Сибиинньэттэн сэдиптээн... эбэтэр кумааһынньык кураанахсыйбатар ханнык

Дьиҥэр, соторутааҕыта эрэ, Куорат дууматын 2022 сыллааҕы отчуотугар сигэннэххэ, сибиинньэ ахсаана 10 793 тиийэ сылдьыбыт. Бу сыыппара хантан кэлбитин уонна туох төрүөттэринэн 80-ча (!) төгүл көҕүрээбитин уонна ону чөлүгэр түһэрэр туох суоллар баалларын анааран көрүөх. Онуоха, чуолаан Хатастааҕы сибиинньэ комплекса өрөспүүбүлүкэ таһымнаах тэрилтэ буоларын бэлиэтээн этэр тоҕоостоох.

Сибиинньэ сыта... 

Дьокуускай куорат нэһилиэнньэтин ахсаана официальнай чахчынан ааспыт 5 сылга 361 тыһыынчаттан 391 тыһыынчаҕа диэри улааппыт (эбиллии – 30 тыһ. кэриҥэ киһи). Манна араас тутууга, суол үлэтигэр, бэл, хотон көрүүтүгэр тардыллар кэлии омуктары уонна, улуустарга пропискалаах эрээри, киин куоракка олорор, үөрэнэр, үлэлиир дьону эптэххэ, ити сыыппара таһынан барар. Бу дьон бары аһаан, таҥнан, куорат бүддьүөтүн өрө-таҥнары хамсаталларын ааһан, ханна эрэ олоруохтарын наада. Эбэн эттэххэ, «кэлии дьон оҥорон таһаарар бородууксуйаларыттан көтөҕөр дохуоттара Дьокуускай куорат бүддьүөтүн дохуоттаах чааһыгар киирэр дуо?» диэн салгыҥҥа хаалар ыйытыыны эмиэ биэриэххэ.

Биллэрин курдук, Дьокуускай куорат территориятыгар чааһынай дьиэ туттуутугар сир учаастактара сүрүннээн Хатаска, Тулагыга, Марха, Маҕан, Табаҕа курдук куорат кытыытынааҕы нэһилиэктэргэ атыыланаллар даҕаны, социальнай хайысханан, чуолаан элбэх оҕолоохторго, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар ананаллар даҕаны. Холобура, Хатас нэһилиэгин баһылыга Евгений Пермяков отчуотугар сигэннэххэ, ааспыт биэс сылга Хатас элбэх оҕолоох ыалын ахсаана 78 ыалынан эбиллэн, 293 буолбут. Оттон куорат үрдүнэн, баһылык Евгений Григорьев 5 сыллааҕы үлэтин отчуотунан, 1889 элбэх оҕолооххо, 770 анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕар сир учаастага бэриллибит. Куорат дьаһалтатын былаанынан салгыы ахсынньы 18, 19 күннэригэр тыырыллаары тураллар.

Саха сирэ, төһө да биэс-алта Франция киирэр территориялааҕынан билиннэр, чуолаан Дьокуускай куорат сирэ эрэһиинэ курдук кэҥээн, тэнийэн испэт. Көстөрүн курдук, хас биирии сир учуокка турарын ааһан, кырыымчык.  

1986 сылтан Хатас нэһилиэгэр киириигэ сибиинньэ комплекса үлэлээн кэлбитэ. Кэлиҥҥи сылларга бу комплекска чааһынай дьиэлэр ыга анньан киирдилэр, иилии эргийдилэр. Ону кытта куорат салалтатыгар сибиинньэ пиэрмэтин сытын-сымарын үҥсүүлэр кииртэлиир буолбуттар.

Бу сааскыттан сибиинньэ комплекса тыыннаах чооскуларыттан саҕалаан этин-аһын барытын атыылаан, сабыллыбыта. Үлэтин тохтоппута.

