Түөһэйэри эрдэттэн бохсуохха

Ыытааччы улахан, чуолкай куолаһынан эппит тылын чуо баҕайытык  күргүөмүнэн үтүктэр аҕам дьонтон, саамай эдэр саастаахтара 81-рэ эбит. Устуудьуйаҕа кэлбиттэр бу курдук саастарынан наарданан дьарыктанар эбиттэр. Биһиги «Сэрии кэмин оҕолоро» диэн бөлөх урукку ырыаларынан бэрт дэбигистик ыллаан дьиэрэтэрин сэргии көрдүбүт.

Онон билиҥҥи кэмҥэ үгүс киһини долгутар түөһэйии кыһалҕатын тула анал үөрэхтээх исписэлиистэри уонна кууруска дьарыктанааччылары кытта сэһэргэстибит.

Наталия Иванова – клиническэй психолог:

– Наталия Ивановна, эйигинниин бу тиэмэҕэ былырыын эмиэ кэпсэтэн турабыт. Биир сыл иһигэр элбэх уларыйыы тахсыбыт. Кэҥээн, нэһилиэнньэҕэ өссө көдьүүстээх көмөнү оҥорон эрэргитин олус үөрэ иһиттим.

– Оннук. Нэһилиэнньэ көмөҕө наадыйарын өйдөөн, когнитивнай дьарыктар наадалар диэммит, анал устуудьуйа арыйдыбыт. Бастаан саҕалыырбар түөрт киһи сылдьыбыт буоллаҕына, билигин отут киһи тэҥинэн сылдьар. Эрдэттэн суруттарыы быһыытынынан үлэлиир буоламмыт уочараттарын кэтэһээччи баһаам. Бу судургута суох ыарыыны бохсорго үөрэтэр анал  устуудьуйа кыһалҕалаах дьоҥҥо көмөтө өссө күүһүрдэ диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын.

«Деменция» диэн уопсай биир аат буоллаҕа дии. Түөһэйии (деменция) – мэйии килиэккэлэрэ өлөн, алдьанан барыылара когнитивнай ыарыы дэнэр. Манна биир көрүҥэ тымыры кытта сибээстээх. Холобур, манна инсульт, инфаркт, ону таһынан дабылыанньа өрүү үрдүүрэ киирсэр. Иккис бөлөҕүнэн «нейродегенеративная болезнь мозга», ол эбэтэр мэйии килиэккэлэрэ бэйэлэрэ өлөн киирэн барыылара буолар. Учуонайдар араастаан быһаара сатыыллар эрээри, мэйии тоҕо бэйэтин бэйэтэ алдьатан киирэн барарын туһунан аан дойду үрдүнэн биир эппиэт суох. Уопсай аатынан «Альцгеймер ыарыыта» диэн киирэ сылдьар. Манна араас травма, ону таһынан арыгы, искэн ыарыыта эмиэ төрүөт буолуохтарын сөп.

Деменция хайа да көрүҥэ эмтэммэт, наһаа түргэнник сайдар ыарахан ыарыыларга киирсэр. Ону эмп-томп, анал дьарык көмөтүнэн тохтотуохха эрэ сөп.

Онон, маннык балаһыанньаҕа киирбит киһи бэйэтин кэмигэр кэтээн көрүнэн сөптөөхтүк дьаһаныыта улахан суолталаах. Элбэх киһи болҕомтоҕо ылбакка, сыыһа дьаһанан, дириҥэтэн кэбиһэр. Ол түмүгэр ыалдьыбыт киһи бэйэтэ уонна кинини тулалыыр дьон шок ылаллар. Кыбыстыы эбэтэр араас санаа киирэр. Сыыһа гыннылар быһыылаах дииллэр. Эппиппит курдук, бу ыарыы үтүөрэн хаалбат. Диагноһы билиниэхтэрин баҕарбаттан, эттэххэ, кыыһыран тахсан барыы эмиэ баар. Онтон сыл эҥин буолан баран биһиэхэ төттөрү кэлиилэригэр олус элбэҕи сүтэрбит, тосту уларыйбыт буолаллар. Бу барыта төннүбэт турук.

