Спорт эйгэтин Бочуоттаах үлэһитэ Леонид Кычкин 95 сааһын туолла!

Леонид Николаевичка өссө уһун олоҕу, чэгиэн туругу, кытаанах доруобуйаны баҕарабыт!

Элбэх ыччаты спорка уһуйбут, сыһыарбыт, академик Владимир Ларионов, биллиилээх мелодист Аркадий Алексеев курдук киэн туттар дьоммутун үөрэппит уһулуччулаах уһуйааччы Л.Н. Кычкин 2020 сыллаахха «Киин куорат» хаһыакка таһаартарбыт ахтыытын эһиги болҕомтоҕутугар хатылыыбыт.

2008 сыл, Кычкиннар кыһыл көмүс сыбаайбалара

ДЕТДОМ КИҺИ ОҤОРБУТА

Сэрии кэмин оҕолоро оччотооҕуну кэпсииллэрин ыарырҕаталлар, онон биһиги билбэппит элбэх. Кинилэр Кыайыы туһа диэн түүннэри-күнүстэри улахан дьонтон хаалсыбакка аччык аҥаардаах сылдьан үлэлээбиттэрэ бэйэтэ хорсун быһыы буолар.

Леонид Николаевич Кычкин М.К. Аммосов аатынан ХИФУ бочуоттаах бэтэрээнэ; Д.П. Коркин аатынан физкултуура уонна спорт салаатыгар СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата; СӨ Бочуоттаах кырдьаҕаһа, РФ үрдүкү профессиональнай үөрэҕин бочуоттаах үлэһитэ, Саха АССР физическэй култуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, Учууталлар учууталлара, ССРС уонна САССР физическэй култуураҕа уонна спорка туйгуна, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.

Мин Уус Алдан оройуонугар маҥнайгы Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Бу сиргэ аҕыспар диэри эбэлээх эһэбэр оҕо буолан иитиллибитим.

Бириэмэтэ кэлэн, миигин, уон да тарбахпын сатаан ааҕа үөрэнэ илик уолу, төрөппүттэрим сайын бэйэлэригэр ылбыттара. Биир чаҕыл, ыраас, итии күн аппын мэҥэстэн, оройуоҥҥа дьонум олорор сирдэригэр Томторго кэлбитим.

1939 сыллаахха оскуолаҕа үөрэттэрэ биэрбиттэрэ. Томтор оскуолатын иккис кылааһын үөрэнэн бүтэрбитим кэннэ дьонум Суоттуга Лена өрүс биэрэгэр көспүттэрэ.

Бу дьыл сайыныгар сэрии саҕаламмыта. Биһиги, оҕолор, инники өттүгэр туох-ханнык ыарахаттар сабардаан кэлиэхтэрин оччо-бачча бу диэн өйдөөбөт да этибит. Ол да буоллар улахан дьон майгыларын, сирэйдэрэ-харахтара уларыйбытын, кинилэр тугу эрэ кистии-саба өр кэпсэтэллэрин, туохтан эрэ сэрэнэр буолбуттарын сэрэйэр этибит. Бэл, биһиги эмиэ чуумпурбуппут. Оонньуурбутун, мэниктиирбитин тохтоппуппут. Быһыы-майгы тосту уларыйбыта. Дьонум 1941 сыл күһүнүгэр, үһүс кылааска үөрэнэ киирэр сылбар, миигин Дьокуускай куоракка аҕам бииргэ төрөөбүт убайыгар, абаҕабар Кычкин Гавриил Даниловичка, ииттэрэ биэрбиттэрэ.

Мин абаҕам уонна саҥаһым Говорова Пелагея Ивановна Романовка уулуссатын 18 нүөмэригэр иккиэйэҕин эрэ олороллоро. Оҕолоро суох этэ. Үөрэнэр оскуолам олорор сирбиттэн адьас чугас турара. Икки мэндиэмэннээх мас, улахан, бэһис нүөмэрдээх оскуола, куоракка биир бастыҥ, кыраһыабай оскуола этэ.

