Үтүө аатын үйэтитэр ытык иэспит

Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун уонна Наахара нэһилиэгин Бочуоттаах гражданина Марфа Колесова-Расторгуева бу дьыл муус устар 3 күнүгэр 75 сааһын туолуохтааҕа.

Чаҕылхай олоҕу олорон ааспыттар

Кэм-кэрдии күлүгэр умулла саспаттар,

Дьон-норуот иэйиитин үрдэтэн эппиттэр

Дьүһүннүүн, куоластыын үйэҕэ сүппэттэр.

Вячеслав Хон, Дьокуускай

Муус устар 3-6 күннэригэр киин куоракка уонна дойдутугар Мэҥэ Хаҥаласка киэҥ далааһыннаах декада түмүктэннэ. Ол чэрчитинэн СӨ Национальнай библиотекатыгар ыытыллыбыт «Жизнь, отданная искусству: мир Марфы» төгүрүк остуолга Марфа Петровна олоҕун аргыһа Сергей Расторгуев, култуура уонна искусство бэрэстэбиитэллэрэ, өр сылларга бииргэ үлэлээбит, алтыспыт үөлээннээхтэрэ, доҕотторо кыттыыны ыллылар. Кинилэр Дьокуускайга Ленин пр., 42, Расторгуевтар өр сылларга олорбут дьиэлэрин иннигэр мемориальнай дуосканы ыйаан үйэтитэр туһунан этиини киллэрдилэр.

Бу бачыымы бастакынан биир дойдулаахтара өйүүллэрин биллэрдилэр. Мэҥэ Хаҥалас улууһун II Наахара нэһилиэгэ – тоҕус улуу олоҥхоһут тоҕойо үөскээбит, аҕыс ааттаах артыыс айыллан тахсыбыт сирэ.

Венера Васильева, И.И. Платонов аатынан Наахара орто оскуолатын социальнай педагога:

– Биһиги оскуолабытыгар 2009-2010 үөрэх дьылыгар Марфа Петровнаҕа аналлаах муусука хоһо арыллыбыта. Онно кини чугас дьонун, аймахтарын кытта ыалдьыттыы кэлэ сылдьыбыта. Миигин нэһилиэгим дьоно билинэр, ытыктыыр эбит диэн ис сүрэҕиттэн үөрэн, долгуйан барбыта. Манна оҕолорбут билиҥҥэ диэри аҥаардас муусука уруогар эрэ буолбакка, эбиэттэн киэһэ ырыанан-тойугунан дьарыктаналлар. Ол түмүгэр Н.И. Никаноров салайааччылаах «Дьэргэлгэн» оҕо образцовай ырыа ансаамбыла баар буолла. Оҕолор бүтүн дойду таһымнаах күрэхтэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. 

2018 сыллаахха нэһилиэкпитигэр А.Е. Ефремов аатынан култуура киинэ арыллыбыта. Онно Афанасий Ефремовка уонна Марфа Колесова-Расторгуеваҕа аналлаах түмэл хостор тэриллэннэр, «Талаан биһигэ» диэн ааттанан, күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии тураллар. Бу хоско Марфа Петровна туһунан араас кинигэлэри, сыанаҕа кэппит көстүүмнэрин көрүөххэ сөп. Ону кини бииргэ төрөөбүттэрэ кэмиттэн кэмигэр тахсан, ис киирбэхтик уларытан иһэллэр. Манна кылаас чаастара, араас тэрээһиннэр сэргэхтик ыытыллаллар. Наахараҕа кэлбит ыалдьыттар киирэн, сылдьан, көрөн-истэн ааһаллар.

Биһиги нэһилиэкпит талааннарынан баай. Марфа Петровнабытынан киэн туттабыт.

Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын институтун иһинэн Интеллектуальнай история уонна култуура киинин салайааччыта, история билимин дуоктара Екатерина Романова Марфа Петровна баай нэһилиэстибэтэ култуура өйдөбүнньүгэ буолуохтаах, онуоха олоҕун, айар үлэтин туһунан чинчийии тиһигин быспакка ыытылла туруохтаах диэн санаалаах.

