Сыана кэтэҕинээҕи айар-тутар хамаанда

Кулун тутар 27 күнэ – Аан дойду үрдүнэн тыйаатыр күнэ.
Бу – артыыстар, режиссердар, уот-күөс, тыас-уус исписэлиистэрэ, грим оҥорооччулар, худуоһунньуктар, декоратордар, биир тылынан эттэххэ, тыйаатыр үрдүк сыанатыгар көстөр туруоруу тула үлэлиир гардеробщиктан саҕалаан билиэт быһааччыга тиийэ хамаанда идэлээх бырааһынньыга.

Бу күҥҥэ анаан, тыйаатыр сыанатын көстүбэт үлэһиттэрин көрсөр сыаллаах, Үүнэр көлүөнэ тыйаатырыгар тиийдим. Гостуруолга бараары сылдьар түбүк тэрээһинэ буолан быһыылаах, салайааччы Алексей Прокопьевич, кабинетыгар докумуонун бэрийэрин быыһыгар туох сыаллаах-соруктаах кэлбиппин да истибэккэ: «Артыыстары, туттаххына, бүгүн эрэ тутаҕын. Күн сарсын айаннаары ыксал-тиэтэл», – диир эппиэтиттэн бастаан «мах» бэрдэрдим. Ол кэннэ, «сыанаҕа көстүбэт үлэһиттэр» диэни дьэ өйдөөн иһиттэ бадахтаах, иистэнэр сыахха ыытта. Сирдээччинэн арыаллатан, иистэнньэҥ Саргылана Петровалыын кэпсэттибит. Бэрт сэмэй киһи ыйытыыларбар хоруйдуурун быыһыгар саҥа миэтэрэлээх таҥаһы бэрийэр.

– Саргылана Дмитриевна, иистэнньэҥ диэн суоҕу баар оҥорор эйгэ киһитэ буоллаҕыҥ. Дьэ эрэ, тыйаатыр сыанатыгар кэтиллэр көстүүмү тигии күннээҕи кэтэр таҥастан туох уратылааҕый?

– Хас биирдии испэктээккэ, режиссердары, худуоһунньуктары, артыыстары кытта алтыһан, бииртэн биир саҥа көстүүмү, уобараһы тигэн таһаарарбыттан астынабын. Бу тыйаатырбар 2002 сыллаахтан үлэлиибин.

Тигиэхтээх көстүүмнэрбит эскиистэрин худуоһунньуктар ойуулаан биэрбиттэрин кэннэ, биһиги, иистэнньэҥнэр, ханнык матырыйаалтан уонна артыыска оонньууругар табыгастаах буоларын толкуйдаан тигэбит. Хамаанданан үлэлиир буоламмыт, айарга, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэргэ олус интэриэһинэй. Оттон тигии ньымата – күннээҕи кэтэр таҥас уонна сыанаҕа кэтиллэр көстүүм – улаханнык араастаспат.

Тыйаатыр сымнаҕас олбоҕор олорон сыанаҕа көрөр испэктээкпит хас биирдии көстүүмүн эскииһин айан-тутан уруһуйдааһын, матырыйаалын талан, атыылаһан, быһан, артыыска кэмнээн тигии, өтүүктээн бэлэмнээһин, декорациялары оҥоруу-тутуу о.д.а. курдук көстүбэт үлэ бэрт элбэх үлэһит илиитин иһинэн ааһарын аахайбаппыт баар суол.

Сыана быыһын кыратык, сэмэйдик сэгэппиччэ, аны Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырын туруорууларын реквизиттэрин оҥорууга быһаччы сыһыаннаах, быйыл бу кэлэктиипкэ сүүрбэ бэһис сезонун столяр-декораторынан үлэлиир Александр Николаевич Марковтыын көрсөн ирэ-хоро кэпсэттибит.

– «Премьера ахсын сыанаҕа көрөр устуултан саҕалаан, улахан көстүүлээх троҥҥа, ааркаҕа, баараҕай истиэнэҕэ тиийэ оҥоһуктары хантан ылаллара буолуой?» диэн санаа биирдэ эмэ көрөөччүгэ «кылам» гынан ылбыт буолуохтаах.