Экономическай төрүөт

Биллэн турар, 40-ча сыл үлэлээн, бүтүн өрөспүүбүлүкэни тыыннаах сибиинньэ оҕотунан, сибиинньэ этинэн, бородууксуйатынан хааччыйан кэлбит, 8000 тиийэ төбөлөнө сылдьыбыт, сылга 530 туонна эти, 3000 сибиинньэ оҕотун тыыннааҕынан атыылыыр бөдөҥ хаһаайыстыба аҥаардас «сыттааҕын иһин» үлэтин тохтоппотоҕо, онуоха атын экономическай төрүөттэр бааллара саарбахтаммат. Олортон биирдэстэринэн материальнай базата мөлтөөбүтэ, тутуулар эргэрбиттэрэ буолар.

Түмүккэ, Дьокуускай куорат эрэ буолуо дуо, бүтүн өрөспүүбүлүкэ «ыстыыра», чуолаан бэйэтэ оҥорон таһаарар сибиинньэ этэ суох хаалан олорор. Козьма Прутковтуу эттэххэ, баар эрдэҕинэ – харыстаабаппыт, бүтэр бүппүтүн, сүппүтүн кэннэ ытаан да диэхтээн диэбиккэ дылы. Үчүгэй сонуннартан ыллахха, арай, бу күһүн, тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин өйөбүлүнэн комплекс миэстэтигэр идэһэ астыыр сыах үлэҕэ киирбитэ.

Үбүлээһин ньымата уларыйыан наада

Куорат нэһилиэнньэтэ доруобуйаҕа туһалаах, иҥэмтэлээх аһынан-үөлүнэн хааччыллыыта олохтоох бородууксуйаны оҥорон таһаарар тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин туруктарыттан, иэннэриттэн, үлэлэрин хаачыстыбатыттан уонна ону Олохтоох дьаһалта төһө, хайдах өйүүрүттэн быһаччы тутулуктаах.

Ол курдук, 2014 сылтан 2032 сылга диэри Дьокуускай куорат социальнай-экономическай сайдыытын стратегиятын чэрчитинэн куорат кытыытынааҕы Маҕан, Тулагы, Марха, Хатас, Табаҕа бөһүөлэктэргэ нэһилиэнньэни бэйэ бородууксуйатынан хааччыйар хаһаайыстыба ахсаанын дэлэтэр, өйүүр муниципальнай бырагыраама үлэлиир. Бу бырагырааманан, холобур, 2025 сылга тыа хаһаайыстыбатыгар куорат бүддьүөтүттэн 42 мөл. солк. көрүллүбүт, бүддьүөт барыллаан ааҕыытынан кэлэр 2026-2028 сылларга эмиэ ортотунан 40 мөл. солк. былааннанан турар.

Бу күннэргэ Дьокуускай куоракка «Малая Родина – сила России» III Бүтүн Арассыыйатааҕы муниципальнай форум чэрчитинэн Арассыыйа 80-тан тахса муниципалитетын баһылыктара кэлэн бардылар – бачча тымныы дойдуга хайдах-туох дьаһанан олорорбутун билсэ, бэйэлэрин уопуттарыттан да үллэстэ. Куораппыт баһылыга бу форум биир былаһааккатыгар чуолаан куорат сиригэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы кыһалҕаларыгар санаатын үллэстибит. «Куорат таһынааҕы нэһилиэктэр кыһалҕалара ураты миэстэни ылар: бу – куорат таһынааҕы 7 нэһилиэккэ киирсэр 46 тыһыынча киһи. Мин бу форумҥа Дьокуускай куорат таһынааҕы нэһилиэктэри уонна Уһук Илин өссө түөрт куоратын Арассыыйа тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин тус сыаллаах федеральнай бырагыраамаларыгар киллэрэр туһунан этиилээхпин. Судургутук быһаардахха, бүгүҥҥү күҥҥэ Дьокуускай куорат Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын уурааҕынан тыа сирин үбүлүүр бырайыактарга суох. Онон, РФ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ бу этиибитин ылыннаҕына, куорат таһынааҕы нэһилиэктэр үбүлээһиҥҥэ киирсиэхтэрэ. Оччотугар тыаларбытыгар олох таһыма, инфраструктура даҕаны тупсуоҕа, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччыларга да көмө оҥоһуллуоҕа, продовольственнай куттал суох буолуута да үрдүөҕэ, диэн Евгений Григорьев бэйэтин тг-ханаалыгар иһитиннэрбитэ.