Хомойуох иһин, куоракка олорон үөрэнэр түгэн кылгас буолбута. Саҥаһым, кэргэнигэр наһаа модьуйан, миигин үһүс кылааһы бүтэттэрэн баран тыаҕа төттөрү ыытар буолбута. Төннүөхпүн баҕарбаппын этэн көрбүтүм да, саҥаһым истибэтэҕэ. “Абаҕаҥ сэриигэ бардаҕына эйигин мин соҕотоҕун хайдах иитиэмий? Көрөр-харайар кыах суох буолуо. Онон дойдугар, дьоҥҥор төннүбүтүҥ ордук буолуо. Хоргутан өлөрүөхтэрэ суоҕа”, – диэн эппитэ. Абаҕабын да саҥардыбатаҕа, тылын ылыннарбыта. Онон хайыыр да кыах суоҕа. Мин Суоттуга төннүбүтүм.

Төрөппүт дьоммор олус үөрэммэтэх буоламмын мэлдьитин куораты ахтарым. Ылар киһи көстөрө буоллар дии саныырым...

1942 сыл күһүнэ. Алтынньы ый бүтэһик күннэрэ. Күнүн чопчу өйдөөбөппүн. Биир тымныы, сөрүүн, обургу тыаллаах, киһи дууһатын ыга баттыыр хараҥа түүн баарса соһуулаах кыра борохуотунан сэриигэ ыҥырыллыбыт элбэх дьону кытта мин аҕам Кычкин Николай Данилович эмиэ барсыбыта.

Ытыы-ытыы “миигин илдьэ бар” диэн аҕабыттан көрдөспүтүм, аҕам улахан ытыһынан төбөбүттэн имэрийбитэ уонна бэйэтигэр ыга тардан кууспута. “Кэбис, тоойуом, оҕону ылар сатаммат. Атын дьону көрдөһөн куоракка киирэ сатаар”, – диэбитэ. Итинтэн атын тугу да саҥарбатаҕа. Дьону барытын ыксалынан баарсаҕа киллэрбиттэрэ. Мин хараастан, хараҕым уута тохтоло суох саккыраан ытыы-ытыы биэрэккэ туран хаалбытым. Аҕам ити сэрииттэн эргиллибэтэҕэ...

Аҕам барбытын кэннэ сотору, аҕыйах хонон баран, Суоттуга баарса соһуулаах борохуот кэлбитэ. Кини бурдук аҕалбыт этэ. Ону хас да күн ыскылаакка куруустаабыттара. Бу турар кэмнэригэр баарса уутун ким баҕалаахха носуоһунан хачайдатар этилэр. Үлэлээбит дьоҥҥо хамнастарын харчынан биэрбэккэ чараас билиинчигинэн төлүүллэр этэ. Эбэтэр кыра бурдук сыыһын куруусканан кутан биэрэллэрэ.

Мин хас да күн кэтэспитим. Биир былыттаах күн иккис аҥаарыгар дьоммор кимиэхэ да биллэрбэккэ уоран биэрэккэ киирбитим.

Миигин, аҕабын кытта ыскылаакка бииргэ үлэлээбит эдэрчи дьахтар саһыаран ,баарса түрүүмүгэр  киллэрбитэ. Уонна борохуот үлэһиттэригэр: “Бу оҕону куоракка илдьэ киириҥ”, – диэн биир саха киһитэ баарыттан көрдөспүтэ. Хомойуох иһин, ити миэхэ үтүөнү оҥорбут икки киһибин кимнээхтэрин этэр кыах суох.

Түүнү быһа айаннаан сарсыарда эрдэ Даркылаахха кэлэн түспүппүт. Арай аргыс киһибин батыһан, кумаҕы кэһэн үөһээ биэрэккэ тахсан истэхпинэ биир толору таһаҕаһы тиэммит тэлиэгэлээх аттаах киһи атын сиэтэн өрүс биэрэгин диэки киирэн иһэрэ. Тэлиэгэни ойоҕолуу кыра уҥуохтаах дьахтар киирсэн иһэрэ. Кинини мин хайдах эрэ саҥаспар маарынната көрбүтүм. Кэтэн иһэр соно мин саҥаһым сонун дьүһүнүгэр маарынныыра. Биһиги син тэйиччи сиринэн ааһыспыппыт. Онон сирэйдэрин кыайан көрбөтөҕүм.

