Сырдыгы, кэрэни ыралаа — хайаан да туолуо

«Дьиҥнээх харыйаны туруорар эбиппин!” – субу аҕай көмпүүтэргэ күн солото суох курдук тугу эрэ бэчээттии олорбут кэллиэгэбит эмискэ саҥа таһаарбытыгар бары да кини диэки көрө түстүбүт.

“Харыйа атыылыыллар эбит да?”, “Уу, мачайын! Иннэтэ таммалаан, ол хомуйааһына буолааччы дии”, “Ол оннугар сыта-аа, ммм, дьоллоох оҕо сааһы санатар”, “Сыаната төһө эбитий?”– дэһэн, ким эрэ хамаанда биэрбитинии биитэр бары харыйа толкуйугар олорбуппут курдук эр-биир көбдьүөрэ түстүбүт. Онтубут баара, “харыйалаах” кыыспыт, дьоҕойон, бэчээттиирин да тохтоппото. Мин көрдөхпүнэ, көмпүүтэр иһигэр бүтүннүү “киирэн баран” олорор. Биһигин саҥабытын истибэт да быһыылаах. Наушниктаах диэҕи, кэппэтэх. Саҥата суох сирэй-сирэйбитин көрсөөт, эмиэ көмпүүтэрбитигэр бүк түстүбүт. Сыл бүтүүтэ буолан, отчуоппут-тойбут элбэх. Бүтэрбэтэххэ, туһунан кыһалҕа.

Арай киэһэ, үлэ чааһа бүппүтүгэр дьиэлээри туран, Павловнабыт сол да тулуйбата:

– Инна-а, ити мааҕыын кэпсиэхчэ буолбуккун ситэрбэтиҥ ээ?

– Тугу-у? – Инна бэйэтэ да айыллыбытынан киэҥ, биилээх харахтара лаппа кэҥээтэ. Олоҥхоҕо хоһулларыныы, икки саарбаны харсыһыннара уурбут курдук хара хааһа, бэл, силбэспиккэ дылы буолан ылла.

– Оттон тоҕо тыыннаах харыйаны туруорарга санаммыккын.

– Ээ, мээнэ! – кыыспыт тоҕо эрэ кулук-халык туттаат, бэрт түргэнник тахсар ааны былдьаста.  Павловна баара эрэ:

– Здрасте! – эрэ диэн хаалла. Ити – кини тугу эрэ өйдөөбөтөҕүнэ эбэтэр сөхтөҕүнэ туттар “короннай” тыла.

– Дорообо да буоллун! – барыбытыттан аҕа саастаахпыт Тамара хаадьылыыр.

– Хайдах эрэ буолбуттар ээ, бары даҕаны! – Павловна, билбэт киһи көрдөҕүнэ, улаханнык сөбүлээбэтэхтии тутунна. Дьиҥинэн, кини кыра аайы ымыттыбат, холку уонна олус муударай киһи.

– Дело-то молодое! Наконец-то, наверно, кавалера нашла! Чё пристали, человеку то! – Раиса хаһааҥҥыта эрэ көп түүлээх эргэрбит кыһыл саһыл бэргэһэтин сахсыйа-сахсыйа, онтун субу эрэ көрбүттүү кыҥастаһар.

– Ээнньии, оттон ыйытымына, тоҕо эмискэ тыыннаах харыйаланна? Ол, хардардаҕына, харыйата өлөн хаалар да? – иһим үөнэ баппакка, аны мин дьээбэлэнэбин.

– Өлбөтөр да... значит, не хочет человек с вами делиться секретом, вот, – Раиса дьиэлээри турар киһи диэх курдук, настарыанньа бөҕө. Силигин ситэрэн: “В лесу родилась ёлочка, в лесу она росла...” диэн ыллаан иһэн:

– Кыргыттаар, ким туох бэлэҕи күүтэрий, Саҥа дьыл аптаах-алыптаах түүнүгэр, ээ? Ну-ка, расскажите. Мин благовернайбар уже намекнула-а.

– Айыбыын, ол тугу? – Павловна сэргии түстэ.