Сөпкө дьаһаныы диэн быраас анаабыт эмтэрин иһии, сүбэлэри умнубакка тутуһуу. Ону таһынан мэйии үлэтин тупсарыыга дьарыгы холбуу тутуу буолар. Ыарыһах бииргэ олорор дьонун сыһыана олус улахан суолталаах. Аттыларыгар эппитин хос-хос хатылыырын, тутан турарын умнуутун барытын өйдүүр, тулуйар киһи баара, хайдах баарынан ылыныы улахан оруоллаах.

Үс сыллаах үлэбитин кэтээн көрдөхпүнэ, дьарыгы көтүппэккэ сылдьыы, күннээҕи үлэ курдук ылыныы түмүгэр туруктарын биир кэм тутар дьон баар. Бастаан кэлэллэригэр биир-икки тылы эрэ өйдүүр буоллахтарына, дьарык түмүгэр биэс-алта тылы өйдөрүгэр хатыыр буолаллар. Оттон дьарыгы көтүтэ-көтүтэ, умна-тэмнэ сылдьыы маннык түмүгү биэрэр кыаҕа суоҕун быраактыка көрдөрөр. Өссө биир кэтээн көрүү түмүгүн таарыйар эбит буоллахха, төһө да өйгө тылы хатаабакка умнубутун иһин, бу киһи тылга, суокка үчүгэй буолар. Оннук түгэннэри көрсөбүт..

Онон, түөһэйиигэ тиийбэт туһуттан, эрдэттэн когнитивнай анал дьарыктары киһи бэйэтигэр оҥостунан, бу ыарыыны бохсуохха сөп.

Наталия Каратаева – «Долгожить» устуудьуйа дириэктирэ:

– Наталия Алексеевна, устуудьуйа үлэтин-хамнаһын туһунан билиһиннэр эрэ, баһаалыста.

– 2021 сылтан дьиэлэринэн сылдьан үлэлиибит. Онно элбэх киһи когнитивнай кэһиллиилээҕин уонна деменциялааҕын бэлиэтии көрөммүт, нэһилиэнньэҕэ сырдатар-өйдөтөр уонна ыарыһахха көмөлөһөр сыаллаах бырайыак оҥорбуппут. Манна Бэрэсидьиэн Гранын ыламмыт, «Долгожить» когнитивнай доруобуйа устуудьуйата» диэн үлэбитин балаҕан ыйтан саҕалаабыппыт. Грант нөҥүө буолан барыта босхо. Бу бырайыакка быраас-невролог, медсиэстэрэ, психолог, педагог биир хамаанда буолан үлэлиибит.

Устуудьуйа биир хайысхата – миэстэтигэр тиийэн көмө оҥоруу.   Түөһэйбит дьоннуун дьиэтигэр дьарыктанабыт. Ону таһынан балыыһаҕа тиийэн дьоҥҥо дьарык оҥоробут, ыарыһаҕы көрүү-истии куурсун ыытабыт.

Устуудьуйаҕа кэлээччилэр бастаан терапевт уонна невролог быраастар мэктиэлэрин ылыахтаахтар. Манна өй үлэтэ мөлтөөһүнэ киирэр. Онтон биһиэхэ кэллэхтэринэ икки нэдиэлэ устата дьарыкка сылдьаллар. Күнүскү өттүгэр икки чаастан саҕаланар уонна алтаҕа бүтэр. Ыарыһаҕы дьоно аҕалаллар уонна кэлэн ылаллар. Бу дьарыкпытыгар саастарынан тэҥ бөлөхтөрү ылабыт. Холобур, бу бүгүн аҕыс уоннарыттан үөһэ саастаах кырдьаҕастар олороллор. Манна кэлбит дьону медицинскэй сиэстэрэбит дабылыанньатын кэмниир, наада буоллаҕына укуол туруорар. Ол эбэтэр бастатан доруобуйаларын туругар болҕомто уурабыт.

