«Суол» социокултуурунай бырайыак сүрэхтэннэ

Сахабыт сиригэр кыһын тыына биллибит. Ол эрээри чэбдик, ыраас салгынтан киһи эрэ өрө көтөҕүллүөх курдук. Бүгүн куорат олоҕор биир бэлиэ түгэн үүннэ – оптуобус айанньыттарыгар аналлаах «Суол» саҥа бырайыак сүрэхтэнэр.

«Дьокуускай куорат суоппар хараҕынан»

Оптуобустан түһээт, «Үлэ кыбаартала» кластерга тиэтэйэ-саарайа хаамтым. Бириэмэ төһө да эрдэ курдугун иһин, тэрийээччилэр, кыттааччылар номнуо мустан эрэллэр. Бу улахан уораҕай маҥнайгы этээһигэр кыһыл, маҥан өҥнөрүнэн суруллубут «Суол» диэн сурук киирбит эрэ киһини ыраахтан ыҥыра-угуйа турар.

Сүрэхтэнии буолуохтаах саала намыын муусукатыгар уйдаран иһэн, хараҕым кэчигирээн турар уруһуйдарга хатанна. Ордук чуолаан маҥан ырбаахылаах, кыһыл хаалтыстаах киһи мөссүөнүгэр. «Ээ, бу чахчы, оптуобуска үлэлээбит суоппар ээ» диэн санаа кылам гынна. Айах атан кэпсэппэтэрбин даҕаны, уопсастыбаннай тырааныспарга куруук көрөр киһим ойууламмытын көрөн, сэгэс гына түстүм. Бука, бу хартыынаны көрөр куорат олохтооҕо үксэ да билэр буолуохтаах. Ким уруһуйдаабыт буоллаҕай? Онуоха эдэр худуоһунньуктар «Дьокуускай куорат суоппар хараҕынан» үлэлэрэ диэн быһаарыы суругу көрөн, ыйытыыбар хоруй тута буллум.

Бииртэн биир история атын-атын түгэннэрдээх уруһуйдар кэчигирээбиттэрин аа-дьуо көрүтэлии сырыттым. Ол курдук бу Инна Романова «Первый заработок», Гаврил Никутов «Помощь в дороге», Вероника Жиркова «Тепло старых стен», Дарья Тартакынова «По-человечески», Алина Монастыршина «Водитель, который видит больше» диэн үлэлэрэ тураллар. Оттон бу Нина Захарова аҕатын оптуобус суоппарынан үлэлээн ааспыт кэмин бэйэтин уруһуйунан көрдөрбүт. Ити курдук аа-дьуо эргийэн кэлэммин, бастаан көрбүт хартыынабар турдахпына, тулабар көрөөччү элбээтэ. Сэрэйбитим курдук, билэр киһилэрин көрөн, сэҥээрээччилэр да бааллар. Олор быыстарыгар «А вы знаете, ему 80 лет. И он стал Почетным гражданином г. Якутска» диэн саҥаны бары да сэргии иһиттибит. «Мин 1-кы нүөмэрдээх оптуобуһунан айанныыр этим. Онон уруһуйбун ис-испиттэн астынан туран оҥорбутум», – диэн симик саҥа диэки хайыспытым баара, ааптар Надежда Сидорова бэйэтинэн турар эбит.

Манна эдэр худуоһунньуктар уруһуйдарын таһынан, саала истиэнэтин тула улахан кээмэйдээх холустаҕа маслонан оҥоһуллубут хартыыналар кэчигирэспиттэр.

Бу «Суол» бырайыакка эдэр худуоһунньуктар үлэлэрин түмэргэ үлэлэспит, ону салайбыт уонна бу үөрүүлээх күҥҥэ бэйэтин 27 хартыыната турбут быыстапка хаһаайката – Арассыыйа Худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ култууратын туйгуна Мира Аргунова. Эрдэ кэлбит киһи быһыытынан Мираны манаан туран кэпсэтэ түһэргэ сананным.

– “Суол” бырайыакка Ытык Туймаада хочото, дьоллоох Дьокуускай куораппыт сиэдэрэй историятын хартыына оҥорон туруоруу миэхэ, айар үлэһиккэ, улахан өрө көтөҕүллүү, история дириҥ ис хоһоонун билии уонна үйэтитии буолар. Бу бүгүн үлэлэрбитин манна, “Үлэ кыбаарталыгар” дьон-сэргэ дьүүлүгэр таһаардыбыт уонна салгыы бырайыак саайтыгар көрүөххэ сөп. Сотору кэминэн оптуобус сылаас тохтобулларыгар баар буолуохтара. Хас биирдии хартыына куар-куодтаах, онон киирэн айанньыттар номоҕу истэр кыахтаныахтара, – диэн кылгастык кэпсээтэ. Салгыы биир идэлээхтэрим Мира тула мустан, интервью ыла хааллылар.

Истиҥ, сэргээҥ «Туймаада номохторун»

Салгыы куоракка дьоһун суолталаах бырайыак олоххо киирэригэр үлэлэспит, бэйэлэрин кылааттарын киллэрбит дьону кытта билсиэҕиҥ.

