Суруналыыстан – урбаанньыкка

Дэлэҕэ, уун-утары көрөн туран, киммитин-туохпутун билсиэхпит дуо! Эмиэ да сөп ээ. Урбаанньыттар быыстапка-дьаарбаҥкаларыгар биир идэлээҕим туруон сөбүн санаабат да этим. Кини эмиэ, миигин туох хайа иннинэ атыылаһааччы, кини бородууксуйатын сэргээччи быһыытынан көрдөҕө. Кэпсэтэн ортолоон баран, дьэ, билсэн, ол күлсүүтэ. Эбиитин: “Ээ, ол иһин да, “аймаҕыргыы” көрбүтүм” ­­– дэһэбит.

Анна ийэтэ ыарытыйан, быстах кэмҥэ диэн, Нерюнгрига барбыта сылтан эрэ ордубут эбит. Онно тиийэн, икки көрүҥ тууска араас, сүрүннээн, бэйэбит сирбитигэр торолуйбут оту-маһу, отону иҥэрэн, туһугар интэриэһинэй, аска туттуллар, сонун амтаннаах, араас эгэлгэ дьүһүннээх “Солярус” диэн бородууксуйаны бэлэмнииргэ ылсыбыт. Урбаанньыт быһыытынан регистрацияланан үлэлээбитэ  сылтан арыый эрэ ордук кэм ааспыт.

Кини бэлэмниир туустара, тумалара да диэххэ сөп быһыылаах, кытархай, саһархай, уҥуохтуҥу дьүһүннэниилэрин кистэлэҥэ – отон, от сүмэһинин иҥэринэллэриттэн эбит. Туус быыһыгар  хатарыллыбыт, от, отон, моонньоҕон быыкаа кыырпахтара көстөллөр. Тууска тугу иҥэрбититтэн сиэттэрэн, тоҥ быарга, тоҥ балыкка, буспут эккэ, салаакка, мииҥҥэ, соркуойга, хаһаас аһы тууһуурга ордук барсар диэн, араастаһарын кэпсээтэ.

–Биир бэйэм тууһу бэркэлээтэр, көннөрү туус, Кэппэндээйи тууһа, муора тууһа, коричневайдыҥы өҥнөөх, туох эрэ эбииликтээх туус эрэ диэн араарарым. Оттон бу эйиэхэ  араас дьэрэкээн өҥнөөхтөр бааллар. Састааптара тугуй?

– Укуруоптаах, тэллэйдээх, моонньоҕон сэбирдэхтээх, хаптаҕас сэбирдэхтээх, отонноох-биэрэстээх, тархуннаах, мяталаах, облепихалаах диэннэр бааллар (туустарын эр биир ылан, көрдөртүүр). Тархуннаах отону былаатахха, эмиэ олох туһунан амтаннанар, сыттанар. Ити курдук, араастаан булкуйабын. Балары ылан сытырҕалаан көр эрэ (туустарын уунар).

Кырдьык, ммм, туох быламмыт да, ол от, отон субу аҕай үргэммиттии, биллэ-көстө дыргыйар буолан биэрдэ. Холобур, тэллэй – тэллэйинэн, моонньоҕон –моонньоҕонунан дыргыйар.

Анна кини бородууксуйатын уратытын маннык быһаарда:

– Холобур, Адыгея тууһугар уонна атыттарга оту, туманы көннөрү кутан баран, булкуйан кэбиһэллэр. “Солярис” уратыта – тууска, хас биирдии кристаллыгар, отон, сэбирдэх сүмэһинин иҥэрэбин. Биллэн турар, ол үгүс сыраны, бириэмэни эрэйэр. Ол туһанар ньымам кистэлэҥин барытын арыйымыым (күлэр). Ол ньымабын патеннаабытым.

–Тыый, маладьыаскын дии! Саха сирин тууһа ураты буолбута олус үчүгэй!

