СМАРТ СИСТЕМ, дойду, Саха сирин аатын ааттата тур!

Ол курдук, 2025 сыл олунньу 22 күнүгэр ОАЭ Дубай Мейдан диэн ипподромугар Арассыыйа уонна Казахстан сүүрүк сылгынан дьарыктанааччыларын түөрт түөрэм туйахтаахтара илин-кэлин түсүһэр, хайалара ордук быһыйын быһаарсар кимиэллээх киирсиилэрэ буолбута. Онно 5 саастаах Смарт Систем 1600 м уһуҥҥа кыттан, кыайыы кынаттаммыта. Ити  –  бэлиэр иккис кыайыыта эбит этэ.

Ол иннинэ ити сыл тохсунньу 31 күнүгэр (Тhe bu TMAAR HANDICAP бастакы түһүмэҕэр) 1400 м уһуҥҥа бастаабыт. Ол биидьийэтин «Киин куорат» тг-ханаалыгар көрөөрүҥ. 15 сүүрүгү кэннигэр холкутук хаалларан, ытыллыбыт оҕу бытаардан көрдөрөр кэриэтэ сыыйылыннаран, Смарт Систем биэтэги бастакынан булар!  Күрэҕи кэмэнтээрийдээччи «Звезда Якутии – Смарт Систем! Смарт Систем!» диэн дуораһыта ааттыыра киэн туттуу иэйиитин бэлэхтиир. Иккис миэстэлээх сылгы киниттэн бүтүн үс сылгы устатынан хаалан түмүктээбитэ көстүүнү өссө тупсаран, чиҥэтэн биэрэр.  Ити иннинэ, саҥа хаһаайыннанан баран, Смарт Систем 5-с уонна 3-с  миэстэлэри ылбыттаах эбит.

Улаханнык этиллибэт эрээри, көрдөрүү тупсар...

Оттон бу аҕыйах хонуктааҕыта Смарт Систем былырыыҥҥытааҕар үрдүк рейтиннээх сылгылары кытта киирсэн, 1200 м уһуҥҥа сүүрэн, 3-с миэстэ буолбут. Семён Бояров биир дойдулаахтарыгар: «Быйылгы сезоҥҥа түөртэ 3-с миэстэ буоллубут. Сүүрүк сылгы итинник биир тэҥ бигэтик (стабильно) баран иһэрэ – сэдэх. Онон сылгыбыт балаһыанньаны оҥоро сылдьар. Бэртээхэй оробуочай сүүрдүү буолла. Сайдан иһэр. Сылгыбытын «Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын хапытаана» диэн ааттыылларын истэр үчүгэйэ сүрдээх диэн», – диэн үөрүүтүн сэмэйдик үллэстибит этэ.

Оччолооҕу истэн баран, бу сырыыга баҕас сиһилии ыйыталаһан тэйээри, Дубайга эрийэ сырыттым.

– Семён, эҕэрдэлиибин! «Быйылгы сезон» диэн ханнык кэми хабарын уонна  «оробуочай сүүрдүү» диэн тугу этэргин быһаарбаккын ээ? Сүүрэр уһуннара эрэ буолбакка, күрэхтэһии таһыма да араастаһар быһыылаах дии?

– Бастакы сезон сэтинньиттэн саҕалаан кулун тутар ыйга диэри буолар. Күрэхтэр таһымнара төһө кыахтаах, рангалаах сылгылар кытталларыттан тутулуктанан араастаһар.  Холобур, быйылгы сүүрдүү былырыыҥҥытааҕар үрдүк таһымнаах. Ол аата быдан кыахтаах, ааттаах-суоллаах сылгылар күөн көрүстүлэр. Манна нэдиэлэ аайы сүүрдүү буолар. Ону «оробуочай сүүрдүү» диибит. Ол  түмүгүнэн ситиһииҥ хайдаҕыттан көрөн рейтинг эбиллэн иһэр. Аны, сүүрэр суоллара (дорожкалара) араас буолар. Ол эмиэ суолталаах: кумах эбэтэр оттоох кырыс.