– Айар дьиэ кэргэттэрбит – биһиги култуурабыт феномена. Бу – саха култууратын сыаннаһа. Эдэр дьон кинилэри холобур оҥостуохтаахтар.

Марфа Колесова-Расторгуева ураты, хатыламмат куолаһа билигин да умнуллубат. Кини саха култууратын бүтүн аан дойдуга аатырдыбыта. Марфа Петровна аата биһиги норуоппутугар култуура өйдөбүнньүгэ буолан, үйэлэргэ хаалыаҕа, – диэтэ Екатерина Назаровна.

Муусукаҕа уһуйааччы, хормейстер, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Владимир Индигирскэй Марфа Колесова-Расторгуева айар үлэтин уһуннук ырытта, талааныгар сүгүрүйэрин биллэрдэ.

– 1980-с сылларга тыа кулууптара олус тымныы буолаллара. Көрөөччүлэр хап-халыҥ таҥастаах олороллоро. Оттон Марфа Петровна сыанаҕа түүппүлэлээх уонна саал былааттаах тахсара. Онто хас ырыатын аайы атыннык көстөрө. Ол курдук, хайдах эрэ бааннаҕына эбэтэр санныгар ууруннаҕына, ырыата уратытык иһиллэрэ. Эбэтэр былаатынан далбаатаннаҕына, ырыата ордук эрчимнэнэргэ дылы буолара. Ол аата кини хас биирдии нүөмэрэ биир артыыс тыйаатырыгар кубулуйара. Оннук талааннаах этэ.  

Ыра санаа туолуохтаах!

Елена Слепцова-Куорсуннаах, Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, СӨ үтүөлээх артыыһа:

– Биһиги култуурабытынан баай уонна сайдыылаах, олус кыахтаах өрөспүүбүлүкэҕэ олоробут, соҕотох циркэбитин наһаа үрдүктүк тутуохтаахпыт. Хайдах эрэ гынан салгыы туттарарбыт буоллар. Сергей Васильевич наар «ыалдьар» боппуруоһа ол. Циркэбит Сахабыт сирин «сирэйэ» эбээт.

Марфа Петровна баарыгар арай бу Пушкин уулуссатын куорат бульвара оҥороллоро буоллар, куорат олохтоохторо сатыы дьаарбайыахтара этэ диэн ыраланарбыт. Ыалдьа сыттаҕына суола аспаалламмытын кэпсээбиппэр, үөрбүтэ аҕай уонна: «Мин онон биирдэ даҕаны хаампатым дии», – диэхтээбитэ. Сергей Васильевич кэнники эмиэ хаста да туруорсан көрдө, мин да мээрийэҕэ этэн көрбүтүм, тоҕо эрэ кыаллыбат.

Лилия Захаркина, СӨ Судаарыстыбаннай циркэтин дириэктэрин сайдыыга солбуйааччыта, СӨ култууратын туйгуна:

– Мин Саха циркэтэ икки өй-санаа, икки күүс, кыахтаах уонна талааннаах дьон холбоһуутун түмүгэр тэриллибитэ уонна атаҕар турда дии саныыбын. Билигин циркэ 220 үлэһиттээх. Бу – улахан ситиһии. Тэрилтэбит үүнэн-сайдан, өрөспүүбүлүкэни аан дойдуга аатырдар. Саха Бриллиантовай циркэтэ нэдиэлэ устата ньиргийэн олорор. Биир тэрээһин кэнниттэн иккис, онтон үһүс кэлэ турар.

Марфа Петровна олохтон туораабыта тоҕус сыл буолла. Кини аатын үйэтитэр куонкурус сыл аайы ыытыллыахтаах. Билигин кабинета түмэл буолан турар, ону өссө кэҥэтии – биһиги ытык иэспит.  36 сыл олорбут дьиэлэрин иннигэр, Ленин пр., 42, мемориальнай дуоска туруоруллара саамай сөптөөх дьаһал буолуо дии саныыбын.

