Түмэл киэн туттар экспоната – Максим Аммосов чаанньыга

Надежда Лукинова, пуонданы харайааччы:

– М.К. Аммосов Казахстаҥҥа үлэлээбит кэмин кэрэһилиир чаанньыгы биһиги түмэлбитигэр 1965 с. кэргэнэ Раиса Израилевна Цугель-Аммосова бэлэхтээбитэ.

30-с сыллар Казахстаҥҥа аччыктааһын ыар кэмэ этэ. Максим Кирович Аммосов Москубаҕа үөрэнэ, үлэлии сылдьан, 1932 с.  БСК(б) Киин Комитетын быһаарыытынан саҥа тэриллибит Арҕаа-Казахстан уобалаһын киин куоратыгар Уральскайга үлэҕэ анаммыта – бастакы сэкирэтээринэн, ол аата уобалас салайааччытынан. Уобалас сүрүннээн сир оҥоруутунан, сүөһүнү иитиинэн дьарыктанара. Аммосов уобалаһы сиһилии үөрэппитэ: дьонун, историятын уонна экэниэмикэтин. Истиэпкэ тахсан дьону кытта сирэй көрсөн кэпсэппитэ. Уобалас тыатын хаһаайыстыбатын бары салаалара быстар мөлтөх туруктаахтара. Сааскы ыһыы кэмэ чугаһаан турара, ыһыы сиэмэтэ, тиэхиньикэ тиийбэттэрэ. Холкуостары 3 МТС 89 тыраахтардырдара хааччыйара. 1932 сыллаах ыһыы ааспыт сыллардааҕар тэрээһиннээхтик ааспыта.

Көмөлөһөөччүтэ Н.М. Войханскай ахтар: «Күнү быһа обкомҥа үлэлээн баран, Аммосов киэһэ хайа эмэ холкуоска 200-300 км айанныырын кэрэйбэккэ тиийэрэ. Холкуостаахтары, биригэдьиирдэри кытта кэпсэтэн, үлэ хаамытын билсэн кэлэн баран, сарсыарда обкомҥа үлэтигэр баар буолара».

Казахстаннааҕы крайком IV пленумугар Максим Кирович 1932 с. сааскы ыһыы урукку сыллардааҕар тэрээһиннээхтик ыытыллыбытын, бааһыналарга саҥа тэриллибит биригээдэнэн үлэ көдьүүстээҕин туһунан эппитэ. Оҕуруот, балык хаһааһаайыстыбалара сайыннарыллыахтаах диэн соругу туруорбута. 1933 с. Арҕаа Казахстан аулларыгар 20 тыһыынча көһөн барбыт дьон төннүбүттэрэ.

Войханскай Аммосов туһунан өссө бу курдук ахтар: «Дьону кытта олус судургутук, көнөтүк кэпсэтэрэ, барыларын: холкуостааҕы, оробуочайы, хонтуора үлэһитин кытары уопсай тылы булар, дуоһунаһынан өттөйбөт буолан, дьон киниэхэ тардыһара. Кини хас биирдиилэригэр туһааннаах үтүө тылы булара».

Олохтоох дьоннуун чугасыһаары, Аммосов казах тылын түргэнник үөрэппитэ. Сотору кэминэн сорох дакылааттарын казахтыы ааҕар буолбута.  Мөлүйүөн аҥаара килэмиэтир иэннээх уобалас бурдугу ыһыыга сөптөөх баһыйар өттө  Каспий хотугу өттүнээҕи намталыгар баара. Ол сир хорутааччыны күүтэрэ. 1933 с. Бурлинскай, Уральскай, Лбищенскай оройуоннарыгар кырыс сири (целинаны) хорутан ыһыыны кэҥэпиттэрэ. Тиэхиньикэ, хары үлэһитэ, испэсэлиис дьон элбээбиттэрэ.
1931 с. тухары, 1932 с. саҥатыгар диэри  сүөһү бары көрүҥүн ахсаана өлөрүллэн,  60% көҕүрээбитэ. Ол эрэн 1932 с. бүтэһигэр ол  тохтотуллан, төбө ахсаана эбиллэн барбыта. Партия уонна уобаластааҕы КК холбоһуктаах пленумнарыгар Аммосов 1934 с. сүөһү төбөтүн ахсаанын 25-28% элбэтэргэ соругу туруорбута.