– Не скажу-у! Бастаан эһиги баҕа санааҕытын, баҕараргытын этиҥ. Оччоҕо, может быть, этиэм. Может быть и нет.

– Бүттүбүт, – бары күлсэбит.

– Мин баҕам, саамай баҕам, ырам – уолум  этэҥҥэ, тыыннаах эргиллэн кэллин диэн! Уоннааҕыта –  суолтата суох. – Тамара  төһө да бэлиэр иккис сылын санаа баттыгар сырыттар, наар төһө кыалларынан үөрэ-көтө, дьээбэ-хообо буола сатыыр тас хаҕын устан, ыра санаатын тас дуолга таһаараат, дириҥник өрө тыынна.

Кини уолун, сүрэҕин чопчутун, көтүрдэр тииһин миилэтин – Сематын эмискэ баҕайы, мобилизация буолаатын, соһуччу илдьэ барбыттара. Бу тухары саатар уоппускаҕа да кэлэ илик. Инники кирбиигэ киирэн баран, ардыгар сибээстэн сүттэҕинэ, Тамарабытын кытта бүтүн хоһунан айманабыт. Тустаахха ыарахана өйдөнөр. Ол кэмҥэ биһиги харыйа да, бэлэх туһунан кэпсэтэр эбиппит. Хоҥ мэйии да дьоммут! Кэмсинэн саҥата суох барабын.

Хата,  Павловна:

– Оннук бөҕө буоллаҕа. Барыта үчүгэй буолуо, дьүөгээ, уолчааныҥ эргиллиэ. Хайаан да! Оннук да буолуоҕа – тоҕоостоох тыллары була охсон, кыл түгэнин иһигэр тыҥыы охсубут салгыны сымната сатаата.

Раисабыт букатын да ыксаата:

– Тамарочка, милая, прости, меня, дуру! Ийэҕэ оҕоттон күндү суох. Саҥа дьылы, уоттаах дьэрэкээн харыйаны санаабычча ити... Биһиги... биһиги бары 12 чааска хайаан да эн баҕа санааҕын хатылыахпыт, бу сэрии тохтуон баҕарыахпыт. Дии, девочки?  Семка хайаан да кэлиэ, эрэн!

– Ээ, дьэ, кыргыттарым сыыстара! Баҕарбатарбын да, хаарыан өрө көтөҕүллүүлээх туруккутун үрэйэн кэбистим дии. Оннук ээ, эрэнэбин, эрэниэхтээхпин. Раиса, чэ, эт, тугу үлэстиҥ? Инна курдук буолаҕын дуу? Муораҕа, сырылас кумахтаах биэрэккэ сынньанар путевка буолуо? Ыралаабытыҥ да ыраатта. Кыах баарына сылдьан хаалыахха, сүрүнэ, дьиэ кэргэнинэн бииргэ буола сатыахха наада эбит – Тамарабыт барахсан төттөрүтүн бэйэбитин сэргэхситэ сатаахтыыр.

Раиса:

– Ой, моя хорошая, эн олус да болҕомтолооххун! Эбэтэр хаһан эрэ эппитим дуу? Сами знаете, ипотекаҕа киириэхтэн ырааппыппыт – даача. Көрдөххө, дьон сири-сибиири барытын кэрийэр, сорохтор сылга өссө хастыыта да бараллар. Так-то, какая там поездка, биир бэргэһэ баҕалаах. Но! – эмискэ саҥатын кыччатар, – киһим проега, по секрету эттэххэ, куонкуруска кыайбыт үһү. Хотя это – не факт. Ух, зажили бы. Онон ити эрэҥкэдийэбин. Мечтаю, короче. Ону баара, истэр тухары ханна да – оптимизация, үп тиийбэт айдаана.

– Дьэ! Чэ, ол эрээри санаабытын түһэрбэппит. “Сырдыгы ыралааҥ – оччотугар онтуҥ туолар” дииллэр, саатар «Саҥа дьыл” дэһэ-дэһэ таһырдьа тахсан, хойуу туман быыһынан ким – тохтобул, ким дьиэтин диэки дьөгдьөрүйдүбүт.

