Сыарҕабыт, үгэс курдук, бытаан

Бу – элбэх киһи биһирии ылыммыт сокуона. Аҥаардас Дьокуускай куоракка төһөлөөх элбэх омуктуу ааттаах-суоллаах маҕаһыын, эрэстэрээн баарын, биллэриилэрэ кытта омуктуу сурулларын бу сыллар тухары билэ-көрө, «бу кимиэхэ анаан омуктуу суруйалларый?” диэн бэркиһии сылдьыбыппыт буолуой?! «Киин куорат» бу тиэмэни тиһигин быспакка, «shop», «store», «style», «wear», «home», «beauty», «fashion», «my», «studio», «life», «love», «bar» диэн тыллартан хаһан аккаастанарбытын сырдатан кэллэ.

Сокуон туолуутун билсэр сыаллаах, «Киин куорат» Дьокуускай куоракка тас рекламанан дьарыктанар тэрилтэлэргэ эрийтэлии сырытта. Санаабытыгар, унньуктаах уһун уочарат, сакаас бөҕө киирэн сытыах курдуга даҕаны, хомойуох иһин, матырыйаал бэлэмнэнэр кэмигэр, бэл, Арассыыйа таһымнаах сокуоҥҥа биирдии илии эрэ тарбаҕар батар тэрилтэ эппиэтинэстээхтик сыһыаннаспыта билиннэ. Кимиэхэ эрэ – түөрт, кимиэхэ эрэ – үс  сайаапка, ханна эрэ биир да сакаас киирбэккэ турар.

Дьокуускай куорат үрдүнэн биир бастакынан аатын нууччалыы уларыппыт «Италика» маҕаһыын бас билээччитэ Вера Иванова:

– Ааппытын нууччалыы уларыппыппыт үс-хас нэдиэлэ буолла. Манна биһиэхэ уруккуттан үлэлэһэр тэрилтэбит «Ректайм» көмөлөспүтэ. Эргэ вывескабытын бэйэлэрэ көтүрэн, саҥа макеты оҥорон, ыйаан биэрбиттэрэ. Онон улахан уустугу көрсүбэтибит.

Эппиэтинэстээх бизнес диэн бу буоллаҕа буолуо. Сэрэтии кэлэрин, ким эрэ ыйан-кэрдэн биэрэрин, ыстараап түһэрин күүтэн олорбокко, кэмигэр дьаһаммыттар.

 

Тоҕо «бэл, Арассыыйа таһымнаах сокуону» диэтибит? Тоҕо диэтэххэ, маныаха майгынныыр ис хоһоонноох сокуон Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сыччах 1992 с. ылыллан турар эбээт! Ол курдук, «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан» сокуон 35-с ыстатыйатынан ыйынньыктары нуучча уонна саха тылынан, төрүт олохтоох хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар түөлбэлээн олорор сирдэригэр эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, чукча, долган тылларынан тэҥинэн суруйар ирдэммитэ отуттан тахса (!) сыл буолла даҕаны, тутуһуу сэмэйин ааһан, бэл, судаарыстыбаннай уорганнар, тэрилтэлэр ааттарын сыыһалаах-халтылаах суруйан ыйааннар, ардыгар, көннөрбөтөхтөрө көнө курдук балаһыанньа баар.

Ол курдук, 2023 сыллаахха Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет уһуйааччылара «Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тылларын харыстыыр уонна сайыннарар барыл» судаарыстыбаннай бырагыраама чэрчитинэн Дьокуускай куорат уокуруктарын үллэстэн, судаарыстыбаннай тэрилтэлэр вывескаларыгар, дьиэлэр эркиннэригэр ыйаммыт өйдөбүнньүк-дуоскаларга, устуоруйаны кэрэһилиир пааматынньыктарга, ыйынньыктарга саха тыла төһө туттулларын чинчийбиттэрэ. Ол үлэ түмүгүн «Киин куорат» хаһыакка таһаарбыттара. Ол курдук, холобур, Промышленнай уокуругу чинчийбит Анна-Сайдыына Варламова, саха тылын стилистикатын уонна нууччалыы-сахалыы тылбаас кафедратын уһуйааччыта, бу курдук бэлиэтиир: «Уопсайа 68 эбийиэги хаартыскаҕа түһэрэн ыллым. Олортон 58-һа – судаарыстыбаннай тэрилтэ аата, 3 – искибиэр, 4 – дьиэ эркинигэр ыйаммыт өйдөбүнньүк-дуоска, 2 – бүүс (бюст), 1 – өйдөбүнньүк сэргэ. Бу 58 тэрилтэттэн 34-гэр эрэ сахалыы аата суруллубут. Искибиэрдэр, дьиэ эркинигэр ыйаммыт өйдөбүнньүк-дуоскалар, бүүс-пааматынньыктар бары нуучча тылынан суруллан тураллар”. Ону ааһан, чинчийии ааптара сорох тэрилтэлэр ааттара сыыһалаах-халтылаах оҥоһуллубутун быһаарар. Атын уокуруктарга даҕаны ханыылыы хартыына: эбэтэр – сахалыы тылбаастара суох, эбэтэр – онтулара киһи эрэ хараҕын аалар сыыһа-халты.