Аргыһым миигин эбиэт иннинэ эрдэ дьонум олорор сирдэригэр аҕалбыта. Олорбут уулуссабын уонна олбуорбун үчүгэйдик билэр эбит. Мин аҕалбыт киһибин дьиэҕэ киллэрбитим. Онуоха утары олорор ыал дьиэтин аана аһаҕас этэ. Көрүдүөрү хомуйа сылдьаллара. Дьахтардаах эр киһи саҥа аллайа түспүттэрэ: “Оо, эн дьонуҥ мантан көспүттэрэ ээ. Бу сарсыарда эрдэ Даркылаахха киирбиттэрэ. Куоттарбыккын”, – диэн миигин соһуппуттара. Куһаҕан сонунтан, төбөҕө оҕустарбыттыы дөйөн, саҥата суох умса көрөн турбутум. Бу хайдах буоларбын билбэккэ турдахпына, аргыс киһим: “Дьэ, тоойуом, мин ыксыыбын, барарбар тиийдэҕим дии”, – диэн илиитин санныбар уурбута.

Миигин ыаллар аһаппыттара. Онтон Залогка Чепалов уулуссатыгар Колодезников Уйбаан диэн абаҕам убайыгар илпиттэрэ. Хата, оҕонньор дьиэтигэр баар этэ. Тоҕо аҕаллыгыт диэн соһуйбатаҕа. “Чэ, манна хаалларыҥ, ханна барыай, таһырдьа хонуо дуо?” – диэбитэ. Олус үөрбүтүм, дьолбун дьэ булбут курдук санаммытым.

Ол эрээри манна даҕаны өр буолбатаҕым. Аҕыйах хоноот эмиэ киһи аргыстаах Майаҕа, Мэҥэ Хаҥаласка, тиийбитим. Дьонум оскуола дьиэтигэр биир кылааска олороллор эбит этэ. Билигин, саҥаһым үөрэ-көтө көрсүбүтэ диир кыах суох. Онтон абаҕам төрүт да аҕыйах саҥалаах киһи айах атан биир да тылы быктарбатаҕа.

Мин эмиэ сотору төннөр буолбутум. Биир ыҥыыр аттаах киһи түбэһэ кэлбитигэр миигин мэҥэстик оҥоһуннаран ийэбэр ыытарга кэпсэппиттэрэ. Дьонум билэр киһилэрэ быһыылааҕа. Илдьэ барарга ылыннарбыттара. Барар буоламмын миэхэ сүүрбэ солкуобай харчы биэрбиттэрэ. Дьонум сотору кэлиэх буолан үлэлэригэр барбыттара. Онон туһанан, суохтарыгар, ытыы-ытыы: “Илдьэ барыма, эйиэхэ харчы биэриэм, аккаастан. Бэйэҥ соҕотоҕун бар”, – диэн көрдөспүтүм.

Киһим: “Көрдөр эрэ, төһө харчылааххын? – диэбитэ уонна илиитин миэхэ ууммута. Онуоха харчыбын барытын биэрбитим. Көрөн баран: “Чэ сөп, мин эйигин илдьиэм суоҕа”, – диэн үөрдүбүтэ.

Кырдьык, саҥаһым кэлбитигэр адьас аккаастаабыта.

Аҕыйах хонугунан эмиэ куоракка төттөрү тиийэн кэлбитим. “Тоҕо төнүннэрдилэр?” – диэн таайым оҕонньор кыыһырбытыгар: “Үүрэн кэбистилэр”, – диэн сымыйалаабытым.

Дьэ бу күнтэн ыла мин дьылҕам атыннык салаллыбыта. Таайым оҕонньор Батарааскай баһаарыгар  илдьэн атыылыыр чуолҕаннары кэритэ сылдьан, саха киһитэ турар буоллаҕына: “Уолга наадыйарыҥ буолаарай, ылар буоллаххына биэриэм. Харчы көрдөөбөппүн. Үчүгэйдик оҕо гынан илдьэ сырыт эрэ. Онтон ордук миэхэ туох да атын наадата суох”, – диэн кэпсэтэрэ.

