Түһүлгэҕэ – тустуу бэтэрээннэрэ

В.П. Керемясов аатынан 3 №-дээх оҕо спорт оскуолатын саалатыгар 17 хамаандаттан 35-60 аҕам саастаах бөҕөстөр биэс бөлөҕүнэн күөн көрүстүлэр.

Чемпионат кыттыылаахтарын Саха Өрөспүүбүлүкэтин спорка миниистирин 1-кы солбуйааччы Гаврил Мохначевскай, биллиилээх бөҕөс, тренер бииргэ төрөөбүт быраата, Нам улууһун ытык олохтооҕо Владимир Алексеев эҕэрдэлээтилэр. Саха тустуута сайдыытыгар кылаатын киллэрбит, бэйэтин кэмигэр ССРС тустууга федерациятын чилиэнинэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тустууга федерациятын бастакы бэрэсидьиэнинэн үлэлээбит ССРС норуотун дьокутаата, Арассыыйа үтүөлээх юриһа Макар Яковлев Саха сирин спорда балысханнык сайда турарын, спорка уһун үйэлэнии көстүүлэрэ баарын, 90-80 саастаах Степан Абрамов, Степан Контоев хайыһар курдук уустук көрүҥҥэ Арассыыйа чөмпүйүөнэ буолуталаабыттарын, дуобаччыттарбыт 40 кыһыл көмүһү аҕалбыттарын, гроссмейстердар баалларын, тустуук ыччаттарга эрэлбит улаханын эттэ. Саха сирин бастакы чөмпүйүөннэрэ Алквиад Иванов, Петр Попов, Альберт Захаров Сунтаартан тахсыбыттарын, онтон тустуу сайдыбытын, историяны, бастыҥнар биографияларын билиэхтээхпитин, аҕам саастаахтар спорка хаһан баҕарар холобур буолалларын, 72 саастаах Ефрем Ефоремов күн бүгүнүгэр диэри туста сылдьарын бэлиэтээн туран, үчүгэй бэлэмнээхтэр кыайалларыгар баҕа санаатын биллэрдэ.

Аан дойду бэтэрээннэрин чөмпүйүөннэрэ уонна призердара Алексей Николаевка, Петр Осиповка, Вадим Даниловка, Василий Пахомовка, Николай Григорьевка норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, Арассыыйа чөмпүйүөнэ Николай Ивановка Арассыыйа маастарын бэлиэлэрин уонна дастабырыанньаларын туттарыы үөрүүлээх түгэнэ буолла. Суолталара улахан, толорорго уустук. Ити туһунан чемпионат сүрүн судьуйата, Иннокентий Кочкин, Федот Соловьев, Василий Алексеев курдук бэтэрээннэргэ аан дойду чөмпүйүөннэрин, призердарын таһаартыыр түмсүүлээх 3 №-дээх оҕо спорт оскуолатын дириэктэрэ Василий Уйгуров кэпсээтэ. Быйылгы чемпионат састааба күүстээҕин, күүскэ тустубут биллиилээх бөҕөстөр кыттыыны ылалларын, бу чемпионат түмүгүнэн Москваҕа буолар Арассыыйа бэтэрээннэрин чемпионатыгар  сүүмэрдээһин оҥоһуллуохтааҕын, салгыы Иордания Оман куоратыгар аан дойду чемпионата күүтэрин иһитиннэрдэ.

1-кы Манчаары спартакиадатын хапсаҕайга уолаттарга чөмпүйүөнэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах маастар үрдүк аатын ылары ситиспит Горнай улууһун Бэрдьигэстээҕиттэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх тутааччыта Василий Пахомов: «Тустуунан 1965 с. ахсыс кылаастан Саха АССР үтүөлээх тренерэ Илья Васильевич Павловка дьарыктаммытым. Аармыйаҕа спорт ротаҕа сулууспалаан Илья Фурунжиевка эрчиллэн буһууну-хатыыны ааспытым. ССРС Сэбилэниилээх Күүстэригэр – бэһис миэстэ, Бүтүн Сойуустааҕы турнирга – ахсыс, 1972 с. «Урожайга» Сахаачча бирииһигэр бастаабытым, Уһук Илин, Сибиир чемпионатыгар үһүс буолбутум.  Илиибин эчэтэммин тохтообутум. 2014 с. Федот Архипович Соловьев көҕүлээн бэтэрээннэргэ күрэхтэһээри эрчиллибитим. Өрөспүүбүлүкэҕэ – иккистээбитим, Арассыыйаҕа – бастакы, аан дойду чемпионаттарыгар 61-65 саастаахтарга Сербияҕа, Грецияҕа уонна 66-69 саастаахтарга Польшаҕа  боруонса мэтээллэри ылаттаабытым. «Международник» аатын ыламмын үөрэн, долгуйан турабын. Ф.А. Соловьевка, И.С. Кочкиҥҥа улаханнык махтанабын. Спортан тэйбэппин, сарсыарда аайы сэрээккэлиибин. Сааһым тухары тутуу үлэһитэбин, элбэх детсадтары, оскуолалары туттум».

