Суорун Омоллоон уонна Кэбээйи

Биһиги оҕо эрдэхпитинэ Кэбээйигэ Суорун Омоллоон «Күкүр Уус» драматын оҕотуттан кырдьаҕаһыгар тиийэ сөбүлээн ааҕаллара, арааһа, кинигэтэ да ыал аайы баара буолуо. Ол кистэлэҥинэн, бастатан туран, улуу суруйааччы талаанын кыраам да энчирэтэр санаата суох эттэххэ, айымньы сорох дьоруойдарын прототиптара дьиҥ-чахчы Кэбээйигэ олорон ааспыт дьон буолаллара этэ. Суруйааччы кинилэр ааттарын кытта хайдах баарынан, уларыппакка, киллэрбит – Күкүр Уус, Сыкына, Дьуур, Күннэй, Буойа, о.д.а. Иккис кистэлэҥинэн кэбээйилэртэн бастакы үрдүк үөрэхтээх саха тылын учуутала, поэт, оройуон өрөгөй ырыатын ааптара Иван Петров «норуот өстөөҕө» дьаралыктанан ГУЛАГ хаайыытыгар утаарыллыар диэри төрөөбүт оскуолатыгар учууталлыы сылдьан: «Суорун Омоллоон биһиги туспутунан драма суруйбут, ону сценаҕа оонньуохха», – диэн көҕүлээбитэ буолар. Ол аата олохтоохтор, оскуола оҕолоро кытта, бэйэлэрин эдьиийдэрин, убайдарын, хаан-уруу аймахтарын оонньууллар. Онно поэт бэйэтэ Күкүр Ууһу, «наһаа да иччилээхтик, киһи куйахата күүрэр, сахалыы туойан доллоһутан, киһи этэ тардар гына» оонньообутун, оччолорго оскуола оҕото, кэлин биллиилээх поэт, суруйааччы буолбут Тимофей Сметанин Түптүр Харатыгар тэҥнээх уобараһы биир да артыыс өтөрүнэн айбатаҕын күн бүгүнүгэр диэри уйуһуйан туран ахталлар.

«Бу, улахан, идэлээх артыыстар билигин да саллар уобарастарын учуутал Петров дуу, оскуола оҕолоро Тима Сметанин дуу оннук үрдүк маастарыстыбалаахтык оонньообуттара буолуо дуо?» – диэн ыйытыы үөскүүр. Эбэтэр оччотооҕу дьон мэйиитин олоруута олоҕу дириҥник, түгэҕиттэн түөрэн анаарар уратыта эбитэ дуу? Дьэ, ол умнуллубат кэмнэри кэбээйилэр аны сайын от ыйын 4-5 күннэригэр буолаары турар Олоҥхо ыһыаҕынан Ойуунускай аатынан Литература түмэлигэр буолан ааспыт «Кэбээйи сириттэн тахсыбыт талааннар» тэрээһиҥҥэ ахтан-санаан аастылар.

Суорун Омоллоон уонна Кэбээйи дьоно... Туох барыта быалаах-туһахтаах, силистээх-мутуктаах буоларын быһыытынан, хайа да үйэҕэ суолтатын сүтэрбэт бу «Күкүр Уус» драма суруллар быатыгар, Суорун Омоллоон, 1930-31 сс. Намҥа үөрэх салаатын инспектора (оччолорго Кэбээйи нэһилиэгин Орто Бүлүүттэн арааран, Намҥа сыһыара сылдьыбыт кэмнэрэ баара – Аапт.), нэһилиэктэргэ үөрэхтээһини бэрэбиэркэлиир сорудаҕынан Кэбээйигэ кэлэр уонна…, Кэбээйигэ бастакы оскуоланы туттарбыт красноармеец Бартыһаан Дьөгүөрэптии эттэххэ, «бырыы да бадараан, кыыннаах быһах бэтэрээл» дойдуга уһаан-тэнийэн хаалар. Сэрэйдэххэ, суол-иис суоҕар эбии дьон-сэргэ бытанан олороро мэһэйдээбитэ чахчы. Аны туран, кулаахтааһын, холкуостааһын үгэнигэр түбэһэн, суруйааччы киһи ол аймалҕаннаах кэм тыынын уу хараҕынан көрөр, эт кулгааҕынан истэр баҕата баһыйдаҕа.

