Төрөөбүт дойду тааһыттан — саныахха да астык!

Суруналыыстар эмиэ сорсуннаах булчут тэҥэ сонун дьоруойу, туох эрэ уратыны, дьиктини сонордоһор, көрдүүр үгэстээхпит. Биир оннук «бааттаах» сир – быыстапка-дьаарбаҥка. Туох кистэлэй, сороҕор кураанах төннөҕүн, сороҕор «өттүк харалаах», о.э. сэһэргиирдээх эргиллэҕин...

Кулун тутар 29-30 күннэригэр «Куруһаала» атыы-эргиэн дьиэтигэр «Саха төрүт таҥаһа уонна симэҕэ – 2025» диэн үтүө үгэскэ кубулуйбут быыстапка-дьаарбаҥка буолан ааспыта. Бастакы күн кыттааччы олус элбэҕэ суоҕа. Баҕар, киэһэлик, хойутаан тиийэн буолуо. Эрээттэргэ тэлгэммит эр-биир оҥоһуктары халтарыта көрөн иһэн, улахан оҕуруо курдук гына оҥоһуллубут өрүс тааһыттан браслеттарга, сурукка хараҕым хатанна. «Камни Якутии» диэн тэрилтэ оҥоһуктара эбит.

Бүлүүттэн төрүттээх, Дьокуускайга олохсуйбута быданнаабыт Владимир Григорьевич Каратаев убайын кытта ис сүрэхтэриттэн кыһанан-мүһэнэн оҥорбут оҥоһуктарын аҕалан турарыгар түбэстим.

Владимир Каратаев:

– «Куруһаалаҕа» бастакы кыттыыбыт. Дьарыкпытын былырыын муус устар саҥатыгар бииргэ төрөөбүт убайым Григорий Григорьевич толкуйунан ылсыбыппыт. Ол иннинэ сыл аҥаарыттан ордук үөрэтэн-хайаан, тааһын хомуйан саҕалаабыппыт. Бэйэм 25 сыл курдук тааһынан, алмаас кырыылааһынынан дьарыктаммытым. «Эпл Даймоҥҥа». Убайым эмиэ. Тааһынан дьарыктаммыта 33 сыл буолла. Төрдүөбүт: дириэктэрбит Семен Григорьевич уонна 90 сс. табаарыспыт, Уус Алдантан төрүттээх Иннокентий Колодезников үлэлэһэр.

– Алмааһы уонна көннөрү, эбэ тааһын тэҥниирим олуона да буоллар, кырыылыырга маарыннаһар уонна уратылаһар өрүттээхтэрэ эрэбил. Ол туһунан тугу этиэххин сөбүй?

– Бу тааспыт бэйэтин хайысхатыгар эмиэ туһугар уустукка киирсэр. Аан бастаан алмааһы кырыылаан саҕалыах иннинэ, кырата, 3-хас ый анаан үөрэммиппит. Үөрэнээччи быһыытынан саҕалаатахпыт. Эмиэ ол курдук, эбэ тааһын нарылыах, оҥорууга ылсыах иннинэ сыл аҥаара курдук иһин-таһын, састаабын, төһө бөҕөтүн, кытаанаҕын билсибиппит. Сороҕо кытаанах, ханныга эрэ үлтүркэй буолар. Сорох тааска суругу, ойууну түһэрии кыаллыбат да курдук, сороҕо табыллар. Барытын бэйэбит илиибитинэн тутан-хабан, боруобалаан көрөн, быһаарсан ылыстыбыт.

– Алмаас таас, кыччаабыта, 57 кырыылаах буолуохтаах. Ирдэбилэ да сүҥкэн. Аны, кырата! Онон өрүс тааһа үлэлииргэ судургу дуу биитэр?

– Маннык таас сүүрбэччэ (!) обработканы ааһар. Оттон алмааһыҥ таҥастааһына (обработка) атын, көннөрү тааска курдук элбэх буолбатах. Быһата, атын.

– Ааларга, нарылыырга быыла элбэҕэ, үлтүркэйэ харахха да ыстаныан да сөбө, туһугар уустук буолуо?