Хас да күн сылдьыбыппыт кэннэ, борук-сорук буолан эрдэҕинэ, биир чуолҕаҥҥа сааһыран эрэр саха киһитэ: “Кырдьык биэрэр буоллаххына ылан бөҕө. Мин оҕом суох. Уол гыныам. Билигин Намҥа Иккис Хомустаахха олоробун, Баһылай Пуухап диэммин. Мэйиҥ, бу эти сиэҥ”, – диэн өйүөтүттэн күндүлээбитэ.

Таайым эрэйдээх олус үөрбүтэ быһыылаах.

Миэхэ кэтэрдибит бэйэтин бинсээгин хардары тутан, сөрөөн, курбунан көннөрөн баайбыта. Сиэхпин өрө тиэрэн оҥорбута. Сонум наһаа улахан буолан сиргэ тиийэ сыһара. Таайым барарыгар миигин төбөбүттэн имэрийбитэ. Сыллаан ылбыта, аһынар быһыылааҕа.

Мин саҥа киһибинээн аара иккитэ хонон, сыарҕалаах оҕуһунан киэһэ хойут Хомустаахха биир балаҕан дьиэҕэ тиийбиппит.

Баһылай, дьиэҕэ киирээт: “Дьэ, Хобороос үөр, көр, бу уол оҕолоннубут”, – диэбитэ. Онно Хобороос үөрэрин оннугар уот булкуйар күлүүкэтин ылаат: “Дьиикэй, эн өссө айах адаҕата аҕалбыт буола-буолаҕын, бэйэбитин да сатаан иитиммэккэ олороҥҥун. Хайдах аҕалбытыҥ да, ол курдук батар!” – диэн хаһыытыы-хаһыытыы эрин оһоҕу тула эккирэппитэ. Ону көрөн мин наһаа куттаммытым. Туох баар уҥуоҕум барыта халыр-босхо барбыта, сэниэтэ суох буолбутум. Аһылыкка куттанан кыайан аһаабатаҕым.

Түүн Баһылайым хоонньугар утуйбутум. Кистээн испэр ытаабытым. Элбэҕи санаабытым. Эбэбин, эһэбин, аҕабын харахпар көрбүтүм.

Хобороос эппитин эригэр түргэнник толотторбута. Аҕыйах хонугунан Хомустаах оскуолатын интэринээтигэр биэрбиттэрэ.

Дьэ ити курдук мин интэринээт иитиллээччитэ буолбутум. Олох олус ыарахан этэ. Тото-хана аһыыр диэн суоҕа. Аччыктыырбыт. Таҥас-сап да олус мөлтөҕө, эгэ, уларыттар кэлиэ дуо. Бары быттыйар этибит. Кыһын кэтэ сылдьар таҥаспытын таһырдьа таһааттаран тоҥоттороллоро, хаарга тэбэттэрэллэрэ. Баттахпытын кыптыыйынан күлтүччү кырыйан кэбиһэллэрэ.

Күнүс оскуолабытыгар, уһун биримиэнэҕэ, биир куомсук убаҕас, сылаас хааһы сиэтэллэрэ. Хааһыбытын бары субуруһан биир уочаракка туран илдьэ сылдьар куруускабытыгар куттаран ыларбыт. Бүтэһик оҕоҕо тимир солууччах салааһынын биэрэллэрэ. Онно түбэспит киһи дьоллооҕунан ааҕынара. Санаабытыгар хааһыта элбэх буолара. Сөмүйэбитинэн ньиккирийэн сиирбит. Кэһиэҕин кэлтэйбит сыыҥкабай ньуосканан туох да хаалбат гына ыраастык кыһыйарбыт.

Элэктириичистибэ уота суох буолан оскуолабытыгар сарсыарда хараҥа кэмҥэ ыһыырынньык уотунан сырдатынан үөрэнэрбит. Тэтэрээт, уруучука, чэрэниилэ суоҕун кэриэтэ. Ол иһин учууталларбыт эргэ кинигэ илииһигэр ыстаракаа икки ардыгар суруйтараллара.

Мин учууталларбыттан Таллан Бүрэни уонна Туйаарыскайы өйдүүбүн.