Смарт Систем арҕаһынан үрдүгэ 170 м тиийэр, бөдөҥ сылгы. Былырыын сүүрбүт суола кытаанах буолан, үчүгэй этэ. Быйылгыга ыйааһыннаах буолан, «буксуйан», былырыыҥҥы уһунугар ааспыт сырыытааҕар 2 сөк. хойутаан кэллэ. Ити иннинэ, кыра эчэйиилээх буолан, биир сүүрдүүгэ биэтэги 11-нэн булбута эмиэ баара. Ол да буоллар кыахтааҕын көрдөрөн эрэр диир оруннаах. 1200-1400 м уһуннарга ити түөртэ үһүс миэстэлэри ситистэ. Сорохтор тренергин уларытыаҥ этэ дииллэр да, сылгыны харыстыыр, нэмин көрө, үөрэтэ сылдьар дии саныыбын.

– Чээн, киһи эрэ сүүрэрин көрө-астына олоруон, хаартыскаҕа түһэрэ сылдьыан баҕарар ата дии! Эттэххэ дөбөҥүн иһин, ити кыайыылар улахан сыраттан, үлэттэн кэлбиттэрэ өйдөнөр. Дубайга Арассыыйаттан төһө сүүрүк сылгы баар, иитиллэр быһыылааҕый?

– Кыччаабыта, уонтан тахса баҕас баар.

– 89 субъектаах дойдуттан итиччэ баара – элбэх дуу, аҕыйах дуу буоларын сыана быһар күчүмэҕэй. Ол гынан баран, хата, эн Смарт Системы ылан, ыра санааҕын олоххо киллэрбитиҥ суотугар, Дубай курдук ыраах дойдуга Сахабыт сирэ ааттана сылдьара кэрэхсэбиллээх. Саныыбын ээ: силигин ситэрэн, Смарт Систем жокейа Мырзабек Каппушев камзолугар эбэтэр саатар бэргэһэтигэр, кыра да буоллар Сахабыт сирин эбэтэр Уус Алдан былааҕын ойуута (оруобуна анаабыт курдук, эһиэнэ саха сылгыта ойуулаах дии!) баара буоллар!

– Норуоттар икки ардыларынааҕы Сылгы сүүрдүүтүнэн дьарыктанар тэрилтэлэр федерациялара (IFHA — International Federation of Horseracing Authority) диэн туох баар ипподром, сүүрдүү быраабылаларын, сүүрдүү кылааһын араас дойдулар жокей-кулууптарын талар, быһаарар, камзолга тиийэ сүрүннүүр тэрилтэ баар. Төһө да баҕардаргын, ыллыҥ да, кэтэрдэн, иилэн кэбиспэккин ээ. Оннук бырааптанарга сүүрүк сылгы рейтинэ, таһыма таһыччы үрдүк буолара ирдэнэр. Биһиги оннук таһымҥа дьулуһабыт. Камзолбут от күөҕэ дьүһүннээх.

– Ээ, сөп-сөп, өйдөөтүм. Ол иһин эбит. Сэрэйдэххэ, сылгыһыт уола буоларыҥ быһыытынан, сүүрүк сылгыланаргын оҕо эрдэххиттэн ыралаатаҕыҥ буолуо? Үүт-үкчү итинник ааттаах, биллэр-көстөр сүүрүк сылгы, атына диэн, биэ баар буола сылдьыбыт эбит. 17 сааһыгар диэри сүүрбүт. Эйиэнэ биэстээх ат дии? Хаһан ылбыккыный?

– Оннук. Москубаҕа эдьиийим Женя тэрилтэтигэр үлэлии сылдьан, 2023 сыл бүтүүтэ, улаханнык дьаныһан, баҕаран, иэс киирэн туран, ылбытым. Смарт Систем Эмиэрикэҕэ төрөөбүт, ыраас хааннаах сылгы.  Тээтэтэ – Зе Фактор, ийэтэ Лината Кэт диэннэр. Манна даҕатан, эттэххэ, Зе Фактор биир оҕото Саха сиригэр тиийбит этэ да, туга эрэ табыллыбакка, көрдөрүүнү ситиспэтэх этэ.