– Сороҕо олус быыллаах буолар. Ону илитэргэ, сайҕыырга элбэх уу туттуллар. Онон кирдээх үлэҕэ киирсэр.

– Оннук ээ. Өрүс тааһыгар үлэлэһэргэ барсар анал тэрил баар дуу эбэтэр сүнньүнэн маарыннаһар технология туттуллар дуу? Үксэ илиинэн үлэ?

– Чуолаан таас киэнэ диэн суох да буолуо. Оннук аналлаах тэрил биһиэхэ суох (күлэр), үөрүйэхтэммит ньымабытын туһанабыт. Ылан, көннөрөн, нарылаан биэрэбит. Алдьанымтыатын быраҕаҕын. Кэмиттэн кэмигэр тохтотон, көрөҕүн, хонтуруоллуугун.

– Оҥоһуктаргыт сүрүннээн Өлүөнэ эбэ кытылын таастарыттан дуо?

– Бастаан саҕалыырбытыгар оннук этэ. Билигин Алдан, Бүлүү, Амма кытылларын киэннэрэ эмиэ бааллар. Эбэ иччититтэн көҥүллэтэн, көрдөһөн-ааттаһан эрэ баран ылабыт. Сиэри-туому булгуччу тутуһабыт. Убайым алгыстыыр. Анаан-минээн үөрэнэн турар. Оҥоһукпутун сырдык, ыраас тыыннаары, үөрэ-көтө, этэргэ дылы, ыллыы-ыллыы оҥоробут. 

– Киһиэхэ төрөөбүт-үөскээбит, биһигин ыйаабыт сирин тааһа ордук чугас уонна көмөлөһөр, дьайыыта да улахан буолуо. Ким эрэ бэйэтэ таас аҕалан, эһиэхэ оҥотторуон, сакаастыан сөп дуу?

– Оннукка да сыыйа киириэхпит дии саныыбын. Биир-икки ыйынан кыаллыан сөп. Биһиэхэ кэлбит уон киһиттэн аҕыһа итинник ыйытар.

– Владимир Григорьевич, дьэҥкир таастарга киирсэ иликкит эбит? Оттон уонна оҥоһуктаргыт көрүҥэр тохтуохха.

– Дьэҥкир таас дэҥҥэ көстөр. Биэс харах харысхаллаах латунь киэргэллээх оҥоһуктардаахпыт (Ылан көрдөрөр. Латунь диэн – алтан хорҕолдьуну уонна цинкэни кытта холбоспута – Л.). Иккис көрүҥ браслеппытыгар хас да тааска бэйэтигэр харысхал ойуутун оҥоробут. О.э., браслет олоччу таас буолар. Массыынаҕа иилиллэр харысхалы эмиэ оҥоробут. Онтубут харысхалын ойуутун, ону тэҥэ Саха сирин дьаралыгын, суругун тааһыгар бэйэтигэр оҥоробут. Туох да химияны, кыраасканы, лааҕы туттубаппыт, бэйэтинэн сылдьар.

– Ылсыбыт хайысхаҕытыгар ситиһиилэри баҕарабын!

Биһиги кэммитигэр, бэл, бэлэм кырыыламмыт тааһы, оннооҕор оҕуруону тиһэн баран, киһи сөҕүөн курдук сыаналыыр дьон баар. Дэлэҕэ, «саха туппута барыта – сыаналаах» дэһиэхпит дуо. Онно холоотоххо Каратаевтар бэйэлэрэ тиритэн-хорутан бэлэмниир оҥоһуктара сөбүгэр сыаналааҕын биһирии көрдүм. Онон бэйэ сиригэр хас эмэ үйэлэр тухары үөскээн-төрөөн тахсыбыт алгыстаах, айылҕа тааһыттан киэргэли сыана удамырыгар атыылаһан, бэйэҕэ, дьоҥҥо да бэлэх оҥостуохха баар эбит. Салайааччылар тэрилтэлэрин аатын үйэлээх тааска суруйтаран, сувенир бастыҥа гыныыһылар. Онон, табан дьаһаннахтарына, Каратаевтар кэскиллээх дьарыкка ылсыбыттар.