Үөскээбит үтүө эйгэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдибит саха саарына

Бу күннэргэ Мэҥэ Хаҥалас улууһа киэҥник, дириҥ хорутуулаахтык үлэлэһэн тэрийбит «Андросов фест» тэрээһиннэригэр сылдьан кэллибит уонна санаабын атастаһарга сананным.

Нарыны-намчыны болгуо тимирдии кытаанаҕы, сэмэйи-килбиги булгуруйбат дьоһуну кытта алтыһыннарбыт, эт-сиин, өй-санаа, ис-тас турук өттүнэн дэгиттэр тэҥ сайдыылаах, үрдүк таһымнаах, сөҕүмэр ситиһиилэрдээх, кынаттаах кыайыылардаах ис иһиттэн сырдык, сылаас сыдьаайдаах УЛАХАН киһи Виталий Тимофеевич Андросов баара буоллар бу күннэргэ 75 сааһын бэйэтин кытта саха дьоно бары бүттүүн бэлиэтиэхпит, үөрүөхпүт-көтүөхпүт этэ... Кыһыыта диэн, «баара буоллар» диэннээҕэ... Ол гынан баран үтүө киһи аата-суола күн бүгүн даҕаны тоҕоостоох, күн бүгүн даҕаны күндү. Кини төрөөбүт ыйын айыытын курдук кырдьыксыт, тула өттүттэн ыраас, сылаас киһи күн сирин көрөр күнэ – 7. «Сэттэ» биһиэхэ сахаларга куту-сүрү, сири-халлааны кытта ыкса ситминээх – Аал Луук маспыт сэттэ салаалаах, былыргы үһүйээннэртэн иһиттэххэ, оһуохай сэттэ күн уонна сэттэ түүн устата этиллиэхтээх уо.д.а.

Мин бүгүҥҥү бэлиэтээһиннэрбэр Виталий Тимофеевич туһунан үтүө санааларбын үллэстиэм уонна бу санаам, кинини чугастык алтыспыт доҕотторун, аймах-билэ дьоннорун аатыттан буолбакка, норуот, дьон-сэргэ кинини хайдах ылынарын туоһута буолар диэн, чуолаан, тоһоҕолоон ылыныаххыт диэн эрэнэбин.

Хайа дэ кэмҥэ, хайа да тутулга киһи аймах олоҕун туруга эр киһиттэн быһаччы тутулуктаах. Өскөтүн ыал олоҕун айанын сыарҕалаах акка холуур эбит буоллахпытына, бу айан тэриллиитэ, сэбэ-сэбиргэлэ, суолун тосхоло барыта аҕаттан тутулуктаах, ЭР КИҺИТТЭН. Онтон ол айан тобуллуутугар, табыллыытыгар  сүбэ-соргу буолааччы, ытаһалаан биэрээччи – ийэ, илии-атах, көмө-тирэх, үөрэтиллээччи-такатыллааччы оҕолор буолаллар. «Кут-сүр» түмсүү түсчүтэ А.Н. Дабыл этэринэн, өйдөтөрүнэн, барҕа удьуорунан бэриллэр өй-санаа күүһэ, оттон өй-санаа төһө күүстээҕий даҕаны, ол удьуор аймах, онтон сыдьааннаан бүтүн норуот барҕата – чөл, чэгиэн туруга, дойдуга таптала, бэриниилээх буолуута эбиллэр. Биирдэ бэлэх буолан бэриллибит олоҕун акылаата балаҕан олоҕун курдук төһөнөн бөҕө-таҕа, чиҥ-чаҥ буолар да, соччонон кини уонна кини дьиэ кэргэнин олоҕо ньир-бааччы, дьоһун, толору, дириҥ силистээх-мутуктаах буолар. Чиҥ, хамсаабат, иэрэҥ-саараҥ буолбат акылаакка кэлин төһөнү баҕарар эбэн-сабан, элбэтэн, сааһылаан, дьаарыстаан тугу баҕарар тутан таһаарыахха сөп. Оттон дьиэ кэргэн олоҕун өрүс курдук көрдөххө, сүрүннүүр сүнньүлээх, хорук тымырдаах, онно үрэхтэр, үрүйэлэр эбиллэн биэрэн, ханна синньээн, кыараан, ханна эрэ эбиллэн, туолан, дириҥээн, нэлэһийэ-хотоһуйа устар. Дьэ бу өрүс сүүрүгүн, сүрүннүүр сүнньүн тутааччы дьиэ кэргэҥҥэ баһыйар үгүс өттүгэр аҕа баһылык буолар. Виталий Тимофеевичка аҕа, кэргэн, ыал быһыытынан бу үөһээ суруллубут барыта сөрү-сөп түбэһэр. Ону кини оҕолоро олорор олохторунан, өйдөрүнэн-санааларынан толору дакаастыы, көрдөрө сылдьаллар.

Эмчит диэн тыл оччоттон баччаҕа диэри өркөн өй, түргэн-тарҕан быһаарыныы, эппиэтинэс, эйэҕэс-элэккэй майгы, анаарар, сыаналыыр, тэҥнээн көрөр, олус болҕомтолоох, киэҥ эйгэлээх, дириҥ билиилээх, ис туруктаах, тулуурдаах-дьулуурдаах, туппутун ыһыктыбат диэн суолталаах. Дьэ, бу манан да көрдөххө, мээнэ киһи эмчит диэн ааты сүкпэт. Үөрэнэн, билии ылан, тургутуулары ааһан эмчит идэлээх диэн судаарыстыбаннай докумуону ылбыт эрэ барыта бу олус уустук идэни баһылаабат, дьиҥ тургутуу олох буоллаҕа. Эмчит үлэтигэр үөрүү – хомолто, үрүҥ – хара алтыһыылара күнүн аайы баар, ону киһи эрэ барыта уйбат. Ол иһин эмчит идэтин дьиҥ-чахчы баһылаабыт дьону норуот үрүҥ халааттаах аанньаллар диэн ааттыыр.

Бу инники этиллибиккэ толору эппиэттиир эргиччи талааннаах, дэгиттэр идэлээх – быраас, учуонай, суруналыыс, ырыа айааччы, чинчийээччи, учуутал – Виталий Тимофеевич Андросовы биһиги көлүөнэ дьон ырыа нөҥүө билбиппит. Ырыа иитэр-үөрэтэр күүһэ, эйгэтэ баар буоларын туһугар турууласпыт киһибит ырытар-анаарар дьоҕуругар уус тылын күүһүн дьүрүскэн өҥүн эбэн, өйү-санааны түмэр, сомоҕо күүһү үөскэтэр, ох тылы батаска кубулутар ырыалара үөскүөхтэриттэн үтүөҕэ, төрүөхтэриттэн төлкөлөөххө анаммыттар. Бу ырыалар хас да көлүөнэ дьону түмэн, сомоҕолоон бииргэ буолартан бигэ санааны, кытта буолартан кыаҕырыы күүһүн киллэрэллэр. Бу түгэҥҥэ Виталий Тимофеевич сымнаҕас эрээри ирдэбиллээх, туппутун ыыппат майгыта эмиэ оруолу оонньообута мөккүөрү үөскэппэт. Кини ырыалара иэйии иитигэр иэҕэн ылан мэник-тэник да санаалааҕы, элэкис-мэлэкис да бэйэлээҕи толкуйдуурга, анаарарга ыҥырар. Бу ырыалар таптыырга, таптатарга, күннээҕиттэн даҕаны көдьүүстээҕи буларга, былыттар да быыстарынан күннээх халлааны көрөргө, үрүҥ хара мөҥүрүөн мөккүөрүттэн кыайыылаах тахсарга угуйаллар. Бука ол да иһин буолуо Хатастааҕы «Тускул» КК айар-тутар кэлэктиибэ Виталий Тимофеевиһы кытта бэрт кылгастык да буоллар олус истиҥник, иһирэхтик  алтыһыыбытыттан элбэх көрөөччү, истээччи интэриэһин тарпыт музыкальнай испэктээк төрөөн-үөскээн тахсыбыт эбит. Ол испэктээккэ элбэх билиҥҥи кэм ыччата кини ырыаларын бастаан истибитэ уонна сөбүлээн, астынан толорбуттара.

Олортон биир ырыаны чопчулаан кэпсиир буоллахха, «Тыыннаах диэн үчүгэй даҕаны» диэн ырыатын Василий Тихоновка биэрбиппитигэр, бастаан «хайдах ол тыыннаах» диэн мунаара санаабыттааҕа. Онно туохха барытыгар – айымньыга (уруһуйга, иискэ, ырыаҕа, хоһооҥҥо уо.д.а.) туспа, ураты тыын диэн баар диэн быһааран биэрбиппитигэр, дьэ ырыа тылларын өссө дириҥэтэн өйдөөн, толоруута даҕаны хайдах эрэ ураты сылаас, сырдык буолбута. Тоҕо диэтэххэ Василий бэйэтэ эмиэ айар-тутар эгэлээх, уус идэлээх. Үлэлэрин көрөн баран биир улахан маастар: «Вася, олох айар-тутар эйгэттэн тэйимэ, үлэлэриҥ тыыппалаахтар, ураты туспа тыыннаахтар», – диэн сүбэлээбит эбит. Дьэ ити курдук ырыа уонна толорооччу бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн биэрэр түгэннэрэ эмиэ баара.

Виталий Тимофеевич дьиҥ-чахчы баһылаабыт идэтинэн – быраас, чинчийээччи, учуонай быһыытынан – бастакы саҕалаабыта диэннэриттэн биирдэстэрэ – гастроэнтерологияҕа научнай чинчийиилэри бүтүн Сибиир  үрдүнэн аан маҥнайгынан 1974 сыллаахха ахсынньы ый 22 күнүгэр аныгы олох атын ньыманан Японияттан кэлбит «Олимпус» аппаракка саҕалаабыта.  Бу аныгы техника көмөтүнэн ис уорган ыарыытын утары охсуһууга хас эмит хардыы инники барыы буолбута, оттон Виталий Тимофеевиһы бу хайысхаҕа  фиброэндоскопическай чинчийии пионера, саҕалааччыта диэн мээнэҕэ билиммэтэхтэрэ. Бастатан туран, бу аппарат чуолаан Сахабыт сиригэр кэлэрин ситиспит оччотооҕу учуонайдарбыт, саха норуотун доруобуйатын туһугар күнү-түүнү аахсыбакка үлэлиир хамаанда медицинскэй наука эйгэтигэр аптарытыаттаах, ыйааһыннаах буолан, наукаҕа бэлиэ суоллаах-иистээх аатырар-сураҕырар улуу куораттартан ордорон Дьокуускайга итэҕэйбиттэрэ элбэҕи кэпсиир. Кини бу чинчийиитинэн киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин бары муннуктарыгар тиийтэлээн онно күннэри-түүннэри үлэлээн, тоҥтон толлубакка, куйаастан куттаммакка, эриирдээх-мускуурдаах суолларынан тохтоло суох айаннаан, сирийэн туран силиэстийэлиир курдук биир да кыра да уларыйыыны көтүппэттии, кичэйэн туран көрөн-истэн ыарахан ыарыы ытарчатыттан төһөлөөх элбэх киһини мүлчү туттарбыта буолуой.

Виталий Тимофеевич саха тылын баайын, дэлэгэй, сиэдэрэй дэгэтин ырыаҕа, хоһооҥҥо эрэ буолбакка, ырытааччы, анаарааччы быһыытынан бэрт сатабыллаахтык санаабытын сааһылаан, билбитин бэрийэн-тэрийэн, бэчээккэ бэлэмнээн эбэтэр радионан даҕаны, телевидениенан даҕаны биэриилэргэ ис иһиттэн холкутук, дьоһуннук киһиэхэ тиийимтиэ тиэрдибитэ эмиэ элбэх. Манна кини сүрүн тутуспут хайысхата – үйэтитии, дьон үтүөтүн таһаарыы.

Бу үөһээ ааттаммыт «Андросов фест» тэрээһин чэрчитинэн Майа музыкальнай оскуолатын баян кылааһыгар Виталий Тимофеевич аатын иҥэрбиттэр, онон үтүө киһини үйэтитии кини саҕалаабыт суолун салҕааһын буоллаҕа... Ону истэн баран «Тускул» КК «Баян баара, баар, баар буолуоҕа» диэн бырайыакпытыгар кини айбыт-туппут суола эмиэ хайаан даҕаны кыһыл көмүс буукубаларынан суруллуо турдаҕа диэн санаа киирдэ.

Түмүкпэр биһиги Хатас нэһилиэгин «Тускул» КК кэлэктиибэ саха саарына, киһи киэнэ килбиэннээҕэ быраас, учуонай, суруналыыс, ырыа айааччы, тэрийээччи, чинчийээччи, учуутал Виталий Тимофеевич Андросовы кытта алтыспыппытын киэн тутта, астына саныырбытын кини чугас дьонугар, аймахтарыгар, биир дойдулаахтарыгар тиэрдиэхпит этэ.