Степан Бурнашев: «Бүөрбүн да атыылаатахпына, оччо харчыны булбаппын...»

«Маяк» бибилэтиэкэҕэ култуура, искусство айар куттаах дьонун кытта көрсүһүүлэр тиһигин быспакка буолаллар. Биир оннук сэргэх тэрээһиҥҥэ «Киин куорат» суруналыыһа сэҥээрэ истибитин ааҕааччыларыгар тиэрдэргэ тиэтэйдэ.

Математика – ситиһии биир кистэлэҥэ

Баҕар, сорохтор соһуйуоххут, Степан Степанович култуура эйгэтиттэн ыраах, анал үөрэҕэ суох, идэтинэн информатик-экономист. Математикаҕа дьоҕурдаах киһи олох бары эйгэтигэр дэгиттэрин тыыннаах туоһута. Ол оҕо сааһын кытта быһаччы ситимнээх.

Физмат хайысхалаах кылаас үөрэнээччитэ Степа Бурнашев араас таһымнаах олимпиадаларга ситиһиилээхтик кыттара. Нуучча тыла, биология, химия да буоллун. Аны спортсмен бэрдэ эбит.

Көрсүһүүгэ биир түгэни ахтан ааста. Биирдэ физкултууралаан тилигирии, тиритэ-хорута сырыттахтарына биология учуутала биэс уолу ыҥыртаран ылан, олимпиадаҕа кыттаҕыт диэбит.

Арай тиийбиттэрэ, биологияны, химияны дириҥэтэн үөрэтэр кылаас үөрэнээччилэрэ кэчигирэһэн олороллор эбит. «Бүттэхпит», – дии санаабыттар. Ол да буоллар, оскуолаларын чиэһин көмүскүү барбыт дьон, төһө кыайалларынан, сорудахтарын оҥорбуттар.

Олимпиада түмүгүнэн физмат кылаас уолаттара (Степаннаах) инники күөҥҥэ тахсыбыттар.

–  Математика туохха барытыгар төрүт, акылаат буолар диэхпин баҕарабын. Толкуйдуур дьоҕур олох ханнык баҕарар эйгэтигэр туһалыыр. Оттон олимпиадаларга кыттыы аан дойдуну ылынарга үөрэтэр, личность быһыытынан үүнэргэ көмөлөһөр дии саныыбын. 

Киинэ эйгэтигэр тоҕо кэлэн хаалбытын дьээбэ-хообо аҥаардаах биир этиинэн быһаарар: «Все побежали – и я побежал». «Бары усталлар, мин эмиэ холонон көрүүм ээ» дии санаабыт. Режиссер быһыытынан бастакы хардыыта – «Хаһыытыыр харчы» («Мечтать не вредно») диэн ыччат кэмиэдьийэтэ.

Билиҥҥи туругунан Степан Бурнашев 11 киинэтэ аан дойду таһымнаах платформаларга тахсан турар. 

Талаан туһунан

– Манна артыыстары, оператордары, композитордары, тыас-уус оҥорооччулары тыыппаппын. Мин санаабар, продюсерга, режиссерга, уопсайынан, тэрийэр, сүүрэр-көтөр үлэһиттэргэ быыкаайык эрэ талаан ирдэнэр, ол оннугар үлэлиир кыах, үлэлиир дьоҕур элбэҕи быһаарар. Сүрдээх талааннаах, ол эрээри сүрэҕэ суох дьону билэбин. Кинилэр айылҕаттан бэриллибит дьоҕурдарын туһамматтар.

Олоххо баары көрдөрө сатыыбын

Дьиҥэр, итинник быһылаан тахсыбытын оҕо сылдьан истибит уонна ол туһунан киинэ усталлара буоллар дии санаабыт.

Бастаан сценарийа сурулларыгар хас да историялаах альманах оҥорор толкуй киирбит. Ол түмүгэр «Хара дьай», «Ыт», «Хара хаар» киинэлэр күн сирин көрбүттэр.