Саамай ыарахан 130 кг ыйааһыннаахтарга аан дойду чөмпүйүөнэ, Ньурба бухатыыра Алексей Николаев эмиэ норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастарын аатын ылла: «Былырыын Венгрияҕа аан дойду бэтэрээннэрин чемпионатыгар 50-54 саастаахтарга бастаабытым. Монголу, турогы, финалга америнканеһы кыайбытым. Илиитигэр олус күүстээх турок бөҕөһүн атахтааммын кыайбытым. Үс сыл кичэллээх дьарык быһаарбыта. Монглиянан, Беларуссиянан тустубутум, Көрдөрүүлэр өр күүттэрбэккэ кэлбиттэрэ. Рязань куоракка греко-римскэйгэ абсолютнайга бастаабытым. Күннээҕи режими тутуһар тимир бэрээдэк көмөлөстө. Хапсаҕайга «Сахаада» маастарын, көҥүл тустууга «БАМ Көбүөрэ» Бүтүн Арассыыйатааҕы турниры кыайаммын, Арассыыйа маастарын нуорматын толортообутум. Эрдэ  Ньурбаҕа, Сангаарга, Өлүөхүмэҕэ Георгий Коркиҥҥа тустуунан дьарыктаммытым. Элбэхтик сүүрэбин. Идэбинэн пожарникпын. Инженербин. Билигин кэргэммин кытта «Унты здесь» маҕаһыыҥҥа үлэлиибит. Кэлэн атыылаһыҥ. Күн өрүү-өрүү эрчиллэбин. Бэс ыйыгар Арассыыйа бэтэрээннэрин чемпионатыгар кыттыам. Манна ыарахан ыйааһыннаах уолаттардыын хардарыта көмөлөсүһэбит. 80-100 кг уолаттар бааллар, Никита Валеевтыын «спарринныыбыт».  Бырабыыталыстыба аҕам саастаах тустууктарга көҥүл тустууга болҕомтотун уурара буоллар.  Аҥаардас хапсаҕайынан тустуу сайдыбат. Физиологияттан элбэх тутулуктаах. Тэтимнээх хамсаныыларга, техникаҕа, координацияҕа болҕомтону уурар сөп дии саныыбын. Оскуорас күүһү баһыйар. Сүүрүүлэр, эмискэ тоҕута түһүүлэр (рывоктар) элбэҕи быһаараллар».

Арассыыйа устудьуоннарын чөмпүйүөнэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Александр Птицын (Мэҥэ Хаҥалас) 70 кг 46-49 саастаахтарга бастаата:

«Өрөспүүбүлүкэ бэтэрээннэрин көҥүл тустууга чемпионаттара 2023 с. буолбута. Бу чемпионат балаһыанньата эрдэ тахсыбыта. Киһи бэйэтин бэрэбиэркэлэнэн көрөрүгэр үчүгэй күрэхтэһии буолла. Тонускун тутаҕын. Былырыын Арассыыйа чемпионатыгар иккис буолбутум. Олорон, тохтоон хаалбакка тургутуна сылдьар үчүгэй. Тренердиир буоламмын, үлэм да барсар, заалтан тахсыбаккын. Утарсааччыларгын кытта сыл устата элбэхтик киирсэҥҥин, сааспытынан тэҥҥэ тахсан иһэбит. Бу сырыыга ыйааһыммытыгар үһүөбүт. Евгений Дьячковскайы (Нам) 9:1 баһыйан иһэммин, илиитин былдьаан, албас оҥороммун, ыраастык кыайдым. Күүстээх бөҕөһү, хапсаҕай бочуоттаах маастарын Айаал Павловы (Чурапчы) бастакы түһүмэххэ 1:0 кыайбытым, иккис түһүмэххэ сэрэтиини миэхэ биэрбиттэрэ. «Рискуйдааммын» 30 сөк. иһигэр албас оҥороммун 4 баалы ылбытым. Бэйэҕэ эрэл киирбитэ. Бүтэһигэр, аны кини «рискуйдаан», эккирэтэ сырыттаҕына атахтааммын, өссө икки баалы ыллым. Онон 7:1 кыайдым. Үчүгэй  күрэхтэһии буолла, табаарыстаргын кытта көрсөн, кэпсэтэн. Бөлөхпүт элбэх буолан, аҕыйахпыт, ыгыллыбаккын. Хапсаҕай курдук буолбатах, «настройуҥ» атын. Тобуктуохха син. Сыыһа-халты да тахсыан тахсыан сөп. Эккирэтэн ситиэххин да син. Көҥүл тустуу быдан интэриэһинэй. Арассыыйа чемпионата от ыйыгар буолар. Кыттарбын-кыттыбаппын бириэмэ көрдөрүө».  

