Сугун Боотур

Былыр да, быйыл да сахалар күүстээх-уохтаах дьон туһунан сөҕөн-махтайан, кэпсээнтэн кэпсээн оҥостор, уостан-уоска тиэрдэр үгэстээхпит. Ол кэпсэллэр төһө да үгүс өттүгэр омуннаах-төлөннөөх буоллаллар, олоххо буолбут түбэлтэлэргэ олоҕураллара саарбаҕа суох.
Биир оннук бөдөҥ-садаҥ, кус быһый, ат бөҕө киһинэн Сугун Боотур аатыран-сураҕыран ааспытын араас сылларга кини туһунан суруллан хаалбыт үһүйээннэр бигэргэтэллэр.

Бэрт өрдөөҕүтэ Уус Алдан Өнөрүгэр Лэмпэлээх диэн Алдан өрүскэ түһэр Дьампа үрэххэ үрүйэ бүтүүтүгэр сытар күөл таһыгар кус быһый, ат бөҕө Сугун Боотур диэн бухатыыр киһи ийэтиниин олорбуттара үһү.

Сугун отун-маһын, иһэр мууһун көлөлөммөккө сүгэн таһара үһү. Үрүйэ Дьампа үрэххэ түһүүтүгэр Түллээҕи диэн үрдүк көмүк сыырдаах күөлгэ түһэрэ. Оттон үрэх бу күөлү илин, арҕаа төбөтүнэн сайҕаан ааһара. Кыһын өҥөйөн турар үрдүк сыыртан сүүрэн кэлэн, күөл мууһугар буурдаан оонньуура үһү.

Бултаан, балыктаан, оттоон-мастаан ийэтигэр суон дурда, халыҥ хахха буолан олорбут.

Сугун Боотур төһө да улахан бухатыырын иһин, дьонтон туораан сылдьар, кэпсэтинньэҥэ суох буолан, кини аата аартык аайы атыыр оҕус буолан айаатаабатах. Ийэтэ кырыйдым, буорайдым, онон ойохто ыл, кэриэн ымыйата кэккэлэт диэн көрдөһө сатаабыт да, уола буолуохсут истэн эрэ кэбиһэр эбит.

Биир сайын чугастааҕы баай ыаллар кыттыһан, Арыы Тиит Дьампа сүнньүгэр кырдал хонууга турар сиргэ ыһыах ыспыттар. Төһө да кэпсэтинньэҥэ суоҕун иһин, улуу бухатыыры бары да саллар, ытыктыыр киһилэрэ эбит. Ол иһин эрдэттэн биир аттаах киһинэн ыҥырбыттар.

Ыһыах саҕаланыыта Сугун Боотур ийэтиниин тиийбиттэригэр ыһыах дьоно бука бары арыаллаан көрсүбүттэр. Арыылаах, толору кэриэн ымыйалаах кымыһы «кэтэрдэн» кэбиспит. Дьэ онтон түөлбэлээн олорон, аһаан-сиэн баран, ат сүүрдүүтэ, илии-атах оонньуута буолбут. Ол кэмҥэ бэйэлэрин кыанар дьону ыһыахха ыҥыра сатаабыттарын, Сугунтан куттанан ким да кэлбэтэх. Ол иһин астымматах курдук быар куустан баран, илии-атах оонньооччулары аанньа ахтыбатахтыы көрөн турбут.

Оттон Сугун Боотурга ким да киирсэр киһи суох буолан, оонньооччулар, улуу бухатыыр сэнээбиттии көрөн даадаллан турдаҕына, саллан, кыбыстан, оонньуу улаханнык тахсымаары гыммыт.