*   *   *

Инна Саҥа дьыл бырааһынньыгын бары бэлиэ күннэртэн чорбото тутара. Туох эрэ дьиктини,  аптаах-алыптаах түгэни уонна билигин аттыгар суох төрөппүттэрин кытта ситимнии саныырыттан буолуо. Буолумуна, оччолорго ыал атаах, мааны кыыһа олох хойукка диэри  харыйа анныттан кини үүт-үкчү баҕарбытын, Дед Моруоска суруйбутун курдук бэлэҕи буллаҕа эбээт. Биирдэ, бэл, күрдьүк үрдүгэр... бэлисипиэт баар буолан хаалбыт этэ. Оо, үөрбүтүөн! Өссө ыйыппыттаах: “Тоҕо Дед Моруос дьиэҕэ киллэрбэтэҕэ буолуой?”. Онуоха ийэтэ, кырдьык-хордьук, дуоспуруннаах баҕайытык туттан туран: “Ээ, оттон оһох ураатыгар баппатаҕа буолуо дии”, – диэн тойоннообута. Кыысчаан “оһох ураата” эҥин диэни хантан билиэй, ол эрээри ойуулукка көрбүт уобараһа тилиннэҕэ буолуо, хараҕар оһох турбатынан бэлисипиэти батара сатыы турар Моруос көстүбүтүн бу баардыы саныыр. Кырдьаҕас хамсаннаҕын аайы, өссө кырыа буолбут бытыгыттан хойуу туман бургучуйара. Дьэ, кытаанах оҥорон көрүү ээ!

 Сыыспат буоллаҕына, кини 3-с кылааска диэри Дед Моруос диэн чахчы баар дии саныыра. “Наһаа да өс киирбэх эбиппин”, – Инна мэник оҕо сааһын санаан, биллэр-биллибэттик мүчүйэн ылла. Онно холоотоххо, аныгы оҕолор – балта Ксюшалаах – уһуйааҥҥа сылдьар саастарыттан “Дед Мороз, Санта Клаус диэн – сымыйа, Маша, Паша (араас оҕо аатын ааттыыллар) аҕата дии, биирдэ, бэл, баспытаатал Дед Мороз буолбута. Бытыга хоҥнон хаалбыта”, – диэн кэпсээн-ипсээн буолан күллэрбиттээхтэр. Тапталлаах ийэтэ-аҕата – аптаах Дед Моруоһу уонна Хаарчаананы солбуйбут күндү дьоно – билигин бу орто дойдуга суохтар. Дыргыл сыттаах, аҕата тыаттан анаан-минээн көрдөөн, булан киллэрэр күөх харыйатын оҥоһуу лаглаҕар харыйа солбуйбута быданнаатта. Сүрэҕэ ыарыылаахтык нүөлүйэн ылла.

Бөөлүүн түһээн, баҕаран-баҕаран, дьонун көрдө. Түүлүгэр суох буолбуттарын билбэт. Тыыннаахтар дии саныыр: хаһааҥҥыта эрэ курдук, үөрэ-көтө харыйа симии сылдьаллар. Ийэтэ, үгэһинэн, киҥинэйэн ыллыыр. Уһуктан баран, бу түүл эрэ буолбутуттан сүөм түспүтэ. Эмиэ да, дьоно букатын симэлийбэтэхтэрин, аанньал тэҥэ буолан аттыгар өрүү баалларын биллэрэн ааһаллар диэн ылынар. Чопчута, оннукка эрэниэн баҕарар. Кырдьыга да, дэҥҥэ, туох эрэ уларыйыы буолаары гыннаҕына, көстөн ааһаллар. Онон эмиэ да үөрэ, эмиэ да долгуйа санааччы. Сема СВО-ҕа барарын саҕана эмиэ көстөн ааспыттаахтар. Дьикти.

