Түөкүн албынныыр ньымаларын билэҕин дуу?

Түөкүн албынныыр ньымаларын билэҕин дуу?

2026 сыл сыччах бастакы үс ыйыгар Арассыыйа Киин баана килийиэнтэн көҥүлэ суох уопсайа 7,4 млрд солк. суумалаах 495 тыһыынчаттан тахса дьайыы оҥоһуллубутун бэлиэтиир. Иннинээҕи, 2025 сылга, кибер-түөкүттэр дойду олохтоохторуттан 195 млрд (!) солкуобайы сойбоппуттар. Төһө да IT-буруйу оҥоруу иннинээҕи сыллартан аҕыйаабытын иһин, ончу уодьуганныыр кыалла илик. Ол курдук, былырыын 675 тыһ. түгэн бэлиэтэммит, итинтэн 350 тыһ. – түөкүннээһин.

Оттон Саха сиригэр бастакы кыбаартал иһигэр ыраахтан олорон түөкүнээһин 607 түбэлтэтэ бэлиэтэммит. Баан хаартатыттан харчыны устан ылыы 153 түгэнэ регистрацияламмыт. Уопсайа 254 мөл. солк. түөкүттэр туһаларыгар киирбит.

Киин баан хайдах быһыылаахтык дьону албыҥҥа үктэтэллэрин үөрэтэн көрөн баран, сүрүн-сүрүннэрин холобурдаабытын билсиэҕиҥ.

ИДьМ чахчытыгар сигэнэр буоллахха, кибер-түөкүттэр 1,5 тыһыынчаҕа чугаһыыр сценарийы туһаналлара биллибит. Ол иһигэр билигин да ордук муҥутуур элбэхтик “быраабы араҥаччылыыр уорганнартан” уонна “Киин баантан эрийэбит” диэн ааттаан, отоойкоҕо олордоллоро быһаарыллыбыт. Бастаан утаа, быраабыла курдук, мессенджергэ эбэтэр электроннай почтаҕа уведомление биитэр сообщение кэлэр. Бэл, киһи эрэ итэҕэйиэх, тэрилтэҥ салайааччытын, аймаҕыҥ эбэтэр билэр киһиҥ аатыттан сибээскэ тахсыахтарын сөп. Ол иннинэ ол киһи аккаунун алдьаппыт буолаллар. Тустаах киһи ол туһунан түһээн да баттаппакка сылдьар буолуон эмиэ сөп. Сорохтор тута билэр дьонноругар сэрэтэн соцситимнэргэ биллэрэллэр. Ону таһынан билэр киһиҥ хаартыскатын уоран аваҕа туруоран баран, кини аатыттан харчы ыыттараллара, буортулаах сигэни баттаталлара эмиэ баар. Спецсулууспа үлэһитэ буолан кубулунуу элбэх. Суһаллык дьаһанарга сүбэлииллэр. “Аккауҥҥун алдьаппыттар, кирэдьиит ылан эрэллэр” – диэн, ууга-уокка түһэрэллэр, быыһыыр-абырыыр кинилэр эрэ буолалларын курдук өйгүн-санааҕын ытыйан, тугу этэллэрин тук курдук толорбуккун өйдөөмүнэ да хаалыаххын сөп.

Быһаарсар, сэрэх дьон “Госуслугаҕа” киирэн эбэтэр МФЦ-га баран, баантан кирэдьиит ылыыга “самозапрет” диэни туруоруналлар. Бу – сөптөөх дьаһал. Ону да түөкүттэр “хааччаҕы көтүрэн эр, туох эрэ сыыһа тахсыбыт” эбэтэр “эйиэхэ сокуоннай” төлөбүр анаммытын ыларгар наада буолла” диэн албаһыран, уһултарар түгэннэрэ эмиэ баар буолбут.

Биһиги биири бигэтик өйдүөхтээхпит: биир да баан, ИДьМ, ФСБ, Силиэстийэлиир  кэмитиэт уонна итиннэ дьүөрэ тэрилтэ үлэһитэ ханнык да мессенджеринэн эрийбэт, “куттала суох счекка” харчыны көһөртөрбөт, түөкүн сайаапкалаабыт кирэдьиитин тохтотоору атын кирэдьиити ылларбат.  Санаан да көрдөххө, ким эрэ эн ааккар кирэдьиит суруйтаран ылбытын, иккис кирэдьиити  ылан, хайдах сабыаҥый? Ол эрээри, дьиктитэ, итинник угаайыга киирии билигин да тахса турар.