Ол эрэ иннинэ өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын миниистирэ Артем Александров кэлэр 2026 сылга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүгэр тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга 13,4 млрд солк. былааннанарын, ону ааһан эһиилгиттэн федеральнай бүддьүөттэн өйөбүлү ылыыга элбэх уларыйыы киирээри турарын бэлиэтээбитэ.

Куорат уонна өрөспүүбүлүкэ салалталарын этиилэринэн барыллаан түмүк оҥордоххо, эһиилгиттэн, баҕар, онтон кэлэр да сылтан буоллун, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччыларга өйөбүл улаатар, кэҥиир кэскиллээх.

Утумнааһын

«Харчы – харчынан» диэн этии баар. Ону ааһан, үрдүк трибунаттан этиллэр дакылааттарга тойотторбут «Саха сирин сүрүн баайа – үлэһит дьоно» диэн үгүстүк хатылыыллар. Санаан көрдөххө, чахчы оннук ээ.

Дьокуускай куорат ити этэр 10 тыһыынча кэриҥэ сибиинньэлээх кэмигэр бу эйгэҕэ биир бөдөҥ хаһаайыстыбанан баара эрэ 4 ийэ сибиинньэттэн 4000 төбөҕө диэри хаҥаабыт Мархатааҕы В.Ф. Кабохин аатынан «Сибирь» сибиинньэ комплекса биллэрэ. 2021 сыллаахха Владимир Филиппович олохтон туоруур. Кини дьыалатын оҕолоро, аймахтара салҕыырга холоноллор. Ол курдук, 2023 сыллаахха бэйэлэрин базаларыгар Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын кластерын тэрийэр туһунан былаанныыллар. Бырайыактарын 2024 сылтан олоххо киллэрэн саҕалыахтарын, 2026 сылтан номнуо сылга 2500 туонна сибиинньэ этин оҥорон таһаарар турукка тиийиэхтэрин Москваҕа ВЭБ.РФ «Куорат лабораториялара» былаһааккатыгар иһитиннэрбиттэрин элбэх инвестор уонна баан эйгэтин бэрэстэбиитэллэрэ сэргээбит этилэр.

Дьиҥэр, «Сибирь» оччолорго даҕаны племенной үлэ сайдыытыгар уонна санитарнай өттүнэн харысхаллаах буолууга кэккэ кыһалҕалардааҕын билинэр, көмө көрдүүр этэ. Хомойуох иһин, Кабохин олоҕун анаабыт дьыалатын ыччаттара кыайбакка, хаһаайыстыба эстибитэ.

Эмиэ 2021 сылга СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданскай килбиэн», «Бастыҥ фермер» анал бэлиэлэр хаһаайыннара, Дьокуускай куорат фермердэрин ассоциациятын бэрэссэдээтэлэ, куорат Табаҕатыгар үлэлиир «Түмсүү» бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта Ульяна Гаврильевна Кириллина суох буолбута. «Ийэм суох буолбутугар, бастатан туран сибиинньэлэрин аһыммытым. Хайдах эмэ гынан ийэм дьыалатын салҕаан, кини туһунан үтүө өйдөбүлү үйэлиир сыалы-соругу туруоруммутум. Манна ийэбиттэн хаалбыт 300 кв/м иэннээх арочнай тутуу баара. Этэргэ дылы, итиитэ да, уута, уота даҕаны суох көҥдөй сарай», – диэн «Киин куорат» хаһыакка 2023 сыллаахха У.Г. Кириллина төрөппүт кыыһа Н.Е. Дмитриева кэпсээн турар.