–Уопсайынан, төһө кыалларынан олохтоох үүнээйини, отону туһанарга дьулуһабын. Ол иһин, этикеткаларыгар суруллубутун курдук, “из града Якуцка” диэн буолар. Холобур, облепиханы Ленскэйтэн атыылаһабын. Моонньоҕонум, хаптаҕаһым – эмиэ маннааҕы. Арай ити тэллэйи, атын, сиэммэт, дьааттаах тэллэй түбэһиэн сөп диэн сэрэхэдийэн, маҕаһыынтан, хайаан да анал бэрэбиэркэни ааспыты  эрэ ылабын.  Ону тэҥэ тархун эмиэ – кэлии сырье. Уоннааҕытыгар Сахабыт сирин кылгас эрээри чаҕылхай күннээх сайыныгар сириэдийбит сир астарын, сэбирдэхтэрин туһанабын.

Көрөрүҥ курдук, туттар тууһум биирэ улахан – сэрэйбитиҥ курдук, биһиэнэ – Кэппэндээйи киэнэ, оттон мэлии курдуга ­– Иркутскай уобалас тууһа. Бытархай, тэллэйдээх тууһу тоҥ быары, тоҥ балыгы кытта сиир туох да ааттаах үчүгэй буолар. Отонноох-биэрэстээх – балыкка олох үчүгэй.

–Туускун Кэппэндээйиттэн быһа ылар гына кэпсэтиилээххин дуу?

– Бэйэлэригэр туустара баар-суох буолар кэмнээх быһыылаах.  Онон маҕаһыынтан бэлэми ылабын. Сыаната кууһунан ылардааҕар биллэ сыаналаах буолбатах.

Бүгүҥҥү тэрээһиҥҥэ дьарыкпытын сүрэхтээтибит.

Урбаанньыт быһыытынан үлэлиэхпиттэн, былырыын “Бастыҥ гастрономическай сувениры бэлэмнээччи” ааты ылбыппытынан киэн туттабын. Оттон быйыл “Топ-100 лучших товаров Якутии” киирдибит. Билиҥҥитэ оҥорон таһаарыыбыт Нерюнгрига баар. Дьокуускайбар эргиллэрбит буолуо дии саныыбын. Манна атыы ордук хамаҕатык барар, киэҥ сир буоллаҕа.

–Анна, урбаантан ыраах киһи иһиттэҕинэ, судаарыстыба балачча көмөлөһөр, өйөбүл араас көрүҥэ баар диэн буолар. Дьиҥ олоххо хайдах эбитий? Уопсайынан, хайдах эмискэ суруналыыстан урбаанньыт буолан хаалбытыҥ интэриэһиргэтэр.

–Бу иннинэ, кырдьык, суруйар-бичийэр суруналыыс, суруйааччы быһыытынан холонор дьарыктаах буоллаҕым. Ол эрээри олоҕум биир кэрдиис кэмигэр тугу эрэ бэйэм толокуйдаан, кыһыл илиибинэн тутан-хабан бэлэмниэхпин баҕаран кэлбитим. Онтум киһи хараҕар субу көстөр, дьоҥҥо уонна бэйэбэр туһалаах буоларын курдук. Санаатым да – ылыстым. Билсэн-көрсөн барбытым, кырдьык: судаарыстыба урбааны, урбааҥҥа ылсыан баҕалаахтары куһаҕана суохтук, үчүгэйдик да диэххэ,  өйүүр эбит. Олус туһалаах сүбэлэри, иһитиннэриилэри биэрэллэр. Холобур, “Мин биисинэһим” идэлээхтэрэ биһиэхэ саайпытын оҥорорбутугар көмөлөспүттэрэ. Субсидия арааһа баар эбит. Тэрил, оборудование ылынарга аналлаах эҥин.

–Холобур, эн ханныгы туһанныҥ?