Биир сааскы өрөбүл күн үчүгэй сонун иһиллибитэ. Түөрт оҕону Нам детдомугар ылыахтара, кимнээх баралларын бэйэлэрэ кэлэн талыахтара, онон үчүгэйдик сылдьыҥ диэн. Бэрээдэгэ суох оҕону ылбаттар үһү диэн биһигини сэрэппиттэрэ. Барыбытыгар баҕа санааны уһугуннарбыттара.

Дьэ, кырдьык, үөрэх саҕаланыа аҕыйах хонук хаалбытын кэннэ түөрт оҕону, ол иһигэр миигин эмиэ, илдьэ барар буолбуттара. Детдом дириэктэрэ Сысолятина бэйэтэ ыла кэлбит диэн буолбута.

Биһигини сыарҕалаах атынан Хамаҕаттаҕа аҕалбыттара. Аҕалан баран сууйбуттара-тараабыттара, таҥаспытын уларыппыттара. Мин утуйар оронум оһох истиэнэтигэр сыста турара. Онон утуйарбар көхсүбүн, атахпын сылытарым. Олус абыранар этим.

Кыргыттар уолаттартан туспа утуйар этилэр. Оттон биһиги ахсааммытынан арыый да элбэх быһыылаахпыт. Олорор хоспут балай эмэ улахан этэ. Ороннорбут кэккэлэһэ тураллара. Кэлин сэрии бүтэр сылларын диэки утуйар уонна кэтэр таҥаспыт итиэннэ ороммут балайда тупсубута.

Баспытааталларбыт ороннорбутун биир быһыылаах гына хомуйтараллара, ыстарбат этилэр.

Сэрии кэминээҕи детдом оҕолоро олус бэрээдэктээх этибит, баспытааталларбыт тугу этэллэрин барытын кэмигэр, элбэхтик этиппэккэ толорорбут. Ол курдук, утуйарга, турарга, аһыырга, уруок үөрэтиибитигэр эрэһиими үчүгэйдик тутуһарбыт.

Бу барыта биһигини көрөр-харайар дьон үлэлэригэр бэриниилээхтэриттэн уонна кинилэр салайар дьоҕурдаахтарыттан эбитэ буолуо. Үйэ аҥаарыттан ордук кэм ааспыт буолан билигин детдомҥа үлэлээбит дьон аатын умнубуппун. Дьиҥинэн, ийэни, аҕаны солбуйбут дьону тугу барытын быраҕан да туран ирдэспит, булбут, уонна кинилэргэ барҕа махтал тылларын тиэрдибит буоллар, санааҕа үчүгэй, суобаска ыраас буолуохтааҕа хааллаҕа.

Детдомҥа олорбут ыччаттартан ордук туһулаан Нам Хамаҕаттатааҕы детдомугар иитиллибит оҕолортон сүрэҕэ суох, үлэни сөбүлээбэт киһи тахсыбыта буолуо дии санаабаппын. Бу детдомҥа олорбуттар бары араас үлэни баһылыырга үөрэммиппит. Хаһаайыстыбабытын көрөргө улахан оҕолор бары кыттыһарбыт. Кыһыныгар маспытын, мууспутун бэйэбит киллэрэрбит. Тэлгэһэбитин ыраастыырбыт, дьиэбит иһигэр көмөлөһөрбүт, иһит хомуйарбыт. Итинтэн да атын үлэни толорорбут.

Детдоммутугар хас да аттаах, ынахтаах, оҕустаах, сибиинньэлээх, кууруссалаах этибит.

Аттарбыт көмөлөрө биһиэхэ олус күүстээх этэ. Кыһынын, тымныы ыйдарга, сыарҕалаах атынан Хамаҕаттаттан Намҥа оскуолаҕа илдьэллэрэ уонна аҕалаллара. Сороҕор бэйэбит эрэ сылдьарбыт. Сааһыгар улахан тымныы тостубутун кэннэ биэс килэмиэтири сатыы сылдьан үөрэнэрбит. Сарсыарда олус эрдэ турарбыт. Аһаат да оскуолабытыгар барарбыт, сөпкө, хойутаабакка кэлэрбит.

