Сибэкки – олоххо тардар күүс

Киһи эрэ барыта ол охсууну кыайан тулуйбат. Сорох тута самнар, бохтубутунан барар. Сорох туох-баар утарсар, олох олорор, сырдык иһин охсуһар модун санаатын ылынан, иннин хоту кимиэллээхтик айанныыр.

Ол да иһин буоллаҕа, былыргы биһиги өбүгэлэрбит “ким инникитин тымтыктанан көрбүтэ баарай”, “олох диэн – көнө хонууну туорааһын буолбатах”, эбэтэр “киһи олордоҕуна олордум диир” диэн курдук бэргэн этиилэри толкуйдаан таһаардахтара.

Бүгүн мин эһиэхэ кэпсиир киһим – ылбыт эрэ киһи уйбат ыарахан охсуутун, доруобуйа улахан айгырааһынын аһарынан, санаата күүстээх буолан, күн баччатыгар диэри үлэлии, айар-тута, кэрэни кэрэхсэтэ сылдьар саха маанылаах далбар хотуна, олохтоохтор анаан ааттаабыттарынан, Сибэкки Дуунньа.

Евдокия Степановна Белолюбская-Гаврильева, омос көрүүгэ, атын саха дьахталларыттан улахан уратыта суох. Идэтинэн нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, амарах кэргэн, иһирэх ийэ, сэттэ сиэн эйэҕэс эбээтэ, истиҥ дьүөгэ. Оттон санаатын күүһүнэн, ылыммыт соругун толорон тэйэринэн, үгүстэргэ холобур буолар үтүөкэн киһи.

Дьиэ кэргэнэ

Евдокия Степановна кэргэнэ Анатолий Николаевич Гаврильевтыын үс кыыс оҕону күн сиригэр көрдөрбүт Саха сирин биир амарах ыалларыттан биирдэстэрэ. Нам сэлиэнньэтигэр олохсуйбуттара быданнаабыт. Күҥҥэ көрдөрбүт бастакы далбардара сахаҕа бэрт интэриэһинэй ааттаах. Янда Анатольевна Табунанова диэн. Ийэтэ кинини “Саха сирин бастыҥ 10 спортсмен кыргыттарыттан биирдэстэрэ” диэн билиһиннэрдэ. Янда биһиги биир идэлээхпит, Санкт-Петербурга суруналыыс идэтин ылбыт. Былырыыҥҥыттан дьарыгын “180 кыраадыс эргитэн” фитнес тренеринэн үлэлээн, “Статика” фитнес кулуупка улахан дьону дьарыктыы сылдьар. Дьонугар икки сиэни төрөтөн, эһээ, эбээ буолар дьолу бастакынан бэлэхтээбит кини. Янданы төрөппүттэрэ аан бастаан билсибит кыраһыабай арыыларын аатынан сүрэхтээбиттэр. Кинини сэргэ өссө икки кыыстаахтар. Орто кыыс Лиза Уус Алдаҥҥа Мухиннарга кийиит, “Колми-АВТО” ХЭУоҕа диспонент логист. Оттон кыралара, эбэтин аатын ылбыт Диалектина, ийэтин “туйаҕын хатаран”, былырыыҥҥыттан сибэкки үүннэриитинэн, атыытынан дьарыктанар. Кыргыттар номнуо бэйэлэрэ ыал дьон.

Мантан аллара сибэкки бу дьиэ кэргэн олоҕор хайдахтаах курдук улахан суолталаммытын хайа кыалларынан быһааран, билиһиннэрэн көрүүм.

Нам – дьиэ кэргэн аҕа баһылыгын дойдута. Евдокия манна учууталынан, сельскэй сэбиэккэ сэкирэтээр көмөлөһөөччүтүнэн үлэлии сылдьыбыт.

Иэдээн эмискэ кэлэр эбэтэр дьүөгэ үтүөтэ иэдээҥҥэ биллэр

Оҕолонуу үөрүүтэ, саҥа дьоннуун, дьүөгэлэрдиин билсии, көмүс ньээкэ уйаны оҥостуу, оҕо оскуоланы бүтэрэн үөрэнэ барыыта... Син эмиэ атын ыалларга курдук, олохторун туос оҥочото оргууй олох суолун устун айаннаан испит. Ону баара дьахтар киһи этэ-сиинэ уларыйар, баараҕадыйар кэмигэр, о.э. ыал ийэтэ 42 сааһыгар тиийэн, улаханнык ыалдьыбыта биллэн барар. Бастаан гормональнай кэһиллии диэн быһаарбыттар. Киһини бүтүн бэйэтинэн кыайан көрбөт, чаас чааһынан эрэ ыйдаҥардар буолан ылаттыыр кэмнэрэ. Илиитэ, атаҕа дарбаччы иһэр идэлэнэр. Устунан ыарыыта букатын баалаан, Медкииҥҥэ киирэр кыһалҕа тириир. Сэттэ чаастаах уустук эпэрээссийэ кэнниттэн ийэ барахсан уон күннээх куомаҕа түһэр. Итинник эпэрээссийэ манна аан бастакы оҥоһуллуута эбит. Сылга эрэ арыый тиийбэт кэмҥэ Евдокия инбэлиитинэй кириэһилэҕэ олорор гына, улаханнык ыарыһахтыйар. Сатаан хамсаныаҕынааҕар, саҥа да таһаарара кыаллыбат буолаахтыыр. Ол кэми кини:

