Сталинград иһин кыргыһыы

Олунньу 2 күнүгэр дойдубутугар Арассыыйа буойуннарын албан аатын күнэ буолан ааста.
1943 сыллаахха Сэбиэскэй аармыйа Сталинград куораты өстөөхтөртөн босхолообута. Бу сэрии хаамыытын төрдүттэн уларыппыта.

1942 сыл сайыныгар бэйэтин суолтатынан, далааһынынан, тыҥааһынынан Дон уонна Волга өрүстэр аттыларыгар улахан кыргыһыы саҕаламмыта. 200 түүннээх күн устата Кыһыл Аармыйа Германияны уонна кини союзниктарын сүүмэрдэммит холбоһуктарын самнарбыта. Иккис аан дойду сэриитин историятын тосту уларыппыт Сталинград кыргыһыыта 1942 сыл от ыйын 17 күнүттэн 1943 сыл олунньу 2 күнүгэр диэри барбыта уонна сэбиэскэй сэриилэр толору кыайыыларынан түмүктэммитэ.

Хас биирдии дьиэ иһин

Өстөөх Сталинград анныгар бу хайысхаҕа бэйэтин дивизиятын ахсаанын 38-тан 80-ҥа диэри тириэрдэн, саҥа күүһү барытын бырахпыта. Соҕуруу хайысхаттан куораты үлтү охсууга 4-с танковай бөлөх быраҕыллыбыта. Сталинграды баһылааһын бүтүн вермахт хампаанньатын сүрүн сыалынан буолбута. Гитлер уонна кини генераллара сэбиэскэй судаарыстыба биир саамай суолталаах, кини сирдьитин аатынан  куораты ылары толору быһаарыммыттара. Германия авиацията атырдьах ыйын 23 күнүгэр куорат кыбаарталларын маассабайдык буомбалаан, улахан охсууну оҥорбуттара. Уоттаах сэриигэ 40 тыһыынчаттан тахса сталинградец өлбүтэ. Ньиэп Волга өрүскэ тохтон умайбыта. Буола турар быһыы-майгы дьиҥнээх аады санаппыта.

Сталинград кыбаарталларын иһин кыргыһыы тэнийбитэ. Куорат сүрүн оборонатын 62-с аармыйа генерала Василий Чуйков уонна 64-с аармыйа генерала Михаил Шумилов туппуттара. Хас биирдии уулусса, дьиэ иһин өстөөхтөргө улахан утарсыы оҥорбуттара.

Сталинград дьоруойдара

Сталинградка утары турсуу киининэн Мамаев кургана буолбута, онтон куорат улахан өттүн көрөн ытыалыахха сөп этэ. Бу үрдэл  хаста да илииттэн илиигэ көһө сылдьыбыта. Волга кытылыгар диэри ньиэмэс чаастара 150-200 миэтирэҕэ диэри чугаһыы сылдьыбыттара да, ол кыаллыбатаҕа. Балаҕан ыйын 15 күнүн түүнүгэр Волга өрүс үрдүнэн өстөөх кытаанах ытыалааһынын быыһынан генерал Александр Родимцев 13-с гвардейскай дивизията көмөҕө кэлэн, Мамаев курганы өстөөхтөртөн былдьаабыттара.

Сержант Яков Павлов буойун доҕотторун кытары, төһө да аҕыйах буоллаллар, ньиэмэстэртэн кытылтан чугас турар дьиэни былдьаан, икки ый кэриҥэ оборонаҕа олорбуттара. Бу дьиэни “Павлов дьиэтэ” диэн ааттаабыттара.

Сэбиэскэй снайпердар эмиэ хорсуннук сэриилэспиттэрэ. Василий Зайцев бойобуой үлэтэ бэйэтэ номох буолбута. Кини 225 өстөөҕү сууһарбыта. Кини соҕотох буолбатах этэ. Нанай булчута Максим Пассар – 272 өстөөҕү; “Кыһыл Октябрь” собуоттан сэриилэһэ кэлбит Петр Гончаров  400 өстөөҕү суох оҥорбута.

Гитлер тиһэх саллаакка диэри кыргыһыыны модьуйара. Паулюска оннооҕор фельдмаршал аата иҥэриллибитэ, оччотооҕу усулуобуйаҕа бэйэҕэ тиийинии курдук сыаналаныан сөп этэ, – өссө биир да фельдмаршал билиэн түбэспэтэ эбээт. Ол гынан баран, кини бүтүн штабын кытта бэриммитэ. Билиэҥҥэ 24 генерал, 2,5 тыһыынча эппиһиэр уонна 90 тыһыынча кэриҥэ саллаат түбэспитэ. Өссө 140 тыһыынча утарсааччы кэлин Сталинград урусхалыгар көмүллүбүтэ. Сталинград кыргыһыыта 1943 сыл олунньу 2 күнүгэр түмүктэммитэ.

Икки өттүттэн сүтүк

Сталинград кыргыһыытыгар ньиэмэстэр уонна кинилэр союзниктара (итальянецтар, румыннар, венгрдар, хорваттар) 1,5 мөлүйүөн кэриҥэ киһини сүтэрбиттэрэ.

Кыһыл Аармыйа сүтүгэ 1 129 619 киһи этэ.

Сахалар Сталинград кыргыһыытыгар

Көмүскэнэр кыргыһыыга уонна байыаннай чаастар састааптарыгар Саха сирин саллааттара эмиэ кыттыбыттара. Аҥаардас 193-с стрелковай дивизияҕа 296 саха сэриилэспитэ! 300-чэ Саха сирин дьоно 252-с стрелковай дивизия састаабыгар киирэрэ. Ону тэҥэ кинилэр атын холбоһуулары кытта бииргэ үлэлэһэр 24-с стрелковай дивизияҕа сэриилэспиттэрэ, өстөөх кимэн киириитигэр улахан утарсыыны оҥорбуттара. 500-чэ биир дойдулаахтарбыт 315-с стрелковай дивизия састаабыгар киирэн, ньиэмэс сэриилэрин төгүрүктээһинин уонна өстөөх Котельниковскай бөлөҕүн суох оҥорууга кыттыбыта. Уопсайынан, Сталинград иһин охсуһууга 10 тыһыынчаттан тахса саха киһитэ кыттыбыта.

Хаартыска:
Краснодар кыраайдааҕы баһаарынай-тэхиньиичэскэй быыстапкатын архыыбыттан