«Хара хаар» киинэҕэ хоту улуус сытыы кыһалҕалара: арыгылааһын, нэһилиэнньэни аһыы утаҕынан «хааччыйыы», харчы эккирэтиитигэр сиэр-майгы сатарыйыыта, кэрээнэ суох буолуу, о.д.а. олоххо баар мөкү өрүттэр таарыллаллар. Сорох баһылык куоракка олорон нэһилиэгин салайара кытта хаарыллар. Режиссер этэринэн, бу киинэҕэ дьонтон истибитин эрэ буолбакка, илэ хараҕынан көрбүтүн киллэрбит. 

– Сценарийа сиэрдээх буолуохтаахпыт диэн санааттан суруллубута. 2019 сыл саҕаланыыта устубуппут. Манна даҕатан эттэххэ, киинэлэрбэр олоххо баары көрдөрө сатыыбын, ол эрээри 100 бырыһыан байопиктары устубаппын, оннук эппиэтинэһи ылыммаппын. Олоххо олоҕуран, бэйэм история айабын. Биллэн турар, хас биирдии үлэбэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһабын. Холобур, «Күрүөйэх» эмиэ дьиҥ олоххо олоҕуран, онтон-мантан түмүллэн, булкуллан, оҥоһуллан, киинэ буолан тахсыбыта. Быһылааҥҥа быһаччы сылдьыбыт дьоннуун – хаайыылаахтары, милииссийэ (оччолорго полиция буола илик), силиэстийэ үлэһиттэрин уо.д.а. кытта кэпсэппитим. Оттон «Айта» киинэ историята 2000 сыллар саҕаланыыларыгар, суотабай сибээс саҥа үөдүйэр кэмигэр, буолбут. Ону билиҥҥи олоххо сөп түбэһиннэрэн, атын историяны айан таһаарбытым. Маныаха консультаннарым көмөлөспүттэрэ, сүбэ-ама биэрбиттэрэ.

Эбэҕэ киирэн көрдөспүтүм...

Саха сирин киинэ оҥорон таһаарааччылара ахсынньы аам-даам тымныытын аахсыбаттар, тохсунньу томороон тымныытыттан толлубаттар. Степан Бурнашев эрэллээх хамаандата оннук усулуобуйаҕа үлэлии үөрүйэх. «Хара хаар» олунньу бүтүүтүгэр уһуллубут, ол аата «сылаас» үһү. «Күрүөйэх» киинэни усталларыгар күн аайы -56, -58С° тымныы турбут. «Биһиги кыһыммыт» киинэҕэ эмиэ кыра наадалаах киһи таһырдьа быкпат үлүгэрэ эбит. Степан онно бэйэтин «буруйданар»:

– Устуу үлэтэ саҕаланыан иннинэ эбэҕэ киирэн: «Баһаалыста, икки нэдиэлэ тымныы турдун», – диэн көрдөспүтүм. Онтум уһаан хаалбыта, – диэн күлэ-үөрэ кэпсиир.

Ити 2021 сыллаахха икки ыйы быһа оннук күн-дьыл турбут. Режиссер этэринэн, аныгы тэрил-тээбирин Саха сирин тымныытын балачча тулуйбахтаһар, ол эрээри кэккэ кыһалҕалары син биир көрсөллөр. Ычча даа!

«Акаары санааттан» Америкаҕа айан эбэтэр «Атын олох» айыллан тахсыыта

Степан ол дойдуга бастакытын 2011 сыллаахха бултуу бара сылдьыбыт. Таарыйа «Булчут» диэн документальнай киинэтин устан кэлбит.

2015 сыллаахха артыыс Георгий Бессонов, оператор Виктор Ли-Фу буолан далай нөҥүө бултаан кэлэргэ сүбэлэспиттэр. Ол айаннарын «акаары санааттан» диэн ааттыыр.

Георгийга: «Эн артыыскын, мин – режиссербун, оператордаахпыт. Итиччэ ыраах тиийэн баран киинэ устан кэлбэппит дуо?» – диэбит. Онуоха: «Ээ, кырдьык даҕаны!» – диэн буолбут. Сценарийа суруллубут, виза дьыалата быһаарыллыбыт. Билиэттэрин эрдэ ылыммыттар. Аны субу бараары сырыттахтарына солкуобай кууруһа икки бүктэн ордук түһэн хаалбыт. Бүддьүөттэрэ быыкаа эбит.