Смарт Систем Саха Өрөспүүбүлүкэтин күнүгэр төрөөбүт күннээх, быйыл 6-тын туолар.

– Тыый, тоҕо да бэрдэй?! Анаабыт курдук, талан ылбыккын дии!

                                                                                * * *

Чулуу дьон төрүөхтэрэ, ытык дьон ыччаттара

– Аны, быйылгыттан Смарт Системи норуоттар икки ардыларынааҕы категориялаах маастар-жокей Мырзабек Каппушев сүүрдэр буолбут. Ити эмиэ мээнэҕэ буолбатах курдук. Эн биллиилээх судаарыстыбаннай деятель, өрөспүүбүлүкэни олохтоспут улуу дьоммут Былатыан Ойуунускайдаах соратниктара Алексей Бояров хаан уруу хос сиэнэ буолаҕын. Оттон Мырзабектаах Магомед (1*) Каппушевтар аҕалара Алхаз Ахметович – карачай норуотун уос номоҕор киирбит ат баайааччыта, тренерэ. Кини олоҕун историятын иһиттэҕиҥ буолуо? Киһи эрэ ытыктыах киһитэ эбит.

– Алексей Федотович – мин хос эһэм. Кини уола – мин эһэм – 9 сааһыгар тулаайах хаалан, Дьокуускайга улааппыт. Сыырдаах бөһүөлэгин тутууга мантан тутар этэрээт тахсан үлэлээбит. Онно эһэм баар эбит, эбэбин көрсөн ыал буолбуттар. 13-тэ оҕоломмуттарыттан уон оҕо хаалбыт. Ол иһигэр – мин аҕам. Аҕам Артур Артурович наар сылгы иитэр дьарыктаах.

Бу – бастакы сүүрүк сылгым буолбатах. Дьокуускайга сылдьан табаарыстарым А.В. Бубякины, В.В. Шепелеву кытта кыттыһан, Саха сиригэр төрөөбүт ыраас хааннаах Килбиэнэ Куону атыылаһан, куоталаһыннара сылдьыбыттаахпыт. Балаччы ситиһиилэммитэ. Холобур, 2015 сыллааҕы Дерби бирииһигэр 2-с миэстэни ылбыта.

Мырзабектаахха сылдьааччыбын. Аҕалаах ийэтин иккиэннэрин көрбүтүм. Мырзабегы кытта эмиэ ытыктыыр, табаарыһым, биллиилээх ат баайааччы, тренер Сергей Ядреев-Һөөчүк билиһиннэрбитэ. Сергейдиин билигин да билсэ-кэпсэтэ олоробут.  

– Сергей Петрович Мырзабек бииргэ төрөөбүт убайа Магомет Каппушев олох чугас атаһа дии. Эһиги Мырзабектыын, арааһа, эт саастыы кэриэтэ буолуоххут?

– Кини –1987, мин 1990 сылга төрөөбүппүт.

– Кытаатыҥ, уолаттар! Улахан эппиэтинэһи сүгэ сылдьар эбиккит.

Дубай уонна сылгы туһунан

– Дубайга сүүрүк сылгыны көрүү-харайыы үтүмэн үгүс үбү эрэйэн эрдэҕэ? Киһи эрэ санаммат ботуччу сыаната буолуо?

– Арассыыйа киэнин кытта, дьиҥинэн, улаханнык араастаспат. Оҥорор өҥөлөрө, усулуобуйалара үчүгэй, табыгастаах. Биэриэхтээх суумаҕын хонтуораларыгар тиийэн төлөһөн кэбиһэҕин. Ол үпкэ туох ирдэнэрин барытын хааччыйаллар: көрүүттэн-истииттэн, битэмииннээх аһыттан саҕалаан, подковатыгар тиийэ. Үчүгэйдик көрөллөр-истэллэр. Ол туһугар төбөҥ ыалдьыбат. Күрэххэ кыайдаҕына бириис 30 бырыһыанын ылаллар. Онтон жокейга, баайааччыга эҥин диэн үллэрэллэр. Бэтэринээр көрө-истэ сылдьарын курдук, эбии төлөһөҕүн. Нэдиэлэ аайы ыйааһынныыллар. Хас күн аайы кыраадыстарын мээрэйдииллэр. Смарт Систем ситиһиилэнэр буолан, бирииһин суумата көрүллэр-харайыллар сыанатын толуйар.