Наталья Егоровна ийэтэ 3 мөл. солкуобай кээмэйдээх «Агростартап» гранын сүүйэн Табаҕаҕа 1 гектар иэннээх сиргэ туттан саҕалаабыт арочнай хотонун үлэҕэ киллэрбитин ааһан, бүгүҥҥү күҥҥэ Дьокуускай куоракка сибиинньэ иитиитинэн дьарыктанар соҕотох хаһаайыстыба буолан хаалла. Эбэн эттэххэ, Маҕан «Котрус» хаһаайыстыба ынахтарын көрөр киһи суоҕуттан, эмиэ кини ылан көрө сылдьар. Ол туһунан бу күһүн «Кыым» хаһыакка биир балаһанан матырыйаал тахсыбыт этэ. Онон, утум салҕааһына диэн ханнык да эйгэҕэ баар. Оттон тыа хаһаайыстыбатын курдук төрүт дьарыкка тыын суолталаах. Бэлиэтээн эттэххэ, Арассыыйаҕа биллэр үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит В.Ф. Кабохин үрдүк үөрэхтээх инженер идэлээх этэ, Н.Е. Дмитриева – үрдүк үөрэхтээх бэтэринээр быраас. Онон, утумнааһыны ааһан, үөрэх, билии эмиэ элбэҕи быһаарар диэххэ сөп.

Соҕотох хаалбыт хаһаайыстыба өйөнүөх тустаах

Сибиинньэлэрбитигэр эргиллиэх. 2025 сылга Дьокуускай куоракка 137 эрэ төбө сибиинньэ хаалбыт диэн матырыйаалбыт киириитигэр ыйан турабыт. Бу – Табаҕа фермера Наталья Дмитриева өҥөтө. Наталья Егоровна ийэтин хаһаайыстыбатын «быыһаабытын», сарсыҥҥылаах оҥорбутун ааһан, сибиинньэ оҕотун, этин да атыылаан, эбиитин ынах ииттэн, судаарыстыбаҕа эт, үүт туттаран, куорат нэһилиэнньэтин олоҕун уйгута тупсарыгар сүҥкэн өҥөлөөх. Арай, хомойуох иһин, бу күһүн куорат Олохтоох дьаһалтатыгар Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин күнүнэн «СӨ тыатын хаһаайыстыбатын туйгуна» анал бэлиэ буолуохтааҕар, куорат баһылыгын аатыттан грамоталары, үрүҥ көмүс бэлиэлэри, махтал суруктары туттарыыга кини аата ааттамматаҕа.

Наталья Егоровнаттан Дьокуускай куорат бүддьүөтүгэр көрүллэр 40 мөлүйүөнтэн кини хаһаайыстыбатыгар төһө тиксэрин чуолкайдаатыбыт:

– Сыл аайы 600 тыһ. солк. сибиинньэ эбии аһылыгар субсидия ылабын. Дьиҥинэн эттэххэ, ол харчы туохха да тиийбэт. 2015 сыллааҕы сыананан биир куулун 600 солк. суоттаан биэрэллэр. Билигин куулбут сыаната үс бүк үрдээн, 1800 солк. тиийэн турар. Онон ити биэрэр субсидиялара кыбартаалга да тиийбэт. Уопсайынан, үбүлээһин чааһыгар, «куорат» буоламмын, улахан кыһалҕалары көрсөбүн. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр тиийдэххэ, муниципалитеккар бар диэн буолар, куорат дьаһалтатыгар тиийдэххэ, хаһаайыстыба элбэх, эн соҕотох буолбатаххын диэн буолар. Сибиинньэ иитиитэ ынах сүөһүттэн уустук. Аҥаардас истиэнэлэрин кирэллэрин, алдьаталларын иһин сыл аайы электрикаҕа тиийэ өрөмүөн ирдэнэр. Сибиинньэ өссө биир уратытынан олус кэбирэҕэ буолар, онон үчүгэй эмкэ-томко наадыйар. Уопсайынан, төһө да чааһынай тэрилтэ буолларбын, син биир куорат дьонун аһата олорорбунан продовольственнай политикаҕа туох эрэ кылааттаах курдук сананар буоллаҕым, – диэн Наталья Егоровна санаатын аһаҕастык үллэстэр.

Үрдүкү былаас былааннарыгар сигэнэн, куоракка соҕотох хаалбыт сибиинньэ иитэр хаһаайыстыбаҕа кэлэр сыллартан сөптөөх өйөбүл оҥоһуллуоҕа, үбүлээһин ньымата уларыйан, атын даҕаны хаһаайыстыбалар, баҕар, эбиллиэхтэрэ диэн эрэниэххэ эрэ.