Биирдэ эмит аара суолга аттаах киһи ситэн олортоҕуна үөрүү бөҕө буоларбыт. Ол эрээри үгүс түбэлтэҕэ олордубат этилэр. Кымньыынан уҥа-хаҥас охсуолаан куттууллара. Аттарын түргэнник сиэллэрин куотан хаалаллара. Онно даҕаны биһиги олус хоргуппат этибит. Хата сырсыы-эккирэтиһии бөҕө буоларбыт. Хаарга тустарбыт, сэриилэһэрбит. Арыт кыраттан да кыыһырсан охсуһан туманныһарбыт. Ол да буоллар оҕо-оҕо курдук барытын тута умнан, түргэнник ааһан хаалара.

Оскуолабытыгар, саас эрдэттэн уолаттарга нуорма түһэрэллэрэ. Күһүн үөрэххэ кэлэрбитигэр отуттан итэҕэһэ суох дьабарааскы тириитин аҕалан туттарыахтаахпыт. Онон саас харалдьыт тахсыаҕыттан сайыны быһа бултаһарбыт. Саас дьабарааскы уйатыгар уу кутарбыт. Хороонуттан тахсыытыгар кэтээн туран төбөҕө охсон өлөрөрбүт. Сайынын хороонугар киирэр ааныгар чааккаан эбэтэр, баар буоллаҕына, тимир хапкаан иитэрбит. Күҥҥэ биир эмит түбэһэрэ. Үксүгэр мэлийэрбит. Элиэ сиэбит эбэтэр илдьэ барбыт буолара. Сороҕор уораллара. Тириибитин бэйэбит сүлэрбит уонна тиирэн хатарарбыт.

Саас, сайын уонна күһүн үлэбит олус элбиирэ. Мэниктииргэ бириэмэ суоҕа.

Сир ирдэ да хортуоска, хаппыыста уонна турунуопус олордуута саҕаланара. Сайынын сыыс от ыраастааһына уонна уу кутуута, хортуоппуй көмөөһүнэ, хаппыыста үөннээһинэ кэлэрэ.

Мин уу баһыытыгар элбэхтэ үлэлээбитим. Тимир буочукаҕа ойоҕоһунан түөрт муннуктуу биэдэрэ холкутук батар гына хайаҕас оҥороллоро. Итиэннэ тэлиэгэҕэ хайаҕаһынан өрө сытыараллара. Ону таһынан кыра дьоҕус тимир биэдэрэни үөһэ кылдьыытын аннынан тэһэн төкүнүк маһы курдаттыы уган уктаан оҕо кыаҕар сөптөөх уу баһар тэрил оҥорон биэрэллэрэ.

Бу биэдэрэбитинэн ууга киирэн туран аллараттан өрө уунан уубутун буочукабытыгар кутарбыт. Толорон баран буочукабыт хайаҕаһын инчэҕэй күлүнэн саба уурарбыт. Уубут олох тохтубат этэ. Баспыт уубутун бааһынаҕа аҕалан, сиргэ хаһыллан туруоруллубут буочукаларга тэлиэгэ үрдүттэн туран уһун уга суох иккис бидэрэбитинэн сүөкүүрбүт. Бу курдук күҥҥэ түөртэ, сороҕор биэстэ сылдьарбыт.

Сайын уу баһар көлөбүтүн бэйэбит кэтэх көрөр этибит. Үлэ кэнниттэн киэһэ аайы аппытын сыбыдахтыы миинэн киирэммит өрүс боротуокатыгар адаҕалаан мэччитэ ыытарбыт. Ол сылдьан аттарбытын сүүрдэн куоталаһыннарарбыт. Биирдэ мин аппыттан инчэҕэй кытаанах кумахха дэлби бырахтарбытым. Олус улаханнык доргуйбутум. Онон кэнники кэһэйэн аты сүүрдүбэт буолбутум.

Биһиэхэ, детдом оҕолоругар, хаһаайыстыбабытын көрөргө көмөлөһөрбүтүгэр сайыҥҥы итии-сылаас күннэр былдьаһыктаах буолаллара. Төһө кыалларынан сир аһын хомуйан хаһааныллара. Саас лууктуурбут. Күһүн хаптаҕас, отон хомуйарбыт.

