Суруллубут суоруллубат

КЫРАНЫЫССА БЭЛИЭТЭ БЭРКЭ ТУРАР ЭБИТ!

«Киин куорат» таһаарыыга соторутааҕыта ыраах айан суоппара Сергей Игнатьевтыын интервьюм тахсыбыта. Онно дьоруойум Магадан уонна Саха сирин кыраныыссатыгар ГУЛАГ хаайыылаахтара тимири иһэрдэн оҥорбут «тахсан эрэр күннээх, ойон иһэр табалаах» улахан ыйынньыктарын көрбүтүн кэпсээбитэ.

Бу сиринэн, 31 сыл буолан баран, экстремал-айанньыт Дугуйдаан Винокуров сылдьан баран, Талбан биэриитигэр кыттыбытыгар ол бэлиэни ыйыттарбытын ахтан ааспыта. Мин көрүөхпэр, онно, туһугар, дьикти сөп түбэсиһиилэр бааллара.
Ону чопчулаһаары уонна ол бэлиэ (стела) хаартыскатын ыйыталаһаары, саха атын аар-саарга аатырдар сырдык аналы ылынан, 2022 сыллаахха Москуба куоракка атынан айаннатан тиийбит Дугуйдаан Винокуровтыын кэпсэтэ сырыттым.

Тэттик санатыы:
* «Улуу өбүгэлэрбит суолларынан» айаныгар Дугуйдаан Өймөкөөн улууһун Үчүгэй бөһүөлэгиттэн 2023 сыл олунньу 21 күнүгэр туруммута. Дьэ, уонна  саха атынан 800 килэмиэтири айаннаан, кулун тутар 30 күнүн сарсыардатыгар Магадан уобалаһын Сэйимчээнигэр, сыалын-соругун ситэн, этэҥҥэ тиийбитэ.
* Бу айан киниэхэ 11 тыһ. км уһуннаах Москубаҕа айан кэнниттэн иккис историческай  суолталаах, умнуллубат сырыы буолбута. Санаан көрүҥ, төһө да саас буоллар, онно тымныы үгэннээн турдаҕына, 38 күн устата, аара суола-ииһэ суох, түһүүлээх-тахсыылаах хайалаах сиринэн, аһаҕас халлаан анныгар хонон тура-тура, атынан айанныах диэтэххэ, ылбыт эрэ киһи ылсыбат соруга.
*Сүрүнэ, төһө да сыл-хонук аастар, суол бэлиэтэ бэркэ диэн турар эбит! (Хаартыскалары көр – Л.).
* Халымалыыр эргэ суол быраҕыллан, туттуллубат буолан, бу стеланы билигин ахсааннаах эрэ дьон көрөр эбит.
(!)Бу — омос көрүүгэ суолга турар судургу бэлиэ туһааннаах кэмигэр: «Икки атахтаах, бу сиргэ буолан ааспыт ыар быһыыны, алҕаһы хаһан да хатылаама! «Киһи киһиэхэ – бөрө» буолар түгэнин күөттээмэ. Күннээҕинэн буолбакка, уһуну-киэҥи толкуйдаан олор. Хас биирдии ылынар быһаарыыгын ырыҥалаан, толкуйдаан эрэ баран дьаһан», – диэн кэс тыл кэриэтэ санатарга дылы.
*Репрессияламмыт дьон сырдык кэриэһигэр кэлин оҥоһуллубут анал мэҥэ таас баар. Ол эрээри ол туһа — туспа.
* Ити бэлиэ турар Эргэ Халыма суолун оҥорууга бутуурдаах кэм, хаан тохтуулаах сэрии уонна бэлиитикэ сиэртибэтэ буолбут, ол иһигэр туох да буруйа суох, тыһыынчанан киһи сырдык тыына быстыбыта. Ол сидьиҥ быһыы хатыламматын туһугар буолан ааспыты умнуо суохтаахпыт.
Ким ол туһунан тугу да билбэт, истэ илик, билигин да куйаар ситимиттэн, бибилэтиэкэттэн да көрдөөн булан, билсиэн сөп.
* Дугуйдаан 1991 сыл балаҕан ыйыгар күн сирин көрбүт эбит. Онон икки экстремал айанньыттарбыт ити бэлиэҕэ сылдьыбыт саастара, быһа холуйан сабаҕалаабытым курдук, араа-бараа эрэ буолбатах. Хайалара да 32 саастарыгар сылдьыбыттар! 1960 сыллаах төрүөх тимир көлөлөөх экстремал Сергей Павлович – 1992 сыл, оттон ат көлөлөөх Дугуйдаан – 2023 сыл кулун тутарыгар тохтоон ааспыттар.

