсуллубут истиэнэ кэтэҕин, буоргун куурдан баран, анал сүллүгэһинэн чиҥэтэн, симэн толороҕун.

Барааскап кэлэн быһаҕынан анньан, чиҥээбитин итэҕэйдэҕинэ, тутар этэ. Кытаанах хонтуруол. Быһыппыт бэркэ үлэлээбитэ. Уута “Ыпсар” карьерыттан дэриэбинэ анныгар тиийэ тахсара. Угуттуура уонна оттуур кэм чугаһаатаҕына, быһыт аанын аһаннар, ууну төттөрү ыыталлара. Оччоҕуна от “ыллыы-ыллыы” тахсар. Быһыкка ууну регулировкалыыр (ааны улаатыннаран, кыччатан) үлэни Туллаарыс бэркэ оҥороро. Ити үлэни баһылаабыта...”

Миитэрэй киэҥ билиилээх, бэйэтин сайыннарбыт киһи эбит. Үлэтигэр наадалаах кинигэлэри, историческэй литератураны, саха литературатын кинигэтин 1960-с сыллартан атыылаһан, киэҥ  дьиэтээҕи библиотекаламмыт. Кыыһа Ирина Миитэрэйэбинэ суруйарынан: “Сахалыы кинигэ барыта баар буолуохтаах, онтон 400-кэни, кулууп умайан, онно бэлэхтээбитэ. Сурунаал бөҕөтүн суруттарара. «Хотугу сулус” 1966 сылтан сылынан баар, “Подвиг” – 1970-1990 сс., “Роман газета” – 1972-1990 сс., “Человек и закон”, “Здоровье”, “Сельская новь”, “Вокруг света”, “Наука и жизнь”, “Тысяча советов”, “Животноводство”, “Байанай”, “Илин”, биһиэхэ анаан “Костер”, “Пионер”, “Сделай сам” сурунааллар уонна хаһыаттар почта кэллэҕинэ көтөх муҥунан кэлэрэ. Хаһыаттарын барытын библиотекалар курдук тиһэн иһэрэ...”

Миитэрэй бэйэтэ 1935 сыллаахха 2-с Наахара нэһилиэгэр төрөөбүт.  1950-1953 сс. Майа орто оскуолатын интернатка олорон бүтэрбит. 1955 сыллаахха 6 комсомолец уолаттар партия сорудаҕынан хаалыылаах 1 Наахара нэһилиэгэр (Тиэлигигэ) комомольскай путевканан үлэлии тахсыбыттар. Онно хонуу биригэдьииринэн үлэлии сылдьан кэргэн ылбыт. 14*7 м иэннээх оччотооҕуга суох дьиэни туттубут. Үс сыл саҥа дьиэтигэр олорбут. Оччолорго Тиэлигигэ начаалынай эрэ оскуола баар эбит. Оҕолорун үөрэттэрээри эдэр ыаллар Хочоҕо көһөн бараллар. Ол иһин саҥа дьиэтин оскуолаҕа биэрэн, интернат астарбыт. Онон Тиэлигигэ 8 кылаастаах оскуола аһыллыбыт.

1966-1968 сс. Тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэн, зоотехник-тэрийээччи дипломун ылбыт. Саҥа тэриллибит Байкалов аатынан сопхуоска сүөһү биригэдьииринэн анаабыттар. Эргэ хотон муостата кыһын ынах иигэр барар эбит. Ону муостатын дьөлө  хаһан, тимир буочукалары түһэртээбит. Уонна уктаах биэдэрэнэн  баһан, быһа турба устун таһырдьа тахсар гына толкуйдаан оҥорторбут. Онон ынахтар кураанах муостаҕа сытар балаһыанньаларын олохтообут. Аны сүөһүнү ыйыырга анал станогу бырайыактаан оҥорон, түргэнник ыйааһыны оҥорору ситиспит.

Дьылҕа хаан Миитэрэйи аны Тиэлигигэ хос аҕалбыт. Отделения салалтата үлэтин кыайбакка кыстык хотон бүппэтэх, нууччалар тутан испит хотонноро сууллан түспүт. Аҕыс айдаан, тоҕус силлиэ Байкалов совхоз үрдүнэн түспүт. Обком сэкиритээрэ райкомҥа сэрэтии биэрээри ыксаппыт.  Райком сэкиритээрэ остуолу таһыйа олорбут.

  Миитэрэй тиийэн 7 киһилээх биригээдэ тэрийэн, үүнэн турар маһы кэрдэн киллэрэн 20 хонугунан 7 ыанньыкка арковай хотон тута охсон биэрбит. Ону таһынан нууччалар сатаабатах хотоннорун тупсаран оҥорон эмиэ кыстыкка бэлэм оҥорбут. Тиэлиги “тиллэн” кэлбит. Ити курдук кини эдэр сылдьан айымньылаах үлэтин барытын аҕыннахха арамааны да суруйуохха сөп. Онон  Миитэрэйи сырдатыыны тохтотуум.

Арай Обкомтан, Обкомолтан элбэх грамоталааҕын Мэҥэ Хаҥалас Бочуоттаах олохтоо5о, үлэ ветерана, Тиэлиги ыалыгар дьиэ бөҕөтүн туппут киһи буоларын тиэрдиим.

Ити сылдьан Тиэлиги дьонун сэргэтин, былыргы  тутууларын, уустарын интэриэһиргээн үөрэтэн киирэн барбыт. Аны ол хайысханан макеттары араас скульптурнай үлэлэрин саҕалаабыт. Дьэ ити курдук киэн билиилээх киһи, эккирэтэ сылдьан кэпсээнин, оҥоһуутун көрөр киһи  үөрэнэр Саха Саарыныгар кубулуйан тахсыбыт. Кини билиитин арыый эдэр эрдэҕинэ 70 сааһын саҕана Тиэлиги эдэр ыччатыгар иҥээрэргэ үлэ барбыта буоллар дойдуларын Миитэрэй курдук таптыыр үтүө ыаллар олохсуйуох эбиттэрэ буолуо эбит диэн суруйуубун түмүктүүм.