Бэс ыйыгар обургу уолаттартан биригээдэ тэрийэн, биир көрөр-истэр, көмөлөһөр киһилээх, уокка оттор мас бэлэмнэтэ тыаҕа быраан анныгар таһаараллара. Биригэдьиирбит тиити кэрдиэх иннинэ үчүгэйдик чинчийэн көрөргө үөрэппитэ. Хайа диэки охторуохха сөбүн быһаартарара. Дьэ ол эрэ кэнниттэн тиити сөп соҕус гына сирэйдии кэттэрэрэ. Онтон маһы атын өттүттэн, сирэйдэммит сирин арыыйда үөһэ өттүнэн кэттэрэрэ эбэтэр эрбэтэрэ. Мас охторооччу уолаттар биир да алҕаһы оҥорботохпут, оһолу таһаарбатахпыт. Охтубут тииппит мутугун бэйэбит солуурбут уонна барытын таһан биир сиргэ чохчолоон ыраастыырбыт. Эрбэммит маһы охторооччу уолаттар хайытарбыт. Эрбиини мас кыбыттаҕына уу кутан, эбэтэр төһүү маһынан көтөҕөн биэрээччилэр эмиэ биһи этибит.

Сороҕор иһэр да уубут суох буолара, оччоҕуна эрбиини мас кыбыттаҕына ииктээн биэрэрбит.

Маспытыттан киэһэ хойут сэттэ диэки үлэлээн бүтэрбит. Хайытыллыбыт маспытын бары көмөлөөн бииргэ саһаанныырбыт. Үстүү буолан хайдыһан үлэлиирбит. Икки эрбээччи, биир кэрдээччи, барыта биэс эрбиинэн.

Күннээҕи нуормабыт киһи баһыгар биир саһаан мас туруоруллубутунан буолара. Үксүгэр нуормабытын аһара толорорбут. Үлэлиирбитигэр анал өрөбүл күн диэн баарын тоҕо эрэ өйдөөбөппүн. Бэл ардахтаах күҥҥэ кытта тахсарбыт. Арай улахан тыалга эрэ маһы охтотторбот этилэр. Барыта сүүрбэччэ хонук үлэлиирбит, окко киириэххэ диэри.  Бу кэм устата кыһын оттор маспытын барытын хайытан, саһааннаан, туруоран киирэрбит. Онтон дьэ от үлэтигэр түһүнэрбит.

Охсууга, мунньууга, кэбиһиигэ улахан дьоннорбут бары кэриэтэ кытталлара. Кыанар соҕус уолаттары от охсорго үөрэппиттэрэ. Бэл диэтэр хотуурбутун бэйэбитигэр оҥоттороллоро. Саамай ыарырҕатарбыт хотуур таптайыыта этэ. Сытыылыыры син сатыырбыт.

От кэмигэр оҕолорго туох да чэпчэтии биэрбэттэр этэ. Улахан дьону кытта тэҥҥэ сылдьарбыт. Биир кэмҥэ утуйан, туран, аһаан, үлэлээн. Арай сөтүөлүүрбүт арыый да элбэҕэ эбитэ буолуо.

Кэлэргэ-барарга бириэмэни сүтэримээри бары от отуунан ходуһабытыгар хоно сылдьарбыт. Үксүгэр сиик түһүөр диэри үлэлиирбит. Биирдэ эмит хас да хонуктаах ардах түһэн үлэбитин мэһэйдиирэ. Охсубут оппут сиргэ хам сыстан харааран хаалара. Ону ардах аастаҕына эргитэн, сахсаччы быраҕан куурдарбыт.

Оҕолору от үлэтэ элбэххэ ииппитэ-үөрэппитэ. Ол курдук от охсорго, харбыырга, субуу уонна бугул оҥорорго, бугулу өтүүнэн состорорго, кэбиһэргэ, оту түгэхтээһиҥҥэ, түстээһиҥҥэ үөрэммиппит. Кыһынын от тиэйэргэ эмиэ көмөлөһөрбүт. Бу үлэ эмиэ туһугар туспа билиигэ-көрүүгэ, дьоҕурга, сатабылга үөрэппитэ.