– Ити стела хас сыллаах тутуу эбитэ буолла, оҥоһукка бэйэтигэр күнэ-дьыла суруллубатах этэ дуо? Ити сиринэн билигин туох да айан-сырыы суох буоллаҕа дии?
– Суох курдуга. Ити сиринэн билигин сылдьыбаттар. Былыр үйэ быраҕыллыбыт суол. Булчуттар эрэ тиийэллэрэ буолуо. Ону да вездеходунан, оттон кыһынын «Буранынан» эрэ тиийиэххэ сөп.
– Ити сир туһунан тугу этиэххин сөбүй?
– Олус ыарахан ауралаах (тыыннаах) этэ. Тутууларын элээмэтин эҥин көрдөххө, онно ордук биллэрэ. Мас муосталара мин сылдьарбар суохтара. Сорохторо умайбыттар эҥин. Таас муосталар туралларын  көрөн, сөҕө санаабытым. Былыр тэрил, тиэхиньикэ аҕыйаҕар хайдах оҥорбуттара буолла? Тыына, чахчы, ыарахан. Дьон мээнэ сылдьыбатаҕа быданнаан, ото- маһа, үүнээйитэ кэнники тыытыллыбакка турар буолан, айылҕата балай эмэ сынньаммыт курдуга. Ол да буоллар ыарахан кэм иҥмит тыына син биир биллэрэ. Төһө да сыл-хонук аастар, ончу сүтэн хаалбат эбит.
– Магаданныыр суолу «киһи уҥуоҕунан тутуллубут» диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо. Эн ити диэки барыаҥ иннинэ ити сир туһунан эрдэ истэн-ааҕан билэриҥ дуу? Эбэтэр, этэргэ дылы, итиннэ тиийэн эрэ баран, бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан, ис сэрэйэн көрүүҥ нөҥүө билбитиҥ дуу?
– Аахпатарбын да,  сурах быһыытынан син истэн аһарар этим. Ол эрээри миэстэтигэр илэ тиийэн баран эппинэн-хааммынан билбитим диир оруннаах. Олох бүтэй дьон эрэ, арааһа, билбэттэрэ буолуо...
– Ити бэлиэлээх сир ханан, хайа диэкинэн баар эбитий?
– Сордоҥноохтон, быһа холуйан, 100-тэн тахса км тэйиччи диирим дуу. Итинтэн чугас, үөһэ диэки өссө «НАДЕЖДА» диэн дьахтар холуонньата турбут үһү. Биһиги онно тиийэрин тиийбэтэхпит. Тэйиччи тохтоон, сиргэ хонон турбуппут.
– Барахсаттар, холуонньаларын аата эмиэ инникигэ ЭРЭЛИ кытта сыһыаннаах эбит... Хайа да өттүттэн ыарахан, уустук  кэрчиккэ, хата, арыалдьыттардаах сылдьыбыт эбиккин.