Икки нэдиэлэтээҕи дьарыкпыт «интенсив» диэн буолар. Ону таһынан тэйиччиттэн олорон сорудахтары толоруу диэн эмиэ баар. Манна мэйии үлэтин эрчийэр анал сорудахтаах тэтэрээккэ дьиэлэригэр олороннор толороллор.

Бу нэдиэлэттэн нейротренер диэн идэтийиигэ дьону үөрэтэ сылдьабыт. Бырайыакпыт чэрчитинэн бу маҥнайгы куурус. Бастакы кэмҥэ кинилэр үксүн бэйэлэрин дьоннорун кытта үлэлэһэллэригэр бу олус көмөлөөх буолуоҕа. Куурус кэмигэр устуудьуйа психологтара методикабытын кэпсиибит. Үксүн быраактыка. Инникитин бу үөрэммит дьоммут дьиэлэринэн сылдьан биһигинниин бииргэ үлэлэһиэхтэрэ. Бу идэ инникилээх диэн көрөбүт. Тоҕо диэтэххэ инсульт да кэнниттэн уонна да атын мэйии үлэтэ мөлтөөһүнүгэр маннык дьарык эрэ нөҥүө киһи биир туругу тутар. Онно нейропрактик дьон көмөлөрө улахан буолуоҕа.

Идэлээх дьон бу кыһалҕаны билэр буоламмыт, нэһилиэнньэни 45 саастан үөһэ хас биирдии киһи дьарыктанарыгар сүбэлиибит.

Бу эйгэни иһиттэн көрө-истэ, билэ сылдьар исписэлиистэр кэпсээннэриттэн билиҥҥи кэмҥэ маннык кыһалҕаны көрсөр дьон элбээбит диэн түмүгү оҥоруохха сөп эбит. Урукку өттүгэр бу ыарыы аһары маннык тэнийбитин билбэт курдукпут. Оттон онно көмө буолар биир идэтийии көрүҥэ – нейропрактик. Манна үөрэнэ сылдьар уонна устуудьуйаҕа дьарыктанар чугас киһитин санаатын Анна Павлова үллэһиннэ.

– Аан бастаан маннык кабинет баарын истэммин, ийэбин суруттарбытым. Куорат ортотугар Горькай уулуссатын 94 нүөмэригэр баар.

Бастаан кэлэргэ тустаах киһиэхэ судургу баҕайы буолбат. Онтон бииргэ дьарыктанар дьонун кытта алтыһан, үлэһиттэр сыһыаннарын көрөн, дьарык сорудахтарын толорон баран аны манна кэлэрин күүтэр. Устуудьуйа ыытар дьарыга олус туһалаах. Мин бэйэм  үлэлээбэт буоламмын, ийэм интэриэһиргээбитин көрөммүн, нейротренер куурсугаар үөрэнэ сылдьабын. Бу куурустан элбэҕи билэн эрэбин. Бүгүн үһүс күнүм.

Түмүккэ бэлиэтээн эттэххэ, Саха сирин үрдүнэн Альцгеймер диэн ыарахан ыарыынан ыалдьыбыт киһи ахсаана 101 эбит. Бу ыарыыны кырдьыы бэлиэтинэн ылынан, эбэтэр анал исписэлиискэ олус хойутаан көрдөрүнэн  дириҥэтэн кэбиһии элбэҕин исписэлиистэр ордук бэлиэтииллэр.

Дьон ортотугар бу ыарыыны эрдэттэн бохсон, анал маннык кабинеттарга көрдөрүнэ, дьарыктана сылдьыы туһалаах эрэ буолуон сөбүн бүгүҥҥү исписэлиистэр санааларыттан биллибит.

Хаартыскалар: Устуудьуйа тиксэриитэ