– Дьиҥэр, онтон да элбэх харгыс баара. Хас да киһи тохтото сатаабытын үрдүнэн син биир барарга быһаарыммытым. Итинник акаары баҕайы (баҕар, төттөрүтүн, үчүгэй эбитэ дуу) бириинсиптээхпин. Толкуйдаабыппын хайаан даҕаны толоробун. Бардахпыт дии, – диэн кэпсиир.

Харчылара кэмчи буолан, бэйэлэрэ астанан сылдьыбыттар. Хата, саха ойохтоох американец доҕордоро, кини чугас дьоно күүс-көмө буолбуттар. Табаарыстара массыынатын күлүүһүн туттаран кэбиспит, аны трейлердэрин уларсыбыттар – хомунан баран олороллоругар көҥүллээбиттэр. Эбиитин ол эрэллээх доҕордоро бэйэтэ, кэргэнэ, аҕата киинэҕэ улгумнук сөбүлэһэн уһуллубуттар, ийэтин маҕаһыына локация буолбут.

Атын дойду ааттыын да атын. Билбэт сиргэ киинэ устуу хойгур тойук буолуон сөп, ол эрээри ити Степан Бурнашевка сыһыана суох. Холобур, сценарийынан барга устуу баар буолуохтаах эбит. Степаннаах биир оннук сири булан, үс күнү быһа элиэтээбиттэр. Бармены кытта билсэн, этэргэ дылы, ыраахтан кимэн киирэн, кэпсэтии үлэтин аа-дьуо ыыппыттар. Хата, анарааҥҥылар сөбүлэспиттэр, биир чаас бардарын туран биэрбиттэр.

Аны туран, Көҥүл статуятыгар идэтийбит камералаах киирэр көҥүллэммэт буолан, онно баар сыаналарын фотоаппаракка уһулбуттар. Американец артыыстары көрдүүр эмиэ биир туспа сүпсүлгэн эбит. Хата, үс киһи көстүбүт, ол эрээри биир киһилэрэ кэлиэхтээх күнүгэр сүтэн хаалбыт. Инньэ гынан сценарийга суһаллык уларытыы киллэрэр түбүккэ түспүттэр. Чэ, итинник курдук устар бөлөх араас күчүмэҕэйдэри көрсүбүт. Америкаҕа сырыы түмүгэр «Атын олох» киинэ күн сирин көрбүт.

Харчы боппуруоһа: «оҥоойук» түгэҕэ сабыллар

«Маяк» бибилэтиэкэ ааҕааччылара Степан Бурнашев хантан харчы булан киинэлэрин устарын токкоолостулар. Онуоха ааттаах-суоллаах продюсер кэм да дьээбэлэнэн ылла.

– «Кэскил» киинэҕэ Шандор персонаһа: «Кирэдьиит диэн баар», – диир. Онуоха Кэскил: «Ол тугуй?» – диэн ыйытар. Анараата: «Босхо харчы», – диэн хоруйдуур. Миэхэ оннук курдук (күлэр). Оттон кырдьыгынан эттэххэ, оттон-мастан тардыһан, онтон-мантан булан, үлэлии сатыыбын. Кэнники сылларга култуура министиэристибэтэ кыра кээмэйдээх субсидия биэрэр буолбута. Ону таһынан Арсен Томскай үбүлүүр «Синет Спарк» пуондата киинэ оҥорооччулары өйүүр «Сахавуд» диэн бырагыраамата баар. Чэ, итинник аа-дьуо «отонноон», оҥоойук түгэҕин сабаҕын. Уоннааҕыта үксэ иэс... Күн бүгүҥҥэ диэри оннук үлэлии сылдьабын, үөрэнэн да барар эбиккин. Биллэн турар, ылан баран сүтэн хаалбаппын, төлүүр буоллаҕым (күлэр).