Иккис сэрэхтээх суол – билбэт сигэҕинэн (ссылка) киирэн, холобур, араас куонкурустарга, бөлөхтөргө киирии, төлөпүөн сыһыарыытын хачайдааһын. Ону тэҥэ фишинг диэн албас баар. Ол эбэтэр, дьиҥ баар бааннар, маҕаһыыннар саайтарын, социальнай ситимҥэ страницаларын үүт-маас гына үтүгүннэрэн (биирдии буукубаны, туочуканы уларыталлар, атын доменныыллар эҥин, ону киһи өйдөөн көрүмүнэ хаалар ), онно киллэрэн, баан каартатын, докумуон дааннайдарын уоруу.

Киин баан бу сылга киириэхтэн итинник түөкүннээһиҥҥэ уорбалаан, Генеральнай борокуратуураҕа – 10 201 интэриниэт аадырыһы, регистрациялыырынан дьарыктанар тэрилтэҕэ – түөкүннүүргэ туттуллубут 265 домены бэрэбиэркэлэтэ ыыппыт.

Үһүс суол ньыма — бааҥҥа баар счеттарга алҕас диэн ааттаан, үбү ыытыы уонна төннөрөргө көрдөһүү. Онно мобильнай переводу туһаныахтарын, терминалтан да алҕас ыытан кэбиспит аатырыахтарын сөп. Ол кэннэ төлөпүөҥҥэр эрийэн биитэр суруйан, алҕас ыытыллыбыт харчыны төттөрү ыытарга көрдөһөллөр. Дьэ, манна аһыннарыы кытаанаҕа саҕаланар.  “Биэнсийэлээх, ыарыһах киһи алҕас ыыппыт, харчыга суһаллык наадыйар” эҥин диэн, албаһыырыахтарын сөп. Маннык түбэлтэҕэ хаһан да ол этэр нүөмэрдэригэр, реквизиттэригэр харчыны ыытымыахха наада. Маннык балаһыанньа буолбутун бааҥҥа тиийэн иһитиннэрэр ордук. Чахчы алҕас ыытыллыбыт буоллаҕына, баан боппуруоһу бэйэтэ быһаарар. Эбэтэр харчы ыыппыт киһини ол ыыппыт чиэгин туппутунан бааҥҥа бэйэтэ барарыгар модьуйуохтаах эбиппит.  

Төрдүс ньыма – буортулаах сыһыарыыны хачайданыы. Бу манна сүрүннээн харчылаһар, “үлэҕэ киирбит” киһи быһыытынан, хамнас, бырыһыан ылаары, “инвестициялаары”  дьон киирэн биэрэр. Буортулаах сыһыарыыны хачайдаан киллэрдиҥ да, эн төлөпүөҥҥүн ыраахтан олорон тааҕы бачаачайдыыр – холобур, баантан кэлбит СМСы көрөн хараҥа дьыалаларыгар туһанар, аккауҥҥун ааһан иһэн алдьатар – кыахтаналлар.  Сүбэ: сыһыарыыны маҕаһыын официальнай маҕаһыыннартан эрэ хачайдыахха сөп, билбэт сигэҕин арыйбат куолу.

Олохпут төһөнөн сайдан иһэр да, ол аайы түөкүттэр тэбис-тэҥҥэ барсан иһэллэр. Дьэ, билигин Оҥоһуу Өйү буолбарга-буолбакка туһаныы дэлэйбитин көрө сылдьаҕыт. Билэр киһиҥ, салайааччыҥ саҥатын, куолаһын үүт-үкчү үтүгүннэрэр, эппэтэҕин этитэр кыахтаммыттарын умнума, болҕомтолоох буол.  

Өссө биир ньыма, кэбирэх сир диэххэ, – сокуоннай сааһын туола илик оҕолору уонна кинилэр нөҥүө албыҥҥа үктэтии буолар. Былырыын итиннэ сыһыаннаах кибер-түөкүннээһин 120% үрдээбит. Киин баан бу маны суох оҥорууга, килийиэн көмүскэллээх буолуутугар үлэлэһэр да, кыһалҕа туоратыллыа ыраах быһыылаах. Оҕо билбэккэ, оонньуу нөҥүө кытта киирэн биэриэн сөп. Оннук түбэспит Саха сиригэр да баар. Хайа да түгэҥҥэ каартаҥ нүөмэрин, кэннинээҕи үс сыыппараны, паролу эппэтин, суруйбатын курдук, оҕоҕо быһаарарга сүбэлииллэр.

Билбэт куар-коду  эмиэ туһаммат ордук. Быһата, түөкүн “илиитэ” тиийбэтэх сирэ суох да быһыылаах. Онон сэрэх буолуу – аныгы кэм биир сүрүн ирдэбилэ.