«Кэбээйи сириттэн тахсыбыт талааннар» диэн саха литературатын таптааччыларга анаммыт истиҥ-иһирэх кэпсэтиигэ Кэбээйитээҕи Н.Д. Степанов аатынан Кыраайы үөрэтэр түмэл салайааччыта, бэйэтэ эмиэ биллэр поэт, тылбаасчыт Иосиф Кобяков мустубут дьоҥҥо Күкүр Уус, сурукка киирэринэн Андрей Филиппович Терехов, оҥорбут хамыйаҕын кытта сүктэр кыыс бөҕөхтөрүн аҕалан көрдөрдө уонна саха классическай литературатын биир сүҥкэн уобараһа Күкүр Уус туһунан билиһиннэрдэ:

– Терехов Андрей Филипповичка Суорун Омоллоон анаан-минээн ыалдьыттыы тиийэ сылдьан кэпсэппитэ, олоҕун-дьаһаҕын билсибитэ оччотооҕу кырдьаҕастартан хаалбыт ахтыыларга баар. Кыыһын Күннэй Аананы, оччолорго 16-лаах кыыһы, Суорун Омоллоон сөбүлүү көрбүтэ үһү диэн уос номоҕо кытта баар. Күкүр Уус бу бөҕөхтөрү кыыһыгар Күннэй Аанаҕа оҥорбутун кэлин сиэнэ, элбэх көлүөнэ оҕону ааҕарга-суруйарга үөрэппит үтүөлээх учуутал Христина Григорьевна Микушина дойдутун түмэлигэр бар дьон билиитигэр, көрүүтүгэр бэлэхтээбитэ кэрэхсэбиллээх.

Күкүр Уус бэйэтин кэмигэр дэгиттэр идэлээҕинэн биллэр эбит. Кини көмүһүнэн, тимиринэн, маһынан, туоһунан уһанара үһү. Өссө отоһут, уҥуох тутааччы эбит. Сүөһүнү эмиэ эмтиирин туһунан кэпсииллэр.

Аны туран, Кэбээйитээҕи П.Д. Степанов аатынан Кыраайы үөрэтэр түмэлгэ биир сэдэх эскпонат – кыргыс үйэтинээҕи үҥүү баар. Өр сылларга түмэл дириэктэринэн үлэлээбит Егор Авксентьевич Павлов кэпсииринэн, бу үҥүүнү XVI-XVII үйэтээҕи сэрии сэбиргэлэ диэн быһаарбыттар. Үҥүүнү иилии эргийэр үс алтан курун буойун солотун көрдөрөр буолуон сөп диэбиттэр. Оттон бу үҥүү төбөтүн ааспыт үйэ 60-с сылларыгар Кэбээйи оскуолатын оҕолоро экскурсияҕа сылдьан, Кэбээйи нэһилиэгэр баар Лиһэ диэн күөл кытыытыттан булан ылбыттар.

Оттон бу түгэн тугу кэрэһилиирий? Тимир уустара Кэбээйигэ Күкүр Уус төрүөн быдан инниттэн төрөөн-үөскээн олорбуттара буолуо суоҕа дуо?

Дьэ, онон, доҕоттор, саханы төрүттээбит, Олоҥхо бухатыырдарын сэптэрин-сэбиргэллэрин тэрийэр, күүстэрэ-уохтара энчирээтэҕинэ, кыһатын уотугар эллиир, күүс-уох угар тимир уустарын саха литературатыгар аан бастаан үйэтиппит «Күкүр Уус» драма сурулларыгар төрүөт буолбут, хонноҕор-быттыгар кыргыс үйэтин саҕанааҕы сэрии сэбин кистэнэ сытар Саха сирин каартатын хабыллар хара ортотугар олорор, сүрэҕэр тутаахтанар кэрэ кэскил кыраайа Кэбээйигэ Олоҥхо ыһыаҕа аан бастаан ыһыллар уонна быйылгы Олоҥхо Ыһыаҕар аан бастаан ювелирдар күрэхтэрэ ыытыллар буолбутунан барыгытын эҕэрдэлиибит!

Хаартыскалар: «Кэбээйи сириттэн тахсыбыт талааннар» тэрээһин түгэннэриттэн