– Ээ, хата диэ. Билигин Дубайга хас чааһый? Бэрт сылаас буолуо?

– Быйыл манна үчүгэй кыһын: сөрүүн. Таһырдьа +27С. Бириэмэбит Саха сириттэн 5 чаас хойутуур.

– Итиннэ сахалар элбэххит, алтыһаҕыт дуу?

– Үлэлиир тэрилтэбитигэр бааллары кытта, биллэн турар, билсэбит (Семён бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Евгения Винокурова Дубайга бэйэтэ сүүрэн-көтөн, кэҥэтэн таһаарбыт хамсаабат хапытаалынан дьарыктанар улахан тэрилтэлээх. Ону этэр - Л.). Атын сирдэргэ үлэлээччилэр да бааллар. Мин Таатта Победатыттан сылдьар Стас Петровтуун үгүстүк алтыһабын. Тылбаасчытым, сирдээччим – кини.

– Оттон биһиэхэ да син “сылыйан”, -29С. Сэрэйдэххэ, сылгы куттаах киһи Сахаҥ сирин, Сыырдаах эбэҕин ахтарыҥ буолуо?

– Ахтан буоллаҕа дии! Былырыын үстэ тиийэ сылдьыбытым. Ыам ыйыгар, атырдьах-балаҕан ыйдарыгар.  Алтынньыга төннүбүппүт. Кэргэмминиин манна олоробут, үлэлиибит.

– Сылгыны сэргии, сэҥээрэ улаатаргар аҕаҥ суолтата улахана буолуо? Кини өссө сүүрүк сылгылары баайарынан эмиэ дьарыктанара  үһү дии?

– Оннук. Сиэнчэр сылгылары баайааччы. Кини – төһө да билигин кэтэх сылгыларын көрбүтүн иһин, дьиҥ ис-хаан сылгыһыт дии саныыбын. Аармыйаттан кэлиэҕиттэн, ол аата сопхуос саҕаттан, сылгыга үлэлээбитэ. Билигин да булка-аска сылдьарга 4 аттаахпыт. Эһэм – төһө да сылгыһыт буолбатаҕын, кадровай булчутун иһин, хайаан да миинэр миҥэлээх – аттаах сырыттаҕа.

– Хайа да өттүттэн көр, сылгыта суох сатаммаппыт диэ.

*Кэпсээнтэн кэпсээн...

*Мырзабек бииргэ төрөөбүт убайа Магомет Каппушев Саха сирин Ил Дарханын бирииһигэр ыытыллар ат сүүрдүүтүгэр кыайыы кынаттанаары алтата кэлэн кыттыбыта этиллэр. 2025 сыллаахха, дьэ, ол сыалын-соругун толорон, Чечня Харачой аулугар төрөөбүт ыраас хааннаах, биллиилээх маастар-тренер Василий Игнатьев баайааччылаах, Горнай улууһун аатыттан сүүрбүт Хорезм Харачойу биэтэккэ бастакынан аҕалан, Ил Дархан бирииһин ылан турар. «Бу манан кини Арассыыйа үрдүнэн баар ат сүүрдүүтүгэр сыһыаннаах туох баар улахан күрэхтэргэ барыларыгар кыайыыны ситиспитэ», – диэн билээччи дьон кэпсиир эбит.

Карачай омук күүстээх санаалаах ыччата Магомет ала-чуо Чечня өрөспүүбүлүкэтин Харачой аулугар төрөөбүт сылгытын сүүрдэн ылыммыт сыалын ситиспитэ – туһугар дьикти?

Каппушевтар аҕаларын туһунан билбэт, истэ илик дьон бу сигэни баттаан хайаан да ааҕаарыҥ. Мээнэҕэ ытыктаммат сүдү кырдьаҕас эбит. Киһитэ кини буолан, төһө да хойутаан ылыстар,  бу хайысхаҕа үтүмэн ситиһиилэммит.

https://www.goldmustang.ru/magazine/heroes/people/12218.html