Айталина Ахметовна Кузьмина, Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларын институтун аҕа научнай үлэһитэ, тыл билимин хандьыдаата:

– «Суол» бырайыак чэрчитинэн «Туймаада номохторо»  аудиогид оҥоһуллан, олоххо киирбит бэлиэ күнүгэр муһуннубут. Саха биллиилээх фольклористара 100 сыл анараа өттүгэр хомуйан, сурукка тиспит номохторугар, үһүйээннэригэр олоҕуран, «Саха тыла-400» түмсүү актыбыыстара 30 сахалыы номох тиэкиһин, 30 нууччалыы тылбааһын бэлэмнээтилэр. Бу тиэкистэр куорат оптуобустарыгар кюар-куод көмөтүнэн иһиллиэхтэрэ. Оттон номохтору хартыына оҥорон дьүһүйдэ эдэр талааннаах худуоһунньук Мира Аргунова. Онон Ытык Туймаада хочотун олохтоохторо уонна ыалдьыттара Дьокуускай куорат историятын бу номохтор нөҥүө билсиэхтэрэ, умсугуйуохтара диэн бигэ эрэллээхпит.

«Саха тыла-400» уопсастыбаннай түмсүү (сал. Яна Угарова) биир тутаах киһитэ Алла Ноговицына сүүрэ-көтө сылдьарын тохтото түһэн, бырайыак уонна кыттааччылар тустарынан аҕыйах тылы этэригэр көрдөстүм.

– Түмсүүбүт Дьокуускай куоракка сахалыы тыллаах эйгэни тэрийэргэ, тылбытын араас хайысханан сайыннарарга үлэлиир. Быйыл ВЭБ. РФ корпорацияны, Дьокуускай куорат дьаһалтатын, «Үлэ кыбаартала» кластерын кытары бииргэ үлэлэһэн, «Суол» диэн ааттаах социокултуурунай бырайыагы олоххо киллэрдибит. Бу бырайыак икки хайысхаттан турар: «Дьокуускай куорат суоппар хараҕынан» уонна «Туймаада номохторо» диэн аудиогидтан.

Биһиги хамаандабыт «Туймаада номохторо» аудиобырайыакка үлэлээтэ. Хас биирдии сир-дойду ааттаах, номохтоох буолар. Бу дойдубут, олорор куораппыт историята буоллаҕа. Хомойуох иһин, Туймаада номохторун үгүс дьон билбэт эбит диэн санааттан бырайыак ис хоһооно үөскээбитэ. Холобур, куорат соҕуруу өттүнээҕи ытык хайабыт «Табагинский мыс» диэн смотровой былаһаакка эрэ курдук өйдөбүлгэ тиийбитэ ыраатта.

Сүрүн идиэйэ укпут киһинэн Саргылана Ноева-Карманова буолар. Гуманитарнай чинчийии институтун үлэһиттэрэ Саргылана Ноева-Карманова, Айталина Кузьмина 30 номоҕу бэлэмнээбиттэрэ. Номохтор Эллэй Боотур, Омоҕой, Дьокуускай түөлбэлэрин уо.д.а. туһунан. Сорохтор кэлиҥҥи соҕус кэми таарыйаллар, холобур, Шергин шахтатын туһунан номох, Көрдөөх Көстүүнэй туһунан бааллар. Сахалыы эрэдээктэр үлэтин тыл билимин хандьыдаата Мария Кириллина оҥорбута.

Бастакыттан бырайыакпыт сахалыы-нууччалыы буолуохтаах диэн этэ. Манна тылбааһын ХИФУ доцена, тыл билимин хандьыдаата Акулина Васильева бэлэмнээбитэ. Уус-уран тылбааһын «Журфикс» сурунаал эрэдээктэрэ, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Яна Угарова оҥорбута. Корректор, эрэдээктэр үлэтин «Чолбон» сурунаал корректора Анна Прудецкая толорбута. Оттон хас биирдии номоххо сахалыы, нууччалыы аннотациятын мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, сахалыы Бикипиэдьийэ төрүттээччитэ Николай Павлов-Халан суруйбута.

Биир сүрүн үлэбит номохтору аудиогид курдук уһулуу этэ. Уопсайа 60 киһини бу күһүн устата уһуллубут. 30-та сахалыы тылынан, 30-та – нууччалыы.  Билиҥҥи кэм ирдэбилинэн аудиолар тэттиктэр, наһаа уһуна суохтар, биир ролик 5-7 мүнүүтэлээх. Ону “Үлэ кыбаарталын” устуудьуйатыгар звукорежиссер уолаттар Аркадий Ылахов, Виталий Иванов уһулбуттара.

Номохторбут тыыннаах буолалларыгар бэйэлэрин куоластарынан аахтылар: тыйаатыр артыыстара, «Саха» НКИХ үлэһиттэрэ, салайааччылар, суруйааччылар, блогердар, спортсменнар, урбаанньыттар, ырыаһыттар, уопсастыбаннай диэйэтэллэр. Саамай кырачаан кыттааччыбыт – 4 кылаас үөрэнээччитэ Айыына Кожурова.

Бырайыакка үлэлэспит дьоммутугар махталбыт муҥура суох. Маннык аудиогид нөҥүө куораппыт историята, номохторо араас омуктары, атын-атын тыллаах, итэҕэллээх, идэлээх дьону түмтэ дии саныыбын. Дьокуускай куорат салалтатыгар, чуолаан куорат аҕа баһылыга Евгений Григорьевка махталбытын тириэрдэбит. Кини биһиги куоракка сахалыы, нууччалыы тыллаах эйгэни тэрийэр бырайыактарбытын өрүү өйүүр. Дьокуускай куораппыт төрүттэммитэ 400 сылын бэлиэтиирбитигэр өссө элбэх бырайыак олоххо киириэ диэн эрэнэбит.  

***

Дьэ, бу курдук куорат олоҕор биир сонун уонна туһалаах бырайыак үлэтин саҕалаата.