Спорт. Иҥиир. Көстүбэт киһи.

Спордунан дьарыктаныы, ол иһигэр сэрээккэ киһи этин-сиинин эрчийэн, иҥиир-ситии оҥорор, доруобай буоларыгар көмөлөһөр диэн өйдөбүл баар.

Багдарыын Сүлбэ «Оройтон саҕалаан» диэн саха дьонун аатын үөрэтиигэ бэрт интэриэһинэй кинигэлэрдээх. Онно «иҥиир» диэн тыл киһи аатыгар сыстыбыт холобурдарын булбутун уонна быһаарыылаах тылдьыттан бу тыл суолтатын суруйбутун ааҕааччыларбыт сэргиэхтэрэ диэн таһаарабыт.

Эбэн эттэххэ, бары билэр «иҥиирбит» былыргы түүр тылыттан төрүттээх эбит – сиҥир.

Иҥиир – быччыҥнары холбуур кытаанах утахтар.

Иҥиир көспүт суолталардаах: 1. Күүс, күүс-уох. 2. Күүстээх, кытаанах, кытаҕас. Холобур: иҥиир киһи; ыйыллаҕас иҥиир ыччаттар.

Аны туран иҥиир сомоҕо домох буолбута элбэх эбит:

Иҥиирин сыый – 1. Олус күүскэ, сиэри таһынан үлэлэтэн сэниэтин быс, күүһүн эс. 2. Таһыйан, охсон, кэһэтэн биэр.

Иҥииринэн хаппыт – хатыҥыр гынан баран күүстээх (киһи туһунан).

Иҥиир силгэ – эриллэҕэс быччыҥнаах, күүстээх.

Иҥиир сититин тартарар – уҥан, тыынын былдьаһан, чиччигиниир, мөхсөр.

Иҥиир тараһа буол – наһаа, сиэри таһынан үлэттэн дьүдьэй, уҥуох-тирии буол.

Иҥиир тараһалаа, этирик түөстээ – уҥуох-тирии буолуор диэри көлөһүннээ.

Иҥииринэн хаппыт. Иҥиирэ кытааппыт – күүс киллэрбит, күүһэ-уоҕа сиппит.

Ириэнэх иҥиирдээх – хайыы үйэ үлэлээн-хамсаан, уҥуоҕа-иҥиэҕэ сиппит.

 

Аны, ытыктыыр учуонайбыт, үөһэ суруйбуппут курдук, иҥиирбит дьоҥҥо хос аат быһыытынан сыстыбыт холобурдарын эридьиэстээбит:

«Бороҕон нэһилиэгэ. Уус Алдан улууһа» кинигэни (Дьокуускай, 2007) ылабыт. Онно Тыыҥа үрэҕин (Тумул) былыргы ыаллара түһүмэххэ Иҥиир Ньукулай – Аржаков баар (13 с.). Көннөрү испииһэккэ киллэрбиттэр, туох да диэн быһаары суох.

Муттуххай Бороҥ Уус Алдан Лөгөйүгэр Иҥиир Харах диэн киһи олорон ааспыт диэн суруна сылдьар. Иҥиир Харах?! Дьикти да аат дии. Ол гынан баран быһаарыыта суох.

Көстүбэт киһи көмөтүнэн байбыт Иҥиир диэн ааттаах киһи эмиэ баар буола сылдьыбыт. 

Сунтаар Тойбохойун олохтооҕо 80 саастаах И.Н. Петров «Көстүбэт киһи» диэн үһүйээни кэпсээбитин «Сахаада» хаһыат (14.11.1990) бэчээттээбит. Онтон ааҕыаҕыҥ.

«Дьэ, биһиги билэр Иҥиир Баһылай диэн киһибит Накыыттыыр диэн сиргэ олорбута. (...) Сааһыары күн уһаабытын кэннэ этэ. Иҥиир Баһылай Мухтуйаҕа бурдук тиэйэ, табаар атыылаһа баран хаалбыт. Онтон Иҥиир эмээхсинэ Маар диэн биэрэстэлээх сиргэ ынаҕар от сиэтэ диэн ааттаан тахсыбыт. Ол олордоҕуна...». Дьэ, көстүбэт киһи баарын араастаан биллэрэр.

Дьахтар оҕордук муҥнана олордоҕуна «Иҥиир Мухтуйаттан тиийэн кэлэр. Эмээхсин туох буолбутун сиһилии кэпсээн биэрэр. Онуоха Иҥиириҥ туран саатын сулбу тардан ылан, ииттэ-иттэ дьиэтин муннуктарын: «Туох бу айыыны-хараны оҥорбуппун накаастаатаххыный?! Киһи буоллаххына көһүн, абааһы буоллаххына киэр бар!» – дии-дии ытыалаабыт. Дьэ онно киһи илиитэ оһох чанчыгар уокка иттэн олороро көстүбүт үһү. (...) Ол курдук олорон, барарын чугаһыгар син биир киһи курдук арааһы барытын кэпсэтэр буолбут. «Ньыыкан Арамаанап диэммин, аптаах киһибин. Өлүөххүтүгэр диэри мин туспунан кимиэхэ да кэпсээйэҕит. Кэпсээтэххитинэ, туоххут да ордуо суоҕа, имири эстиэххит», – диэбит уонна, Иҥиир хаартытын ырытан биэрэн баран, сүтэн хаалбыт. Онтон ыла Иҥиир хаартылаан икки атахтааҕы тулуппат буолбута. Аҕыйах сыл иһигэр байан хаалбыта».

Туох-ханнык киһини дьоно-сэргэтэ Иҥиир диэн ааттаабыттара өйдөннө диэҕиҥ. Иҥиирдэр итинэн бүттүлэр». (Багдарыын Сүлбэ. Оройтон саҕалаан. 2-с чааһа. 2013. 184 сир.)

Дьэ, ити курдук, спорка абылатан, эти-сиини эрчийэн, иҥиир-ситии буолуохха эмиэ сөп эбит. Чэгиэн буолуҥ!