Төлкөбүн түстээбитэ

Бастакы түгэн

Историк Н. Николаев суруйарынан, С.Н. Платонов 2-с Үөдүгэй нэһилиэгэр кииннэммит Карл Маркс аатынан холкуоһу икки төгүл (03.1950-10.1951, 02.1953-12.1955) төхтүрүйэн салайбыт. Үйэтигэр Карл Маркс холкуос (онтон отделение) суоччутунан үлэлээбит Василий Маркович Николаев бэйэтин ахтыытыгар маннык суруйар: «1953 сылга Шамаев Иван холкуоска солбуйааччы председатель буолбута». Ити мин аҕам. Биир күн оскуолаҕа үөрэммэтэх, сатаан аахпат да, суруйбат да киһини Степан Николаевич бэйэтигэр солбуйааччы оҥорбута. Сэттэ кылаас үөрэхтээх киһи элбэх кэмигэр Былатыанап буолан итинник дьикти быһаарыныыны ылбыт буолуохтаах.

Бэрэстээтэл солбуйааччытын хамнаһынан буолуо, аҕам эргэ дьиэ атыылаһан, С. Платонов чугас доҕоро, уһун кэмҥэ холкуос, онтон сопхуос экономиһынан үлэлээбит Е.П. Потапов уһаайбатын таһыгар көһөрбүтэ. Онон мин кыра эрдэхпиттэн Егор Петрович оҕолоро Розаны, Ваняны – Саллааты кытта бииргэ оонньоон улааппытым. Ол кэмҥэ Дьөгүөр өрүү маннык кэпсиирэ: «Бу Баанньа аҕата, үөрэхтэммитэ буоллар, Үөһээ Бүлүүгэ баппат өйдөөх киһи этэ». Билигин сэрэйэрбинэн, Дьөгүөр доҕорунуун Былатыанаптыын кэпсэтэллэрин миэхэ тиэрдибит буолуон сөп. Кыра уолга аҕатын туһунан итинник кэпсээнтэн ордук күүстээх дьайыылаах барҕалааһын суоҕа буолуо.

Иккис түгэн

1974 сыллаахха саас Новосибирскай университет матфагын бүтэрэрбэр хайа диэки хайыһарбын быһаарбакка сылдьыбытым. Аспирантураҕа киириэхпин баҕарабын да, кыбыстан тылламмаппын, тылланнахпына да ылыналлара биллибэт. Биир үтүө сарсыарда олорор хоспор билбэт киһим, саха, көтөн түспүтэ уонна: «Эн аспирантураҕа киириэххин баҕарар буоллаххына, мин научнай салайааччыгын кытта кэпсэтиэм», – диэтэ. Мин үөрүүнэн сөбүлэстим, онон ол киһим кэпсэтиитинэн стажировкаҕа хаалар, устунан аспирантураҕа туттарсар буолбутум. Ол киһим тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата Петр Аполлонович Романов диэн этэ.

Аспирантураҕа киирбит бэрт дьикти устуоруйам кистэлэҥин алта уоммун ааһан баран эрэ билбитим. Ол «сэлиэстийэбэр» миэхэ тыа хаһаайыстыбатын наукатын кандидата Винокуров Василий Степанович көмөлөспүтэ. Кини кэпсээнинэн уонна бэйэм сэрэйэрбинэн маннык хартыына ойууланан тахсыбыта.

С. Платонов, төһө да үрдүкү партийнай үөрэхтээҕин иһин, тыа хаһаайыстыбатыгар тардыһыылаах буолан, совмин бэрэстээтэлин солбуйааччытынан үлэлии сылдьан, кэтэхтэн СГУ тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрбитэ. Дипломнай үлэтин салайааччыта П.А. Романов эбит. Петр Аполлонович бэйэтин научнай үлэтинэн сотору-сотору Академгородокка барар эбит. Бука, учууталбыт Михаил Андреевич Алексеев көрдөһүүтүнэн буолуо, Степан Николаевич Петр Аполлоновичка мин боппуруоспун быһаарарга соруйбут курдук буолан тахсар.

Үһүс түгэн

Үйэтин тухары үлэ үөһүгэр сылдьыбыт, өрүү сүрдээх эппиэтинэстээх, хаһаайыстыбаннай боппуруостарынан дьарыктаммыт Степан Платонов киһи быһыытынан уһулуччу уйан дууһалааҕын, аһыныгас санаалааҕын арыйар маннык түбэлтэ баар.