Салгыы. 2023 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа (Ил Түмэн) сокуоннар икки судаарыстыбаннай тылынан (нууччалыы, сахалыы) тахсалларын бигэргэппитэ. Дьокуускай куорат биир сытыы кыһалҕата тугуй? Биллэн турар – арыгы, чуолаан, арыгынан эргинии. Онтон сиэттэрэн былырыын Куорат дуумата, холобур, Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2013 сыл ахсынньы 5 күнүнээҕи 1248-С 51-V №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр арыгылаах бородууксуйа бытархай атыытын бириэмэтигэр, усулуобуйатыгар уонна миэстэтигэр эбии хааччахтары олохтуур туһунан” сокуонугар уларытыыны киллэриини көҕүлээбитэ. Үөһэ этиллибит сокуон ирдииринэн, ол сокуон, бастаан сокуону оҥорууга көҕүлээһин, икки судаарыстыбаннай тылынан – нууччалыы уонна сахалыы – суруллубутун эрэ кэннэ дьокутааттар көрүүлэригэр киириэхтээҕэ. Көннөрү тэрилтэлэр ааттарын сахатытарга киһи мыыммат сыыһата-халтыта тахсар буоллаҕына, сокуон тыла аата – сокуон тыла: уустук. Дьэ, маны, холобур, анал тыл үөрэхтээх дьокутаат тылбаастаан бэлэмниэхтээх эбитэ дуу, итинэн дьарыктанар анал тэрилтэ баар буолуохтаах этэ дуу? Бука, хайалара да суоҕунан, чуолаан ити сокуону  тылыттан – тылыгар, соппутуойуттан соппутуойугар диэри, көрдөһүү бэрээдэгинэн, бэйэ дьонугар диэн, «Киин куорат» тылбаастаан биэрбитэ эбээт. Куорат дууматын урукку састааптарыгар атын сокуоннары, урукку баһылыктар нэһилиэнньэҕэ отчуоттара кинигэнэн таҥыллан тахсар эрдэҕинэ даҕаны тылбаастаан биэрэр үөрүйэхпитинэн, уопуппутунан. Санаан көрдөххө, сокуон ылыллыбыт буоллаҕына, ким эрэ, хаһыат буолбакка, сокуоннар тылбаастарынан олохтоохтук, тиһиктээхтик, ону ааһан хамнастаах үлэ быһыытынан дьарыктанара быһаарыллыахтаах курдуга.

Аны, дьэ, кулун тутар 1 күнүттэн нуучча тылын харыстыыр сокуон олоххо киирээри турар. Омуктуу суруйа, ааҕа үөрэммит дьоммут аны, омуннаатахха, нууччалыы сатаан суруйбат буолбуттара буолаарай? Маныаха, оскуолаҕа курдук, “Сыыһа суруллубуту көннөрүү” уруогун ким ыытарый? Эбэтэр эмиэ, сахалыы ыйынньыктарбытыгар «балыыһа" оннугар “балыАһа”, “баскыһыанньа” оннугар “баскыһЫнньа”, «муниципальнай» оннугар “муницЫпальнай” буолан, отучча сыл олоробут дуу?

Быһата, эрэстэрээннэр, маҕаһыыннар ыйынньыктарын уларытыахтарын иннинэ лингвистическэй бэрэбиэркэни ааһаллара наада этэ. Тылы харыстаан, ытыктаан, дьон хараҕын аалбат, ыччаты таба суруйууга иитэр туһуттан.