Мөлүйүөнүнэн туоннаны, харчыны тэпсэ сылдьабыт

Сибиинньэ, уопсайынан дьиэ кыыла барахсан, этинэн-аһынан эрэ абыраллаах буолбатах. Манна диэн эттэххэ, иигэ-сааҕа барыта туһаҕа, дохуокка тахсар кыахтаах.

Дьокуускай куораты көҕөрдүү чэрчитинэн, баһылык 5 сыллаах үлэтин отчуотугар 5,7 мөл. сибэкки, 38 тыһ. мас, талах олордулунна диэн аахпыттар. Бу олордуу оппут-маспыт үксэ буорбут хаачыстыбата мөлтөҕүттэн ылсыбат диэн, быйылгыттан Хатаска «Баҕарах» сүөһү иитэр комплекс баазатыгар компост оҥоруутун саҕалыыр былаан баар. Буор хаачыстыбата мөлтөөһүнэ куорат клумбаларыгар, пааркаларыгар эрэ буолбакка, бааһынай хаһаайыстыбаларга, биирдиилээн даачалаах, оҕуруоттаах да дьоҥҥо баар кыһалҕа. Эбиитин, маҕаһыыҥҥа атыыланар буору кытта араас үөн-көйүүр, ыарыы кэлсэрин билбэт оҕуруотчут суоҕун кэриэтэ. Ону эмиэ маҕаһыыҥҥа атыыланар «химиянан» суох оҥоро сатаан, үгүс-элбэх харчы баранарын ааһан, доруобай, чэгиэн аһы ыларыҥ саарбах. Онон, куорат бэйэтэ компост оҥорор буолбутун «сиргэ» сыһыаннаах дьон бары үөрэ истибиттэрэ, эбиитин органическай уоҕурдууга эрэммиттэрэ эрэбил.

Бу туһунан хас да сыллааҕыта «Киин куорат» хаһыакка Максим Афанасьев, экономика наукатын кандидата, учуонай агроном, бу курдук суруйан турар: «Дьокуускай куоракка уоҕурдууга туттуллуон сөптөөх сибиинньэ уонна көтөр сааҕын саппааһа элбэх. Хатастааҕы свинокомплекс уонна Дьокуускайдааҕы көтөрү иитэр фабрика саах харайар сирдэрэ туолан тураллар. Мархатааҕы сибиинньэ иитэр ферма күҥҥэ уонунан тонна сааҕы таһаарар. Бу кии курдук курулаабыт сүүһүнэн тыһыынча тонна сааҕы торфаны кытта булкуйан туһаҕа таһаардахха, улахан көдьүүстээх буолуо этэ.

Аспирантураны бүтэрбит, кэлин тыа хаһаайыстыбатын наукатын дуоктара буола үүммүт Айаал Иванович Степанов 1993 с. торфа уонна көтөр сааҕа компостарын үүнүүнү үрдэтэр дьайыыларын сиһилии үөрэтэн бэчээккэ таһаарбыта. Саха сиринээҕи агрохимстанция үлэһиттэрэ ыыппыт чинчийиилэринэн, Дьокуускай куорат сиригэр 1,5 мөл. тонна күөл былыыга уонна торфа саппааһа баара биллэр. Куорат дьаһалтатын тыатын хаһаайыстыбатын управлениета урбаан эйгэтин кытта биир сүбэ булан, сибиинньэ уонна көтөр сааҕын торфанан, былыыгынан компостаан оҥорууга уонна атыылааһыҥҥа турунара билиҥҥи кэм мүлчүрүйбэт ирдэбилинэн ааҕыллар. Бу боппуруос сөптөөхтүк быһаарылыннаҕына,  Туймаада хочото күөх сирэмэ өссө силигилиэ, тупсуо».

Дьэ, хайдаҕый? Хас эмэ мөлүйүөнүнэн туонна уоҕурдуу атахпыт анныгар сытар. Кумааһынньыкпыт кураанахсыйар туһа суох.