35-39 саастаах «эдэр» бэтэрээннэргэ 62 кг Арассыыйа спордун маастара, Бүтүн Арассыыйатааҕы категориялаах судьуйа Вячеслав Кривошапкин (Дьокуускай) сэкирэтээрдиирин быыһыгар Арассыыйа, Европа, аан дойду түһүлгэлэрин кыайыылааҕа Михаил Захаровы (Уус Алдан) кыайбыта соһуччу буолла.

70 кг аан дойду уонна Арассыыйа чөмпүйүөнэ Болугур Уххан (Амма) киириилээх-тахсыылаах хапсыһыылары көрдөрөн бастаата. 78 кг Тарас Неустроев (Мэҥэ Хаҥалас), 88 кг Сурдолимпийскай оонньуулар чөмпүйүөнэ, Арассыыйа спордун үтүөлээх маастара Василий Стрекаловскай (Уус Алдан) сыыһа-халты хамсаныылары оҥорбокко, кылааһа үрдүгүнэн кыайыыны ситистэ.

40-44 саастаахтарга 62 кг Андрей Иннокентьев (Ньурба ) – аан дойду боруонса призера; 70 кг Олесов Николай (Уус Алдан) – Арассыыйа Кубогын хаһаайына; 78 кг хапсаҕайдьыт Гаврил Чаприн (Томпо-Амма); 88 кг Халилов Музафар (Дьокуускай); 46-49 саастаахтарга 62 кг Бүтүн Арассыыйатааҕы турнирдар кыайыылааҕа Александр Корякин (Дьокуускай); 70 кг Арассыыйа устудьуоннарын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Александр Птицын (Мэҥэ Хаҥалас); 78 кг норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Николай Иванов (Таатта); 88 кг хапсаҕайга Манчаалы чөмпүйүөнэ Алексей Некрасов Алексей (Дьокуускай); 100 кг Саха сирин хапсаҕайга абсолютнай чөмпүйүөнэ Христофор Христофоров (Таатта); 130 кг Гаврил Михайлов (Сунтаар) бастаатылар.

Итинтэн атын бөлөхтөргө 70 кг Василий Оконешников (Уус Алдан); 78 кг ССРС күүстээх маастара Михаил Тихонов (Мэҥэ Хаҥалас) кыайыыны ситиһэн, «буорахтара кураанаҕын» көрдөрдүлэр. 88 кг Алексей Михайлов (Сунтаар), 130 кг Алексей Николаев (Дьокуускай) кыайдылар. Бэйэлэрин кэмнэригэр икки күүстээх маастардар 62 кг Захар Дьячковскай (Дьокуускай) уонна Егор Красильников (Чурапчы) күөн көрсүһүүлэригэр киин куорат маастара баһыйда. 70 кг Валериан Неустроев (Мэҥэ Хаҥалас) уопуттаах маастар Ефрем Ефремовтыын хапсыһыылара сүрдээх тыҥааһыннаахтык ааста. Валериан Неустроев бүтэһик мүнүүтэ хаалыар диэри 3:0 баһыйтаран иһэн харса суох үлэлээн, ахсааны 4:3 оҥордо! Онтон Ефрем Ефремов утарсааччытын атахха ыстанан киирэн охторорун кытта бириэмэ бүтэн, хотторуу хомолтотун биллэ. «Челлендж» бырахтылар да, туһалаабата. Онон Валериан Неустроев кыайыы үөрүүтүн биллэ! 78 кг Роман Оконешников (Чурапчы), 88 кг  Егор Винокуров (Булуҥ), 100 кг Николай Баттахов (Амма), 130 кг Андрей Александров (Үөһээ Бүлүү) бастаатылар.

Көҥүл тустуу маастардара хапсаҕайдьыттары кыайталаатылар. Бастыҥнар бэс ыйыгар Арассыыйа чемпионатыгар кыттыахтара. Бэйэлэрин туруктарын бөҕөргөтө сылдьар, чөл олох аргыстаах аҕам саастаах бөҕөстөр «буорахтарын кураанах» илдьэ сылдьаллара астыннарда, үтүө санааны үөскэттэ.