Хайдах эрэ бачча саргылаах сайын маанылаах бырааһынньыга маннык астык илии-атах оонньуута суох бараары гыммыта олохтоох тэрийбит дьону астыннарбатах. Ол иһин саатар тугунан эрэ саараппыт киһи дэспиттэр. Ол турдаҕына, ыһыаҕы тэрийсибит биир баай кыыһа, үчүгэйкээн дьүһүннээх, арылы киэҥ харахтаах, муус маҥан, чочуллубут курдук уһун субурхай муруннаах, самыытынан охсуллар хара ньаассын суһуохтаах, долгуйуутуттан имин хаана кэйэн, саһарҕа курдук сандаарыйан, сибэкки курдук тэтэрэн, Сугун Боотур иннигэр тохтоон туран, обуйукаан уоһа оонньоон, сандаа маҥан тиистэрэ туртаҥнаан, субу курдук диэн өгүрүк-төгүрүк көрө-көрө үөннээх соҕустук саҥа саҥара турбут:

– Сыыр быстыбыт курдук

Сымарыттаҕас быһыылаах,

Урааҥхай оҕотуттан

Ураты таһаалаах

Сугун Боотур!

Туох буолан соҕотохсуйан,

Долборуктан тахсыбыт

Торбос курдук

Туора туран хааллыҥ?

Кырыы да сиргэ үөскээтэллэр,

Кылыкына талах курдук

Кыыс оҕо кылааннаахтарыгар

Кыһаллыбат буоллуҥ дуо?

Кынчайан да көрбөккө,

Кырыы сирин булан,

Оонньуур-көрүлүүр ыччакка

Ончу кыһаллыбакка,

Оҕонньор буола охсоҥҥун

Ороҥҥун саныы тураҕын дуо?

Оонньоон-көрүлээн иһиэххин

Ойоҕоһуҥ тоҥмото дуо?

Орто дойдуга кэлбит

Олох оҥостор, уйа туттар

Оҥоһуулааҕын билбэккин дуо?

Олох оҥосторго, оһох отторго

Оҕо сааһыҥ ааһа илик дуо?

Көрбүт киһи кырдьык да санаата сайан, Иэйиэхсит хотун эппит иэйиитэ иэнийэн-иэнигийэн, нохтолоох сүрэҕи долгутар, хайҕахтаах хара быары хамсатар сибэккилээх хонуу сэгэттэйэ буолан, саҥа саҥара саймаһыйа турдаҕына, саха киһитэ кэйэр хаана киирэр эдэр сүрэҕэ эппэҥнии тэбэр буолуон сөп этэ да, Сугун Боотур көхсүн этитэн кэбистэ.

Ол кыһын өрүс сиригэр буоспа ыарыыта турбут. Ол суостаах ыарыыттан куттаммыт сахалар сипсиһэн:

– Онно «эдьиий» кэлбит, оччо киһини охторбут, – диэн кэпсэтэллэрин истибит уонна дьону кытта сэлэспэт Сугун Боотур: «Күүстээх дьахтар буоллаҕа, ону кытта тутуспут, тустубут киһи», – диэн санаабыт.

Ол курдук кини өрүс сиригэр барбыт. Ыаллар сорохторо бары ыалдьа сыталлара. Хас да ыалга сылдьыталаан, ол «эдьиийи» ыйыттаҕына ким да саҥарбат үһү. Салаҥ күүстээх дьахтары көрсүбэккэ, кэрийэ сатаан баран, дойдутугар төннүбүт.

Ол иһэн тоҕо эрэ сүһүөҕэ ыараабытын билбит уонна урукку буурдуур Түллээҕитин үрдүк сыырыттан сүүрэн кэлэн буурдааһыныгар, күөл мүүһүгар умса хоруйа түспүт.

Дьиэтигэр тиийэн ийэтигэр эппит:

– Дьонтон-сэргэттэн тэйэр, наар күүстээх эрэ дьоннуун күрэстэһэр өйдөнөн, дьолу булбатым. Быһайын, били бэртээхэй кыыс туойан ыллаабытыгар кыһамматаҕым дии, бу олохтон огдолуйар оҥоһуум тардан! Бу кылгас олохпор киһиттэн охтуом дии санаабат этим. Ол «эдьиийдэрэ» диир, киһини саһан сиир ыарыыга да сытан, охтон биэриэм суоҕа, ийээ, – диэбит.