– Ити диэки, кырдьыга да, ыарахан суолу, айаны ааспыппыт. Ити суола-ииһэ суох кэрчиккэ миигин, сылгыларбын дьон биэс «Буранынан» арыаллыы сылдьыбыттара. Сордоҥноохтон Кадыкчаан диэҥҥэ диэри суол-иис ончу суох кэрчигэ баар. Аны, ити кыраныыссаҕа тиийэргэ үрдүк баҕайы хайаны дабайаҕын. Аҥаардас онно 2-3 күн буолбуппут.
– Ыччуу, аны тымныыта сыттаҕа дии? Төһө кыраадыс этэй?
– Дьиктитэ диэн, кыраныысса бэтэрээ өттүгэр, ол эбэтэр Саха сирин өттүгэр, тымныыбыт ол кэмҥэ -50 С кыраадыстан тахса  турбута. Оттон Магадан өттүгэр туорааппытын кытта, сымыйанан эппит курдук, -30-С тан эрэ тахса буолбута. Ол аата лаппа сылыйан барбыта. Ол оннугар хаара ордук халыҥ эбит этэ.  1.5 м тиийэрэ. Онон атынан айанныырга уустуктааҕа.
– Ити үлүгэрдээх айаны саха боруода сылгылары эрэ буолан тулуйдахтара. Эн Магадаҥҥа Москубаҕа тиийбит Хоҥоргун кытта ханнык аты сэтиилэнэн бардыҥ этэй?
– Чэпчэкичээн диэн эмиэ саха боруода, саҥа сылгы барсыбыта.
– Ээ, буо-буо. Сахалыы ааттааҕын өйдүүбүн.

ДУГУЙДААН СОНУН ДЬАРЫГА

Кэпсэппиччэ,  Дугуйдаан билигин тугунан дьарыктанарын ыйыталастым. Онуоха:
– Сибилиҥҥи туругунан, саҥа идэни баһылыы сылдьабын.
– Тыый! Ол туох дьарыгый?
– Эмэгэт оҥоруута.
– Бай... ол аата, били, охтоохтор хамаандаларыгар баар буоллаҕыҥ дуу?
– Оннук. Охтоох Туһаанньыкка көмөлөһөбүн.
– Статускар элэҥэс көрөн аһарбытым да, кимиэнин эрэ үллэстибит дии санаабытым. Дьарыктаммытыҥ төһө өр буолла? Урут уһанар этиҥ дуу?
– Бэйэм уруккуттан итинник уһаныыны, иистэниини да сэргиир этим. Ол иһин Охтоох Туһаанньыты көрсөн, кэпсэтэн баран, кини: «Ылсан көрүөххүн баҕарбаккын дуо?» – диэбитигэр үөрүүнү кытта холонон көрөргө санаммытым. Номнуо балтараа нэдиэлэ буолбут эбит.
– Ээ, сөп. Саҥардыыта киирбит эбиккин. 
– Эмэгэт оҥорорго илиим-атаҕым син бара үөрэннэ, үчүгэй баҕайы.
– Олох ураты, сэрэхтээх эйгэ буолуох курдук? Салла санаабаккын дуо?
– Ээ, суох. Үчүгэй, эйэҕэс баҕайы дьон. Бүтүн хамаанда буоллахтара. Кинилэргэ киирэн, санаам иһинэн, үөрэ-көтө, үлэлии-хамсыы, үөрэнэ сылдьабын.

«САХА СЫЛГЫТЫН КИИНЭ» син биир баар буолуоҕа»

– Дугуйдаан, оттон, били, Улуу Туймаада Хочотугар «Саха сылгытын киинин» арыйар бэртээхэй былааннааҕыҥ ээ? Санаабар, ону күүтэр, кэтэһэр эбиппин. Таарыйа олохтоох туризмҥа үлэлэһиэх курдугуҥ. Ол боппуруос ханна тиийдэ? Идеятын санатыһа түһүөххэ эрэ.
– Билигин да оннук Киини арыйар баҕам уостубат. Быһа холуйан аата, оробуочай аата диэххэ, «Саха сылгытын киинэ» диэн. Оҥоһулуннаҕына, аата уларыйыаҕа. Идеята – хас биирдии саха киһитин ат миинэргэ үөрэтии. Ол иһигэр, многоборье курдук, сылгы кыттыылаах спорт төрүт көрүҥнэрин, холобур, сылгыга олорон тустууну, сылгынан көтүтэ сылдьан киирсэр күрэхтэри – акка мэҥэстэн олорон оҕунан ытыы, аттан түспэккэ эрэ, төҥкөйөн сиртэн кымньыыны ылыы уо.д.а. курдук көрүҥнэри — көҕүлээн, оннук сатабылга ыччат дьоммутун үөрэтии буолар. Итинэн биһиги кинилэр эт-хаан өттүнэн эрчиллиилээх, айылҕаҕа чугас буолалларын ситиһиэ этибит.