Нина хартыынаттан түспүт курдук кэрэтин көрүмэҥ. Күн баччатыгар диэри олоҕун аҥаарын булбакка, соҕотох сылдьар. Бииргэ үөрэммиттэриттэн оҕо-уруу бөҕө буолбут элбэх. Кинини “сириксэниҥ бэрт буолуоҥ” дииллэр. Туох кистэлэй, билсэ сатааччылар, эккирэтээччилэр урут да, аны да бааллара. Быстах кэмҥэ доҕордоһуу ханна барыай. Ол – туспа. Ол эрээри олус сириксэниттэн буолбакка, сүрэҕэр кими эрэ чугастык ылыммыта оччо. Бэйэтэ да билбэтинэн, аҕатыгар дьүөрэлиир, саатар кыратык да өйүнэн-санаатынан маарынныыр, кинини санатар эр бэрдин кэтэһэр бадахтаах.

Ол да курдук, Семаны эмиэ кэллиэгэм уолун эрэ быһыытынан уонна элбэхтик кини туһунан үчүгэйи истэр буолан, чугастык ылынабын дии саныыра. Ону баара...

Дьиҥинэн, алтыспыттара да ахсааннаах. Уол массыыналаах буолан, ол-бу тэрээһин, ыһыах кэнниттэн ийэтэ соруһан, отдел дьонун дьиэлэригэр илдьэттиир үгэстээҕэ. Инна куорат кытыытыгар олорор буолан, иккиэйэх эрэ хаста да айаннаан тураллар. Дьэ, онно күлэ-үөрэ сэһэргэһэн, балачча чугастык билсибиттэрэ. Ол эрээри хаһан да кыыстаах-уол быһыытынан  сибидээнньэлээбэтэхтэрэ даҕаны. Оннук сырыттахтарына, СВО саҕаламмыта, Сема барбыта...

Төһөнөн күн-дьыл ааһар, Инна Семаны саныыра, суохтуура күүһүрэн иһэр. Онтун кимиэхэ да биллэрбэт мучумааныгар сылдьар. Тамара хоско киирдэ эрэ кэрэх, кулгаах-харах иччитэ буолбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалар. Күүтүллүбэтэх өттүттэн таптал диэн – бу буолуо дуо? Кэллиэгэлэрэ, хата, сэрэйэн да көрбөттөр быһыылаах. Мааҕыын ити акаары баҕайытык саҥа таһааран кэбиспит эбит!

Түүлүн саныы олорон, оҕотук санаа күлүм гыммыта: хайаан да дьиҥнээх харыйаны туруорар уонна хаһааҥҥы эрэ курдук ыра санаатын этэр... оччоҕо, оччоҕо Сема тиийэн кэлэр! Олус да дьоллоох буолуо этэ-э!!! Сема, чэ, баҕар, киниэхэ эрэ наадыйбата буолуо, сүрүнэ, тыыннаах эрэ буоллун, хараҕын далыгар сырыттын!

Санаа тууйуллуутуттан, туох да атын тахсар суолу тобулар кыаҕа суоҕуттан, кыра оҕотугар түһэн, алыптаах чахчыга эрэниэҕин баҕарарын өйдөөн, хараҕын уута ыгыллан тахсаат, икки иэдэһинэн сүүрүгүрдэ.

Таах да, дьоно мээнэҕэ көстүбэтэх буолуохтаахтар. Ол аата, хайаан да баҕа санаата туолуохтаах! Кини онно эрэниэн баҕарар. Суох, эрэнэр! Эрэниэхтээх. Субуотаҕа эрдэ туран, однокурснигын соруһан, “Якутлесресурстан” хайаан да күөх харыйа ыла барыа.

“Оо, Саҥа дьыл, Саҥа дьыл алыптаах киэһэтэ, Тымныы Кырдьаҕас, ааттаһабын-көрдөһөбүн, ыра санаабын толор даа!” – Инна бигэ санааны ылынан,  мэктиэтигэр хардыытын эбэн биэрдэ. Ийэтин куолаһынан ким эрэ үөһэттэн сипсийэргэ дылы: “Сырдыгы, кэрэни ыралаа, хайаан да туолуо!”

Биһиги эмиэ эрэниэҕиҥ:  эйэлээх олох эргиллэригэр, халыаннык сүүрэр харах уутун оннугар хас биирдии мөссүөҥҥэ дьоллоох мичээр уйаланарыгар!