Бу ыйытыыга чуолкай хоруйу, бука, эйигиттэн истэрбит оруннаах буолуохтаах, Александр Николаевич.

– Бу оҥоһуктары тыйаатыр производственнай сыаҕын үлэһиттэрин халыҥ хамаандата айан-тутан таһаарар. Кинилэр ортолоругар, бастатан туран, сценарист, худуоһунньук, ол кэннэ, дьэ, бу биһиги, столяр-декоратордар, баарбыт. Онтон салгыы кырааската, сыанаҕа туруута эмиэ атын хайысханан ситэн-хотон, илииттэн-илиигэ бэриллэн, биир монументальнай үлэ буолан тахсар.

– Александр, тыйаатырга кэргэҥҥиниин бииргэ үлэлииргитин иһиттим. Эһиги манна билсибиккит дуо? Бэйэҥ тускунан билиһиннэр эрэ.

– Мин бэйэм Өлүөнэ очуостардаах, Сиинэ үрэхтээх, суруктаах хайалардаах, кумах тукулааннаах Хаҥалас  улууһун Булгунньахтаах нэһилиэгэр оҕо, эдэр сааһым ааспыта.

1989 сыллаахха биһиэхэ күһүҥҥү практика диэн ааттаан хортуоппуй хостооһунугар Култуурунай-сырдатар училище устудьуоннара тиийбиттэригэр, кэргэммин кытта онно аан бастаан билсибиппит. Билигин иккиэн Суорун Омоллоон аатынан Опера уонна балет тыйаатырын  производственнай сыаҕыгар үлэлиибит: кини – иистэнньэҥ, мин столяр-декоратор диэммин. Төрөппүттэрим Тойон Арыы учаастагар олорор кэмнэригэр эһэм маһынан уһанарыгар көмө, илии-атах буолар этим. Ол сылдьан иҥэриммит сатабылбын үлэ оҥоһуннум диэххэ сөп.

Иккиэн биир эйгэҕэ үлэлиирбититтэн олус астынабыт. Уоппускаттан кэлэрбитигэр, тыйаатырбыт – ахтылҕаннаах иккис дьиэбит тэҥэ.

– Судаарыстыбаннай тыйаатыр производственнай сыаҕа, бука, элбэх үлэһиттээҕэ буолуо дуу?

– Оннук бөҕө буоллаҕа дии. Производственнай сыах бутафория, столярнай, худуоһунньуктар, закройщиктар (дьахтар уонна эр киһи таҥаһыгар), сыана уотун-күөһүн көрөөччүлэр, декоратордар о.д.а. курдук, кырата, сүүрбэччэлии үлэһиттээх тус-туһунан хайысхалардаах. Ордук иистэнньэҥнэр ортолоругар үлэһит ахсаана элбэх. Аны туран сыанаҕа туттуллар хас биирдии малы-салы булааччылар, туруорааччылар, аны ону харайааччылар диэн эмиэ бааллар. Иистэнньэҥнэри ылан көрдөххө, балет көстүүмүттэн саҕалаан, хор хас биирдии таҥаһа, испэктээктэр көстүүмнэрэ киһи ааҕан сиппэт элбэх буоллаҕа. Худуоһунньуктар эмиэ сыанаҕа турар хас биирдии көстүүгэ анал декорацияны уруһуйдуур, кырааскалыыр, артыыстар көстүүмнэрин оонньуу тиэмэтигэр, кэмигэр сөп түбэһиннэрэн оҥорор соруктаахтар.

Онон көрөөччүгэ көстүбэт үлэ күн аайы быыһа суох производственнай сыахпыт иһинэн күөстүү оргуйан олорор.

– Столяр-декоратор үлэтигэр тохтоон ааһыахха.

– Столярдар иккиэбит. Биһиги худуоһунньук эскииһинэн үлэлиибит. Ойууламмыт эскииһи миллимиэтиригэр, сантимиэтиригэр, муннугун кыраадыһыгар тиийэ тутуһан оҥоробут. Оҥоһуктары станок көмөтүнэн оҥорон таһаарабыт.