Сэрии кэмигэр тыылга, детдом оҕолорун көмөлөрө от-мас бэлэмнээһининэн эрэ муҥурдаммат буолара. Биһигини холкуоска бурдук быһыытыгар, түүтэхтээһинигэр, туруоран куурдуутугар уонна сиргэ тохтубут куолаһы бааһынаттан хомуйууга үлэлэтэллэрэ.

Оҕолору барыбытын, төһө баарбытынан, кэккэлии туруораллара. Биир да куолаһы сиргэ хаалларбат курдук кичэйэн куулга хомуйтараллара. Бүтэн барарбытыгар хомуйбут куоласпытын бурдук ыскылаатыгар ыйаан туталлара.

Онон бааһынаттан төһө бурдук тохтубутун хомуйуллубутунан биллэрэ. Итинэн эттэххэ биһиги үүммүт бурдук үгүс сүтүгэ суох хомулларыгар чахчы көмөлөстөхпүт эбитэ буолуо. Аны биир улахан туһабыт аһыҥканы утары охсуһууга ханааба хаһыыта этэ.

Намҥа биир кураан сайын аһыҥка өрө турбута. Тугу барытын сиэбитэ. Киниттэн бурдугу быыһаары, бааһынаны тула, миэтэрэ аҥаарын курдук дириҥнээх, киһи сөпкө туран үлэлииригэр мэһэйдэспэт кэтиттээх дьаама хастарбыттара. Бу дьаама аһыҥка ыамын барытын да тохтоппотор, көмөтө биллэрэ. Ону бэйэбит илэ көрөн сөҕөрбүт. Балысхан элбэх аһыҥка дьаама түгэҕэ көстүбэт гына үрүт-үрдүлэригэр хос-хос түһэллэр эбит этэ. Мантан аҕыйах бырыһыаннара ыстанан эбэтэр дьаама истиэнэтинэн хааман тахсан куотар быһыылааҕа.

Дьаамаҕа түспүт аһыҥканы үөһэттэн сылдьан уһун уктаах хаптаһын маһынан сабыта сынньан өлөрөллөрө.

Дьаамаҕа түспэккэ ыстанан туораабыт аһыҥкалар бурдукка буортуну оҥорбуттара баар суол. Ону ким баҕарар көрөн билэрэ. Төһө-ханнык хоромньу тахсыбытын исписэлиистэр ааҕан-суоттаан отчуоттуур эбиттэрэ буолуо. Дьиҥнээх отчуот оҥоһулларыгар сэрии кэмигэр кытаанах ирдэбил баара. Бэл биһиги, оҕолор, үлэбитин кытта бэрэбиэркэлииллэрэ. Билигин кыһаллыбатах аайы, урут хас биирдии киһиттэн таһаарыылаах үлэни, кытаанах диссипилиинэни, чиэһинэй, суобастаах буолууну ирдииллэрэ. Сүрэҕэ суохтары, уоруйахтары кытаанах дьүүлгэ, суукка-сокуоҥҥа тардаллара.

Сэрии ыар дьыллара тыыл олохтоохторугар элбэх кыһалҕаны, өлүүнү-сүтүүнү аҕалбыта. Сокуон кытаанах буолан, бэл, чааһынай да сүөһүлээхтэр, онтуктарын туһаммакка, идэһэ оҥостубакка, хоргуйан кыаммат буолаллара.

Бу маннык ыар кэмҥэ биһиги, детдом оҕолоро, кыра да буоллар айахпытыгар аһыыр астаах буоларбыт. Төһө даҕаны кыраһыын амтаннаах Америка бурдугунан оҥоһуллубут хааһыны өр кэмҥэ сиэтэрбит, син дьон буолан, тыыннаах хаалан, баччаҕа кэллэхпит.

Мин детдомҥа олорбуппуттан бэйэбин дьоллооҕунан ааҕынабын. Тугу сатыырым, туохха дьоҕурдааҕым барыта детдомтан диибин. Онон барҕа махтал биһигини көрбүт-харайбыт детдом үлэһиттэригэр. Ордук чуолаан ытык-мааны киһибитигэр, дириэктэрбитигэр Роман Семенович Парниковка.