Ону тэҥэ ол Кииҥҥэ саха боруода бастыҥ аттары иитэн таһааран, атыыга таһаарыы, хайа эрэ өттүн айааһаан, аттаныан баҕалаах дьоҥҥо бэлэмнээн биэрии да киириэн сөбө. Ол аттарбыт булгуччу  тымныыны тулуйумтуо, тулуурдаах буолалларын курдук, чуолаан хотугу улуустарга баар саха боруода сылгыларын манна биир сиргэ кииннээн мунньуо этибит. Холобур, Дьааҥы, Орто Халыма, Өймөкөөн, Муома, Эбээн Бытантантай  курдук хотугу улуустар сыспай сиэллээхтэрин арааһыттан аҕалан.
– Бэрт да буолуо этэ! Ааттыын сылгы куттаах сахаларга итинник Киин хайаан да наада. Дьэ, ити гынан баран, күн бүгүн кумааҕыга суруллубуттан атын, дьиҥ олоххо киириэх курдуга баар дуу? Сатахха, кэммит да олус судургута суох. Саатар түстэниэхтээх сирэ быһаарыллыбыта буолаарай?
– Бакаа «кумааҕыга эрэ сылдьар да буоллар», элбэх кэпсэтии бара турар. Сир боппуруоһа быһаарылла илик. Дьиҥэр, тус бэйэм ыһыах ыһыллар ытык сирбит – Үс Хатыҥ  диэки  буолара  оруннаах дии саныыбын. Саха аттара бастакы ыһыах ыһыллыбыт сиригэр сылдьаллара олох үчүгэй буоллаҕа. Ол да буоллар, ханна табылларынан, кыалларынан да анаатахтарына, туох буолуой? Сүрүнэ, ананнын эрэ.  Куорат  дьаһалтатын, ТХМы да кытта кэпсэтиһэ сылдьыбытым балачча кэм буолла. Өйүүллэр курдук. Ол эрээри билиҥҥитэ улахан хамсаныы тахса илик.
Дугуйдаан чочумча саҥата суох олорбохтоот:
– Ээ, сатаныаҕа! Син биир баар буолуоҕа.
– Оннук эрэ буоллун!

                                          ОҤОҺУУ ӨЙ дии-дии хайгыыллар даҕаны...
 

Мин ааспыт сырыыга кэпсээччим кыраныыссаҕа турар бэлиэ диэбитин хоту, куйаар ситимигэр «Магадан уонна Саха сирин кыраныыссата» диэнинэн көрдөөбүт буолан, тугу да булбатаҕым. Аныгы бэлиэ тахса турара. Онтум Дугуйдаан хаартыска ыыппытыгар көрбүтүм, «Оймяконский район, ЯАССР» диэн эбит. 

Салгыы стела хас сыллаахха оҥоһуллубутун билээри,  аны хаартыскатынан көрдөөбүтүм (поиск по фото).
Онуоха Оҥоһуу Өй обургу тугу билээҕимсийбитэ буолуой? 
Скриншоттаан уктум, көрөөрүҥ эрэ. ОӨ суруйарынан, ити бэлиэ... Дугуйдаан Винокуров Магадаҥҥа барыытыгар анаан оҥоһуллубут үһү! Ити кэннэ Оҥоһуу Өйгө итэҕэйэ сырыт!
Ити курдук, хайҕаллаах, киһини солбуйуох барыны бары быһаарыах устуукалара «сиикэйдээн» турара суох буолбатах. Аны, саҥарбатаҕы саҥардара, эппэтэҕи этитэрэ, хамсаабат хаартысканы хамсатара баар ээ!
*Ээ, дьэ, онон хайдах-хайдах кэм кэлэн эрэрэ буолла? Кырата, киһи көрөр, ааҕар иһитиннэриитин, этэргэ дылы, сэттэтэ эргитэн, аҕыста анааран ылынар кэмэ кэлбит!
«Өркөн өйдөөх өбүгэлэрбит «көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук» диэн өс хоһоону Оҥоһуу Өй оҥоһуллуо хас эмэ үйэ иннигэр хантан билбиттэрэ буолла?» – диэх курдукпун (хараҕынан имнэммит смайлигы өйгөр оҥорон көр).