Былыр Кудуга Чуорунай диэн аатырбыт күүстээх киһи олоро сылдьыбыта. Сэрии саҕаламмытыгар аармыйаттан куотан дэсэртиирдээбитэ, устунан хаайыыга түбэспитэ. Ойоҕо Бойльуот икки кыыһыныын бэйэлэрэ эрэ хаалбыттара. Икки кыыстан кырата Агаша – Сургунах оҕо эрдэҕиттэн аҥаар илиитэ такыр, аҥаар атаҕын соһо сылдьар, былдьыры тыллаах инбэлиит этэ. Сэрии бара турара, ас-үөл суоҕа. Ийэтэ икки кыыһы тэҥинэн кыайан иитэр кыаҕа суоҕа, Сургунах аймахтарын кэрийэн тыыннаах хаалбыта. Сэрии да кэнниттэн аас-туор олох ааһа охсубатаҕа. Бойльуот бас билэр дьиэтэ суох буолан кыргыттарын кытары туой пиэрмэҕэ олороро, үлэлиирэ.

Биирдэ Сургунах маннык кэпсээбитэ: «Миигин, кыаммат-түгэммэт соҕотох дьахтар ыарыһах оҕотун, атаҕастыыр киһи элбэх этэ. Пиэрмэ дьахталлара туохтара эмит сүттэ да миигин күтүрүүллэрэ. Биирдэ биир дьахтар туга эрэ сүппүтүгэр эмиэ мин үрдүбэр түспүттэрэ, саҥа-иҥэ бөҕө буолбуттара. Ытыы олордохпуна оруобуна Ыстапаан тиийэн кэлбитэ. Мин түөрэ барытын кэпсээн биэрбиппэр дьэ кэһэтэлээбитэ ээ. Кини миигин бэйэтигэр ылбыта, Надяны уонна Павлигы көрсүбүтүм-харайсыбытым. Уон сэттэбин туолбуппар холкуос чилиэнинэн ылбыта. Онтон ыла дьэ үлэһит киһи-хара буолбутум. Былатыанап өлүөн аҕай иннинэ сайын Үөһээ Бүлүүгэ кэлэ сылдьан, дьонтон ыйдаран дьиэбэр кэлэ сылдьыбыт этэ. Муҥар, онно мин суохпун. «Кыыспын көрүөм этэ диэн кэлэ сырыттым», – диэбит этэ».

1974 сыллаахха атырдьах ыйын 20-н диэки С.Н. Платонов Үөһээ Бүлүүгэ кэлэ сылдьыбыта, кулуупка оройуон салалтатын кытта көрсүбүтэ. Эбиэт кэнниттэн, кини бэйэтин салайыытынан тутуллубут, сабыс саҥа физмат оскуола дьиэтин көрбүтэ. Тоҕо эрэ соҕотох сылдьыбыта. Биһигини, оскуола олбуорун тута сылдьар эдэр уолаттары кытта аҕыйах тылы бырахсан баран Мааркыс диэки хайысханан бара турбута. Кэлин сэрэйдэхпинэ, «кыыһын Сургунаҕы көрсө» ол барбыт буолуон сөп эбит.

Түмүк тыл

Ааҕан көрдөххө, барыта холбоон биэс сылтан тахса кэриҥэ Мааркыска бэрэстээтэллээбит Ыстапаан Былатыанап биһиги кыра да эрдэхпитинэ, улааппыппыт да кэннэ ньуура суох үлэһитинэн, тобуллаҕас өйүнэн, дьоҥҥо үтүө сыһыанынан, көрүнэн-нарынан уос номоҕор сылдьар киһи этэ. Туох эрэ олоҥхо бухатыырыгар дылы Былатыанап туһунан кэпсээн-ипсээн бардахтарына, «дьиҥнээх олоххо оннук киһи баар буолуо дуо, хаарыаны, оннук бэйэлээх киһини көрбүт-истибит киһи!» дии саныыр этим.

Ыстапаан Былатыанап олохтон барыаҕыттан үйэ аҥаара ааста, көлүөнэлэр солбуйустулар, уларыйыы-тэлэрийии бөҕө таҕыста, урукку олох омооно эрэ өлбөөдүйэн көстөр буолла. Саҥа кэм томторуттан ааспыты анаарар буоллахха, Степан Платонов олоҕун Гаврил Чиряев, Михаил Алексеев курдук ити кэм уһулуччулаах дьоннорун олоҕуттан туспа тутан кыайан көрбөккүн. Оччотооҕу саха интеллигенцията, ыраахтан өйдөһөн, өйөһөн, бары хамсаныыларын баһылыыр-көһүлүүр сэбиэскэй идеологияҕа сөп түбэһиннэрэн, саха тылын, өйүн-санаатын, үгэстэрин, сиэрин-туомун харыстыыр, саха омук олоҕун-дьаһаҕын сайыннарар сүҥкэннээхэй үлэни ыыппыттара. Кинилэр олорон ааспыт олохторо биһиги билигин өйдүүрбүтүттэн-билэрбититтэн быдан дириҥ ис хоһоонноох, киэҥ эҥсиилээх хорсун олох этэ. Степан Платонов таабырыннаах ыарахан дьылҕата ону итэҕэтиилээхтик туоһулуур.