Оҥоһуубут, аналбыт оннук...

– Эдэр дьон «харчы өлөрөҕүт батта», «бэстибээлгэ бараҕыт дии» дииллэр. Оннук буолбатах.

Мин бу эйгэҕэ 2012 сыллаахха кэлбитим, ол саҕана киинэ оҥорон таһаарааччылар ороскуоттарын син сабыналлара. DVD атыылаан, ол-бу ролик оҥорон, килиэбим харчытын булунарым, ол эрээри арыыбар син биир тиийбэт этэ (мүчүҥнүүр).

Дьиҥэр, бэйэбит баҕа өттүбүтүнэн бу суолга киирэбит. Табыллыа дуу, табыллымыа дуу, биллибэт. «Сэттээх сир. Ыйаах» киинэбин устарбар «умайбытым». Хата, «Хара хаар» иэс-күүс оборчотуттан ороон таһаарбыта.

Кэлин иэскэ киирии киинэ продюсерын оҥоһуута, анала эбит диэн өйдөөтүм. Ону инвестиция курдук өйдүүр, ылынар эрэ киһи бу эйгэҕэ үлэлиир быһыылаах диэн түмүккэ кэллим.

Дьиэ кэргэнэ

Степан Бурнашев кэргэнэ Ирина Михайлова – Саха тыйаатырын уонна киинэ артыыһа. Ыал буола иликтэринэ «Республика Z» киинэтигэр уһуллубут, онтон кэлин, холбоһон баран, «Биһиги кыһыммыт» киинэтигэр сүрүн оруолу оонньообут.

«Оҕолоргун устаҕын дуо?» диэн ыйытыы киирдэ.

– Биир киинэбэр оҕо ытыыра наада буолбута. Кыыспын устубутум, оҕобун аһыммытым аҕай. «Пентхауска» улахан уолум илиитэ-атаҕа көстөр. Уонна бүттэ быһыылаах. 

«Айта» бобуулаах эрээри...

– Бу киинэм кэнниттэн элбэх харчыны сүтэрбитим, ол эрээри киинэ тугу да сүтэрбэтэ. Билигин ким баҕарар булан көрөр. «Пиратскай» сайт элбэх. Мин онтон тугу да ылбаппын. Официальнай бобуу баар, ол эрээри үүтү-хайаҕаһы сатаан саппаттар. 

Саамай элбэх дубль

«Сэттээх сир. Ыйаах» киинэҕэ 25 дубль уһуллубут. Режиссер хараҕар оҥорон көрбүтүн тиэхиньикэ сатаабакка.

Эмиэ ити киинэҕэ биир толкуйдаабыт каадыра санаатын хоту табыллыбакка, 27 дубль оҥоһуллубут, күннэрэ онно бүппүт. Тиһэх уһугар режиссер икки бүтэһик устууну талбыт.

«Бүөрбүн да атыылаатахпына...»

Режиссер, сценарист, продюсер Степан Бурнашев историческай киинэлэри устар баҕата баһаам. Номохторунан киинэ оҥорор санаа үүйэ-хаайа туппута ыраатта. Ол эрээри кинини былыргы кэми устуу үлүгэр үбү эрэйэрэ тохтотор. Степан этэринэн, биир оннук үчүгэй киинэни оҥорон таһаарарга 200 мөл. солк. тахса наада. Бу да сырыыга дьээбэлэнэрин умнубата: «Этэргэ дылы, бүөрбүн да атыылаатахпына, оччо харчыны булбаппын», – диэтэ.

***

Билигин Степан Бурнашев норуоттар икки ардыларынааҕы бырайыакка үлэлэһэ сылдьар. Сотору кэминэн түмүгүн көрүөхпүт. Долгуйа күүтэбит.

Аныгыскы сырыыга Степан Бурнашев доҕоро, кини айар үлэтин сорҕото, бырайыактарын туллар тутааҕа буолбут тыйаатыр уонна киинэ артыыһа Георгий Бессонов туһунан ааҕаарыҥ.