Сугун Боотур бэйэтин кыаммата чугаһаабытын кэннэ дьиэтин таһыгар турар баараҕай тиити кууһан баран ийэтигэр эппит:

– Дьэ, ийэккэм эрэ буолларгын, баар суох соҕотох оҕоҥ кэриэс тылын ылын, баҕар, тыыммын харбыалаһан илиибин ыһыктан кэбиһиэм, онон ити хатыс өтүүнэн миигин тииккэ кэлгий – саха бухатыыра ыарыыга да бэриммэт эр санаатын ол «эдьиий» биллин! – диэн баран кытаанахтык тиитин кууспут, ону ийэтэ хатыс өтүүтүнэн кэлгийбит.

Ол курдук уола өлбүтүн кэннэ ийэтэ эмээхсин сыарҕаҕа уолун тиэйэн баран, ынаҕын көлүйэн, ол буурдуу оонньуур Түллээҕи очуоһугар көмө илдьэн истэҕинэ, сыарҕата уйумуна хампы түһэн, үрүйэ халдьаайытыгар көмпүтэ үһү.

Афанасий Протопопов, «Чолбон», 1994 с. №1

Дүпсүн улууһун Өнөр нэһилиэгэр Сугун диэн бухатыыр киһи үөскээн сылдьыбыт. Кини олорбут сирэ Өнөр Эбэтиттэн «Большевик» холкуос бөһүөлэгиттэн 7 км-дээх Лэмпэлээх диэн үрэх сир.

Онно үгүс киһи сылдьыбат туора үрэх. Тыа ортотугар турар тыымпы күөл үрдүк халдьаайытын үрдүгэр олохсуйан олорбут. Кырдьаҕастар кэпсээннэринэн, бу сиргэ, Кыргыс үйэ саҕана, атын ааттаах бухатыырдар күрэс былдьаһа, күөн көрсүһэ, кыргыһа кэлиилэриттэн куттанан саһан олорбут. Бу киһиэхэ үгүс кэргэнэ суох, ийэлээҕэ эрэ биллэр. Сугун атын бухатыырдары кытта күөн көрсүбүтэ, күрэс былдьаспыта иһиллибэт. Кини сүрдээх дьадаҥы, сүөһүтэ-аһа, баайа-дуола суох, наар бултаан күөл, тыа булдунан айаҕын ииттэн олорбут. Сугун миэнэ-эйиэнэ диэн соччо араарбат, туох түбэһиэх сүөһүнү-арааһы быстардаҕына тутан сиирэ үһү. Күһүн муус тоҥуута сиппитин кэннэ олорор дьиэтин таһыттан халдьаайы кырдал устун сүүрэн тиийэн, эмпэрэ үрдүк сыыры таҥнары ыстанан, халдьаайы анныгар киирэн тура түһэрэ уонна күөл ортотугар сүүрэн барчалаан киирэн, мууһун тоҕо тиҥилэхтээн кээһэрэ үһү диэн буолар.

Биирдэ маҥнайгы буоспа Саха сиригэр кэлбит, куоракка дьон бөҕө ыалдьыбыт. Ол сураҕа тыа сиригэр иһиллибит. «Куоракка эдьиий кэлэн дьон бөҕөнү охтортоон, иэдээн бөҕө буолан эрэр үһү», – диэн. Ону истэн баран Сугун сүрдүк муодарҕаабыт: «Хайдах дьоннор дьахтарга кыайтаран охтоллоруй, дьахтар эрээри хайдах оннук күүстээҕэ эбитэй», – диэн.

Биирдэ ийэтигэр эппит: «Ийээ, куоракка эдьиий кэлэн дьон бөҕөнү охтортоон эрэр үһү, арааһа, бу дойдуга эмиэ тахсара буолуо. Онон мин куоракка киирэн эдьиийи кыайан тахсыахтаахпын, ама, дьахтарга кыайтарар үһүбүн», – диэн. Инньэ диэн куоракка тэбинэ турбут. Кини киһи өр-өтөр киммэккэ куоракка күнүнэн айаннаан тиийбит. Куоракка тиийэн баһаарынан, уулуссаларынан кэрийэ сатаабыт да, эдьиий бу сылдьар диэн арааран булбатах. Көрсүбүт киһитин ахсыттан: «Эдьиий ханна сылдьарый, мин тыаттан туста киирдим», – диэн ыйыталаһа сатаабыт да, ким даҕаны эдьиий ханна баарын ыйан биэрбэтэх.