1933 с. Арҕаа Казахстан уобалаһа бастаан, Казахстан БСК(б) крайкомун уонна Совнаркомун Кыһыл Знамятынан наҕараадаламмыта. Өрөбөлүүссүйэ инниттэн Арҕаа Казахстан ньиэбэ омук капиталистарын болҕомтотун тарпыта. Максим Кирович ханык да дьыаланы ымпыгар-чымпыгар диэри билэн, үөрэтэн баран дьаһаллары ылар куолулааҕа. Онон түүннэри И.М. Губкин «Учение о нефти» үлэтин үөрэтэрэ. Өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн В.И. Ленин ыйааҕынан И.М. Губкин Урал уонна Эмба өрүстэр икки ардыларын сиртэн хостонор баайдарын үөрэппитэ биллэр. I пятилетка кэмигэр Эмбаҕа 1,5 тыһыынча оробуочай үлэлээбитэ, «Эмбанефть» трест төрүттэммитэ. Үлэһит илии, тэрил тиийбэтэ, тимир суол суоҕа атахтыыра. II пятилеткаҕа Косчагылга уонна Искиҥҥэ ньиэби хостооһун саҕаланыахтааҕа. «Эмбанефть» пятилетка түмүгэр ньиэби хостооһуну 6-7 төгүл үрдэтиэхтээҕэ.
Аммосов «Эмбанефть» кыһалҕаларын быһаарсар этиилэрдээх, көрдөһүүлэрдээх Наркомтяжпромҥа, Главнефтькэ элбэхтэ сылдьара.  Кини  1934 с. диэри  Гурьев-Орск нефтепроводы тардан бүтэрэр соругу туруорбута кыаллыбыта. II пятилетка бүтэһигэр Эмба ньиэбэ Ураалга, Сибииргэ тиэрдиллибитэ.
Гурьев куоракка ньиэп эрэ буолбакка, балык бырамыысыланнаһын дьылҕата эмиэ быһаарыллара. Аммосов Уральскайтан Гурьевка массыынанан 3-4 күн айааннаан тиэстэрин сөбүлүүрэ – айан суолугар баар бөһүөлэктэр, ауллар олохтоохторун кытта көрсөн, билсэн ааһарын ордороро. Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин 17-с сылын көрсө Гурьевка балыгы астыыр кэмбинээт үлэҕэ киирбитэ. Бу тэрилтэ Казахстан Каспийын кытылыгар бултанар балык үс гыммыттан биирин астыахтааҕа, алта улахан тэрилтэттэн турара.
Суол – олох, сайдыы төрдө. Ону Аммосов туохтааҕар да өйдүүрэ. Арҕаа Казахстаҥҥа үлэлиирин тухары Уральск - Илецк уонна Гурьев - Алга икки ардыларынааҕы тимир суолу тутууну түргэтэтэ сатаабыта. Кини дьулуурунан, 20-с сс. тохтотуллубут Уральскайтан Илецкэ диэри тимир суолу тутуу 1933 с. бүтэһигэр хаттаан саҕаламмыта. 2-с Арҕаа Казахстан уобалаһын партийнай конференциятыгар М.К. Аммосовы иккистээн маҥнайгы сэкирэтээринэн талаллар, онтон VIII Казахстан кыраайын партийнай конференциятыгар – партия крайкомун чилиэнинэн уонна БСК(б)  XVII сийиэһигэр дэлэгээтинэн. Сийиэс иккис күнүгэр Аммосов Арҕаа Казахстан экэниэмикэтин сайыннарыы хайысхаларын,  кыһалҕаларын туһунан чаҕылхай  тылы эппитэ.

Онон Максим Кирович Казахстаҥҥа ситиһиилээхтик үлэлээбит бастакы уобалаһын тутаах тэрилтэтиттэн бэлэх – электрическэй чаанньык – биһиги түмэлбит киэн туттар экспоната.  Чаанньык кичэллээхтик гравировкаламмыт: «В день XVI-летия Красной Армии лучшему товарищу и руководителю обкома ВКП(б) М.К. Аммосову от коллектива Урал Г.Э.С., 20/II 34 г.».

Быһаарыы: БСК(б) – Бүтүн Сойуустааҕы Коммунистическай (большевик) партия. ВКП(б) – Всесоюзная Коммунистическая партия (большевиков).

Источник: А. Хамидуллин. Легендарный Максим. Алма-Ата, 1988