Марфа Петровна – чахчы биирдэ ананан кэлбит олоҕор бэйэтин баҕа санаатын толорон барбыт дьоллоох дьахтар. Олоххо, үлэтигэр тапталын, эр киһиэхэ бэриниилээҕин толору дакаастаабыта. 

Кини туһунан кинигэлэр, киинэлэр тахса турдуннар. Төрдүс көлүөнэ ыччаппытын хайаан да үөрэттэриэх тустаахпыт. Циркэбит иккис уочарата тутулларыгар, бырайыак олоххо киирэригэр бары бүк эрэнэбит.  

Виктория Михайлова, манеж инспектора уонна шпрехшталмейстера, СӨ үтүөлээх артыыһа:

– Марфа Петровна уонна Сергей Васильевич көҕүлээһиннэринэн ыытыллар «Мамонтёнок» бэстибээл быйыл 22-с төгүлүн үрдүк таһымнаахтык ааста. Күн бүгүн биһиги аренабытыгар норуоттар икки ардыларынааҕы тэрээһиннэр ыытыллаллар, аан дойду араас муннуктарыттан бастыҥ артыыстар кытта кэлэллэр. Манан Марфа Петровна оҕо цирковой устуудьуйатын салайбытын санатан туран, кини өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн искусство бу көрүҥэ сайдан барарыгар олук уурбутун умнар сатаммат.

Зоя Рожина, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ ыччатын уонна дьиэ кэргэн политикатын туйгуна:

– Марфа Петровна Колесова-Расторгуева өр сылларга олорбут дьиэтин иннигэр мемориальнай дуосканы ыйыыр туһунан дьаһал ылылларын өйүүбүт. Кини бэйэтин кэнниттэн хаалларбыт үлэтэ, олук уурбут суола-ииһэ хайаан да үйэтитиллиэхтээх, салҕаныахтаах.

Марфа Колесова-Расторгуева аатынан ыччат күрэҕэ сыл аайы  ыытыллыахтаах, онуоха СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэтэ халандаарынай былааныгар киллэриэхтээх. Ити элбэх үбү-харчыны эрэйбэт, ол эрээри кини ырыалара салгыы ыччакка бэриллэн иһэллэригэр улахан туһалаах тэрээһин буолуо этэ дии саныыбын.

Билигин Сергей Васильевич саха оҕолоро салгыы Пекиҥҥэ үөрэнэ баралларын Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаевка тиийэ туруорса сылдьар. Ити хайаан да ситиһиллиэхтээх.

Аны туран, «Мамонтенок» бэстибээл чэрчитинэн циркэ искусствотынан дьарыктанар оҕолорго СӨ Бырабыыталыстыбатын таһымыгар Марфа Колесова-Расторгуева аатынан анал истипиэндьийэ олохтонуохтаах. Ама, алмаастаах өрөспүүбүлүкэ сылга биирдэ үөрэҕэр бастыҥ, ситиһиилээх оҕоҕо истипиэндьийэни аныыр кыаҕа суох үһү дуо? Ону сыл аайы Марфа Петровна төрөөбүт күнүгэр туттарыахха сөп. Бу этиини бүгүҥҥү төгүрүк остуол резолюциятыгар киллэриэх тустаахпыт. 

Артыыс аата ааттанарын, көрөөччүтэ өйдүүрүн тухары тыыннаах.  Марфа Петровна олоҕун айар үлэҕэ анаабыта, искусствоҕа, кэрэ эйгэтигэр сулууспалаабыта үйэлэргэ ахтыллыаҕа. Оттон сахалартан бастакынан кыраныысса таһыгар, Франция тэбэр сүрэҕэр – Париж куоракка саха ырыатын дьиэрэппитэ, хомуска оонньоон дьүрүһүппүтэ уос номоҕо буолан хаалыаҕа. Кырыымпа куоластаах Марфа Колесова-Расторгуева аата ыччаты кэрэҕэ, сырдыкка угуйа туруоҕа.  

Хаартыскалар: Ааптар түһэриилэрэ уонна циркэ пресс-сулууспатын архыыбыттан