–Эппитим курдук, биһиги Нерюнгрига баарбыт. Онно ити чааһыгар тэрээһин өттө олус кыалла илик курдук. Туох ирдэнэрин толору туттарбыппыт да, хомойуох иһин, тоҕо эрэ ааспатахпыт. Мин бу дьыалабын астарбар, саҥа саҕалааччы быһыытынан, социальнай контракка хапсыбытым олус туһалаабыта. “Арассыыйаҕа оҥоһулунна” диэн сэртипикээт ыларбытыгар көмөлөспүттэрэ. Бородууксуйабытын атыылыырбытыгар быыстапкаларга босхо миэстэ көрүллэрэ да – улахан өйөбүл. Кыра бырыһыаннаах кирэдьиит ылыахха сөп. Быһата, араас хайысханан кыалларынан көмөлөһөллөр эбит диэн бигэ санааҕа кэллим. Бастаан бэйэ дьарыктаах быһыытынан саҕалаан баран, ИП буолбутум. Билиҥҥитэ үлэһитэ суох урбаанньыппын. Дьиэ кэргэним, кыыһым көмөлөһөр.

Бастаан ылсарбытыгар барытын илиинэн оҥорор этибит. Кэлин анал эрээри дьоҕус тэрили атыыласпыппыт. Билиҥҥитэ оҥорон таһаарыыбыт кыра (крафтовай), бырамыысыланнай таһымҥа тахса иликпит. Ол үчүгэйэ диэн – хас биирдии хаҕы, этэргэ дылы, илиибит сылааһын, сылаас нэгирбитин иҥэрэн, кыһанан-мүһэнэн бэлэмниибит. Дьиҥинэн, наадыйыы (спрос) баар эбит, улахан маҕаһыыннар эҥин ылыахтарын баҕараллар да, бэлэмниир кээмэйбит улахана суох. Онон табылыннаҕына, баҕар, кэҥээн иһиэхпит.

Миэхэ туох ордук күндүнүй диэ? Биирдэ ылбыт киһи, боруобалаан баран, иккистээн, үһүстээн кэлэ туруута. Ити буоллаҕа – эн бородууксуйаҕын сэҥээрэллэрин бигэ көстүүтэ.

Сонун квест-кинигэ ааптара

Өрөөбүт уос өһүллүбүччэ, устунан Анна суруйааччы быһыытынан үлэтигэр – “Миссия – спасти землю” диэн ааттаах фантастика жанрдаах, саҥа кинигэтигэр көстүбүт. Анна Альфир диэн аатынан таһааттарбыт. Бу кинигэ уратыта, ааптар этэринэн, айымньы историята, быһылааннара Саха сиригэр буолаллар. Бары билэр, ытыктыыр сирдэрбит итиннэ хабыллаллар. Тукулааннар, Лабыҥкыр, Булуус уо.д.а. Сүрүннээн, ыччакка анаммыт. Онон хайа эрэ өттүнэн Саха сирин билэргэ, саныырга көмөлөөхтөр. Тутаах дьоруой – НЧИ үлэһитэ, учуонай уол. Анна этэр:

–Иккиһинэн, бу – квест-кинигэ буолар. Айымньы дьоруойа 10 тыһ. сыл анараа өттүгэр тиийэр. Интерактивнай. Ол кэннэ мүччүргэннээх түгэннэр саҕаланаллар. Кыра-кыра быһылааннартан (приключениелартан) турар. Манна диэн эттэххэ, литература квеһин суруйуу – сүҥкэннээх үлэ. Ол эрээри түмүгэр дуоһуйуута улахан буолар.

Дьэ, ити курдук, ханнык баҕарар киһи бүтүн олоҕун дьарыга, үлэтэ оҥостубут эйгэтиттэн тэйэн, биир үтүө күн букатын атын эйгэҕэ көһүөн эмиэ сөп. Холобур, Анна ол дьарыгын быыһыгар өссө бэйэтэ  ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр айымньылаах үлэтин тохтоппокко, кинигэ айан-тутан таһаарбыта – икки бүк кэрэхсэбиллээх.