Биһиги тыйаатырбыт уратытынан искусство араас жанрыгар үлэлиирбит буолар. Ол курдук, араас таһымнаах кэнсиэртэртэн саҕалаан, опера, хор, балет, испэктээк барыта турар. Манна барытыгар бу көстүү бириэмэтин көрдөрөр, историятын арыйар таҥас-сап, реквизит, декорация, оҥоһук ирдэнэр. Холобур, столярдар араас быһыылаах-таһаалаах истиэнэлэри, ааркалары, араас үрдэллээх кирилиэстэри ааһан, төһөлөөх устуулу, остуолу оҥорорбутун киһи ааҕан сиппэт. Аны ол малбыт барыта судургутук хомуллар-таҥыллар, харайыыга табыгастаах, гостуруолга илдьэ сылдьарга бөҕө-таҕа буолуохтаах. Этэргэ дылы, ыал аайы баар оҥоһуктар буолбатахтар. Сүрүн ирдэбил диэн – артыыска табыгастаах, куттала суох буолуохтаах.

Манна үлэлээммин олус элбэххэ үөрэнэбин. Историяҕа, култуураҕа, литератураҕа саҥаттан саҥа билиини ылабын. Тоҕо диэтэххинэ эн оҥорон таһаарыахтаах малыҥ-салыҥ ол кэмнээҕи история кэрэһитэ буолуохтаах. Холобур, олоппоһуҥ кэпсэнэр бириэмэтигэр сөп түбэһиэхтээх.

– Саамай өйдөөн хаалбыт премьераҥ ханныгый?

– Риголетто. Олус да элбэх миэбэл, истиэнэ, перила, фонтан о.д.а. оҥоһуллубута. Саамай улахан, объемнай декорациялаах этэ. Иккилии этээс каркааһы обшивкалаан оҥорбуппут. Сүүрбэ биэс сыл  үлэлээбитим тухары саамай элбэх маллаах туруоруу диэххэ сөп.

– Бука, бэйэҕэр эмиэ туох эрэ талаан-дьоҕур баар буолан, интэриэһиргээн, умсугуйан үлэлээн кэллэҕиҥ. Балет хамсаныылара, опера, хор ырыалара дууһаҕар чугастара буолуо дуу?

– Буолуон да сөп. Тыйаатыр туспа-ураты эйгэтэ дууһабын угуттуур диэхпин сөп. Ыарахан технологиялаах конструкция табыллан тахсара, малыҥ-салыҥ артыыс сыанаҕа үлэлииригэр табыгастааҕын истэриҥ даҕаны  сырдыкка, үрдүккэ кынаттыырга дылылар.

Оттон ырыа, муусука чааһыгар бэйэбин сыһыаран эттэхпинэ, аҕабынан эһэм Хачыкаат нэһилиэгин Кыһыл Үрүйэтиттэн төрүттээх кытай Александр Ван-Лин диэн. Миигин, улахан оҕолорун, эһэм аатынан Александр диэбиттэр. Онон аҕам нууччалыы олуттаҕастык саҥардар даҕаны,  нууччалыы ыраастык ыллыыра, гармонист бэрдэ. Ийэбит «аҕаҕыт курдук ыллыыр киһи суох» диир буолара.

Онон эбитэ дуу, ырыаҕа, кырдьык, чугаспын. Оскуола улахан кылаастарыттан гитараҕа үөрэнэн, кыралаан ыллыыр буолбутум. Кэргэним кулуупка үлэлиир кэмигэр ыччат ансаамбылын тэринэн, оройуоммут иһигэр куонкуруска бастаталыыр эҥин кэмнэрдээх этибит. Онтон хайдах эрэ тэйэ быһыытыйан баран, билигин эмиэ ырыа умсулҕана ыҥыра-угуйа турара киһи хаһан баҕарар кэрэ эйгэҕэ чугаһын туоһута буолуо дии саныыбын. 

– Александр Николаевич эйигин уонна олоҕуҥ аргыһын Саргылана Ефремовнаны кулун тутар 27 күнүгэр буолуохтаах идэлээх бырааһынньыккытынан – Тыйаатыр күнүнэн – эҕэрдэлиибин.

Уонна оттон тыйаатыр диэн норуот куолаһа, киэҥ көхсө, уһун тыына, сырдык санаата буоллаҕа эбээт.

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан