Ситимнээх үлэни ыыталлар

Тыа хаһаайыстыбата олохпут эйгэтин биир сүрүн хайысхата буолар. Бу төһө да билиҥҥэ диэри уустук туруктаах салааҕа кииристэр, үлэни өрө туппут дьон көмөтүнэн сайдар, тэнийэр. Ону туоһулаан киин куорат икки хаһаайыстыбатын үлэтин сырдатарга сананным.

«Котрус» хаһаайыстыбаҕа быйыл 500 туонна оҕуруот аһын хаһаанар ыскылаат тутулла турар. 2012 сыллаахха манна 350 туонна иэннээх бородууксуйаны хаһаанар маҥнайгы сыах уонна 150 төбөҕө аналлаах хотон тутуллан турар. Хаһаайыстыба бүгүн тыһыынчаттан тахса кууруссаны тутар. Маны сэргэ туораахтаах култуураны, хортуоппуй, хаппыыста, сүбүөкүлэ, хаппыыста, моркуоп, о.д.а. оҕуруот аһын үүннэрэр. Ааспыт сылга аҥаардас хортуоппуйу үүннэрэн 11 туоннаны ылбыта.

«Киин куорат» хаһыакка анаан урбаанньыт Екатерина Котрус бэйэтин хаһаайыстыбатын туһунан бу курдук кэпсээтэ: «Мин «Котрус» КФХ-ны 2018 с. тэрийбитим. Бастакы сылларбар хортуоппуй олордуутунан дьарыктаммытым. Оччолорго хортуоппуйу 10 га сиргэ ыһан турабыт. Ити сылтан саҕалаан бааһына сирин улаатыннаран, сыыйа олордор үүнээйим көрүҥүн да элбэттим. Быйыл 65 га сиргэ хортуоппуй, 400 га сиргэ туораахтаах култуураны, 5 га оҕуруот аһын олордубуппут. Барыта 100 туонна от оттонно.  Бу күннэргэ бурдук хомуура саҕаланна. Оттон балаҕан ыйын 3-4 күннэриттэн хортуоппуй хомуйан саҕалыахпыт. Хортуоппуйу 2022 сылтан сиэмэҕэ анаан үүннэрэбин, сиэмэни хаһаайыстыбаларга тарҕатыынан эмиэ дьарыктанабын. Маны таһынан олохтоох нэһилиэнньэҕэ дьэһимиэни, бурдугу, эбиэһи киилэтин 30 солкуобайга атыыны тэрийиэхпит. Хаһаайыстыбабытыгар 2023 с. хортуоппуй хомуйар, онтон 2024 с. бурдук хомуйар комбайннары ылан турабыт». Дьэ, аҕыйах сыл иһигэр куорат да усулуобуйатыгар балысхан сайдыы! Манна даҕатан суруйдахха, 2023 с. Ил Дархан Айсен Николаев хаһаайыстыба үлэтин билсэн турар. Бу сыл «котрустар»  хортуоппуйу 55 га, туораахтаах култуураны 700 га сиргэ олордубуттара.

Оттон бу ааспыт нэдиэлэҕэ Дьокуускай куорат баһылыга Евгений Григорьев хаһаайыстыбаҕа сылдьан, үлэни-хамнаһы, итиэннэ 500 туонна оҕуруот аһын хаһаанар тутуу хаамыытын билистэ. Тутуу бэс ыйыгар саҕаламмыта, 53,1 мөл. солк. суумалаах, 649 кв. миэтэрэ иэннээх. Алтынньы ыйга түмүктэнэрэ күүтүллэр. Улахан кыамталаах тутуу тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмөтүнэн уонна тэрилтэ бэйэтин кыаҕынан ыытылла турар. Ол курдук бу 2025 сылга куорат бүддьүөтүттэн хаһаайыстыбаҕа агротехнологическай үлэлэри ыытыыга, тыа хаһаайыстыбатын түргэнник сайдар салааларынан дьарыктанарга, сиэмэ атыылаһарга уонна тутуулары ыытарга 14 мөл. солк. кээмэйдээх үп субсидия быһыытынан көрүллэн турар.

Евгений Григорьев ааспыт нэдиэлэҕэ бара сылдьан, Дьокуускай куорат тыатын хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарааччыларга өйөбүл миэрэлэрин тиһиктээх оҥорор туһунан толкуйдуурга сорук туруорбута. Ол курдук, «Котрус» бааһынай хаһаайыстыбаҕа оҥорон таһаарыыны механизациялааһыҥҥа көмөнү оҥорор туһунан боппуруоһу көрөргө, маны таһынан түргэнник ситэр салааларга көрүллэр субсидия кээмэйин улаатыннарары дьүүллэһэргэ этии киллэрбитэ.

Балачча сыл үлэ харгыстарын туораабыт хаһаайыстыба үлэтин сүнньэ кэҥээн, күн бүгүн киин куораты бэйэ доруобай бородууксуйатынан хааччыйа олорор. Киэҥ далааһыннаах үлэ инникилээҕин бу «Котрус» хаһаайыстыба көрдөрөр. Онон маҕаннар эрэ үөрүүлэригэр буолбакка, киин куорат олохтоохторун кытта хабар үөрүү буолар. Биллэрин курдук, хортуоппуй сиэмэтинэн идэтийэн эрэр хаһаайыстыба сиэмэни тарҕатыыга үлэ ыытара хайҕаллаах. Кылгас сайыннаах дойду түргэнник ситэр суортаах оҕуруот астарыгар наадыйар бөҕө буоллаҕа. Бу курдук бэйэ иҥэмтэлээх доруобай аһын дэлэтиигэ, сири туһаҕа таһаарыыга, биһиги усулуобуйабытыгар сөп түбэһэр хортуоппуй сиэмэтин үүннэрэн тарҕатыыга үлэлиир «Котрус» хаһаайыстыбаҕа  ситиһиилээх үлэни баҕарабыт.

Куорат тыатын хаһаайыстыбатын сайыннарар биир бөдөҥ тэрилтэнэн Хатастааҕы  «Баҕарах» сүөһү иитэр комплекс буолар. Хаһаайыстыбаны Иван Сивцев салайар. Иван Константинович тыа хаһаайыстыбатын үлэтин исписэлиис да, салайааччы да быһыытынан толорон, бу үлэ иһин-таһын, ымпыгын-чымпыгын билиэн билэр. Соторутааҕыта куорат баһылыга Евгений Григорьев хаһаайыстыба үлэтин билсэн, саҥа тутуулары көрөн тахсыбытын суруйан турабыт. Ол курдук, быйыл хаһаайыстыбаҕа тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин өйөбүлүнэн икки бөдөҥ эбийиэк тутулла турар — сүөһү өлөрөр эбийиэк уонна от харайар ангаардар. Баһылык бэлиэтээбитинэн, куораппытыгар бу бастакы анал эбийиэк буолар. Сыах биир симиэнэҕэ уон сүөһүнү астыыр кыамталаах. Маны таһынан сыах өҥөтүнэн ким баҕалаах туһаныан сөп. Оттон от харайар тутуу бастакы түһүмэҕэ 2024 сыл бүтүүтэ саҕаламмыт. Бүгүҥҥү күҥҥэ биэс тыһыынча туонна оту харайарга аналлаах уон ангаартан иккитэ түмүктэнэн турар. Эбийиэктэр бу күһүн Тыа хаһаайыстыбатын үлэһитин күнүн көрсө үлэҕэ киириэхтээхтэр. Хаһаайыстыба салайааччыта Иван Сивцев билиһиннэрбитинэн, сүөһүнү өлөрөр эбийиэккэ уоту, ититиини киллэрэ, ону таһынан оборудование кэлбитин таҥа сылдьаллар эбит. Оттон оту  харайар ангаарга уу ситимэ тардылла турар.

«Баҕарахтары» билсэ салгыы Хатас нэһилиэгин баһылыга Евгений Пермяковка таҕыстым. Кини хаһаайыстыба 600-тэн тахса хороҕор муостааҕы тутарын, самаан сайын бүтэһик сылаас күннэрин баттаһа, икки биригээдэнэн оттуу сылдьалларын бэлиэтээтэ. Ол курдук, Хороҕор арыыга 850 туонна от бэлэмнэммитин, Кукаакы арыыга от үлэтэ салҕанарын, Мурун арыытыгар эмиэ оттуу сылдьалларын иһитиннэрдэ. «Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, от үүнүүтэ орто. Былаан туоларын туһугар үлэ барар», — диэн сырдатта.

Бу курдук куорат иитигэр баар сэлиэнньэлэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннара, үлэлэрин хайысхаларын кэҥэтэ тураллара барыбытыгар холобур эрэ буолар.

Хаартыскалар: Дьоруойдар тиксэриилэрэ