Тиһэҕэр куорат ыалларын кэрийбит. Дьиэҕэ киирдэҕин аайы дьон сылбах курдук охто сыталлара үһү. Оһох сыҥаһатын курдук бар баас буолбут дьон энэлгэннэрэ-сыналҕаннара өй-мэйдээх тулуйбат айдаана эбит. Сугун ыаллартан эдьиий ханна сылдьарын ыйыталаспыт да, ким да эппиэттээбэтэх. Ыалдьа сытар дьон: «Хайа иирэ сылдьар киһигин дуу», – диэн дэлби мөхпүттэр. Сугун муодарҕааһына буусса улааппыт. Биир ыалга күүһүнэн киирэн хоммут. Хас да киһи ыалдьан орулаһа-сарылаһа сыталлар үһү. Сугун түүн эдьиий киирдэҕинэ тутан ылан тустан кыайаары оһох төрдүгэр саһан олорбут. Уһун түүнү быһа утуйбакка кэтэспит да, эдьиий кэлбэтэх. Хас да хонон баран эдьиийи булбакка дойдутугар төннүбүт. Тахсан иһэн уҥуоҕа ыараабытын, ыалдьыбытын билбит. Ийэтигэр тахсан эппит: «Эдьиийи көрдөөтүм да булбатым. Арааһа, ыарыыны эппиттэригэр киирэ сылдьыбыппын. Ыал аайы дьон бөҕө ыалдьа сыталлар, бары оһох сыҥаһатын курдук бар баас буолбуттар. Мин эмиэ тахсан иһэн билиннэхпинэ ыарыйдым быһыылаах, уҥуоҕум бэркэ ыараата. Билигин тахсан боруобаланан көрүөхтээхпин. Кырдалым устун сүүрэн тиийэн аллараа ыстанан кээһиэхтээхпин. Ыалдьыбыт буоллахпына, аллараа сыыр анныгар ат буолан түһүөҕүм», – диэн. Онтон дьиэтин таһыгар тахсан кырдал устун сүүрэн тиийэн эмпэ сыыры таҥнары ыстанан кэбиспит. Сыыр анныгар киирэн ат буола түспүт. Урут тура түһэрэ үһү. Ийэтигэр тахсан: «Ыалдьыбыппын, эбэм сыырын анныгар сирэйбинэн умса хоруйдум. Өлөр күнүм кэлбит. Түллээҕи эбэм ыраас халдьаайытыгар киллэрэн көмөөр. Дьахтарга кыаттаран баран сытан эрэ өлүө суохпун», – диэбит. Уонна дьиэттэн быа ылан тахсан, дьиэтин таһынааҕы улахан тииккэ, баҕаналыы тэбинэн, көхсүнэн өйөнөн туран, ийэтигэр кэлгиттэрэн кээспит. Онно турбутунан өлбүт. Саас хаар хараарбытын кэннэ эбит. Ийэтэ уолун салааскаҕа соһон Лэмпэлээхтэн Түллээҕигэ киирэр үрэх устун Түллээҕи халдьаайытыгар көмө киллэрэн истэҕинэ салааската хампарыйан хаалбыт. Онон Түллээҕигэ тиэрпэккэ үрэх халдьаайытыгар тыаҕа көмпүт.

Билигин көмүллэ сытар иинин омоонун устата 4 м чугаһыыр.

Борисов С.И., Сугун Бухатыыр // Өнөр : (Үһүйээннэр, номохтор, архыып матырыйааллара, ахтыылар, очеркалар, ыстатыйалар, быстах түгэннэр) / [хомуйан оҥордулар : Н.Н. Черноградскай, Н.Н. Литвинцев, Н.З. Копырин уо.д.а.]. – Дьокуускай :  ООО «САПИ-Торг-книга», 1997.