– Олус да ыарахан кэм этэ. Туох-баар истэр, саныыр, үөрэр-долгуйар иэйиим букатыннаахтык сүппүттэрэ. Этэллэрин курдук, “овощ” буолаахтаабытым. Кыһыыта, ити кэмҥэ мин оҕолорбор саамай наада кэмим этэ. Улаханым Питергэ үөрэнэрэ, ортом оскуоланы бүтэрээри сылдьара. Аччыгыйбыт – кырата. Оттон мин оннук туруктанан хаалбытым... Сыыйа-баайа оҕолорбор, кэргэммэр көмөлөһөр, өйөбүл буолар баҕабын тирэх оҥостон, бэттэх кэлэн испитим. Киһи санаата элбэҕи быһаарар дииллэрэ кырдьык. Сор соҕотох сылдьыбат дииллэринии, бэттэх кэлэн иһэн, аны түөһүм искэн буолбутун быһаарбыттара. Эрдэ быһаарыллан, тута ылан бырахпыттара. Химиянан эмтэммитим. Физиотерапияҕа сылдьыбытым. Баттаҕым, кыламаным кытта олоччу таммалаан хаалбыта. Уруккута хатыҥыр дьахтар, оһох курдук сонообутум. Ити тухары хаһан да норуот медицинатынан эмтэнэ сатаабат этим. Аймахтарым быраас буоланнар, официальнай медицинаҕа эрэммитим. Атахпар турарбар кинилэр, кэргэним уонна туох-хайа иннинэ чугас дьүөгэлэрим күүс-көмө буолбуттара. Кинилэргэ махталым улахан. Саҥаһым Люция Дмитриевна Сосина, эдьийим Люция Спиридоновна Ларионова, балтым Татьяна Павловна Ефремова улаханнык көмөлөспүттэрэ. Дьүөгэлэрим барахсаттар Екатерина Охлопкова, Нина Окоемова уонна Людмила Григорьева буолан, балыыһаҕа хонсо-хонсо мин саамай уустук кэммэр аттыбар баар эбиттэрэ эрэли сахпыта. Билигин биһиги кэккэбитигэр суох эдьиийим Вера Ивановна Сосина элбэхтик көмөлөспүтэ. Өйүүр дьонноох, дьүөгэлэрдээх эрэ буолан, баччаҕа диэри үлэлии, үөрэ-көтө сырыттаҕым, оҕолорбун атахтарыгар туруорустаҕым. Иһиттэххэ, сорох эр дьон ыарыһахтыйбыт кэргэннэрин быраҕан кэбиһэллэр. Мин дьолбор, кэргэним олус үчүгэй киһи, эрэнэр эркиним.

Сибэккилиин “кэпсэтэн”...

– Түөһүм эпэрээссийэтин кэннэ эмиэ сыл курдук мөлтөөбүтүм. Туохха да наадыйбат, ээл-дээл буолан хаалбыт этим. Ол кэмҥэ дии, сибэккилэрдиин “кэпсэтэр” идэлэммитим. Уопсайынан, эрдэттэн да ис-испиттэн сибэккини сөбүлүүбүн. Учууталлыырым да саҕана сибэкким толору буолара. Аны, ыал буолан олорбуппут тухары, хаста да көһөн турабыт. Онно саамай элбэх таһаҕаспыт – сибэкки уонна кинигэ буолааччы (күлэр). Миигин олоххо эргиппит сибэкки диибин. Хамсанар-имсэнэр буоллум да, дьоммор ыйан-кэрдэн, сибэккилэрбин бэрэлээн барарым. Билигин олбуорум сыллата араас дойду сибэккитинэн киэркэйэр. Розаны олордор буолбутум 12-с сылыгар барда. Күһүнүн түөрэн киллэрэн, боппуолдьаҕа кыстатабыт, сааһын таһааран олордобут. Саха сиригэр үүннэриллэн көрбөтөх Израиль, Таиланд, Кытай курдук сылаас дойдуларга үүнэр сибэккилэр миэхэ сөбүлээн чэчирииллэр. Саха сирин сайына кылгас да буоллар, олус итийэр, күнэ күүстээх, онон ханнык баҕарар сибэкки, сөпкө харайар буоллахха, үүнэр. Бастаан утаа доруобуйаны көннөрүнэрбэр, сөбүлүүр дьарыгым буолан сакаастаан, сурутан олордор этибит. Ыарыһахтыйан, инбэлиитинэскэ барбыт буолан, атын дохуот суоҕа мэһэйдиирэ. Аҕабыт хамнаһа иһэ-таһа биллэр буоллаҕа. Оҕолору үөрэттэриэххэ, көмөлөһүөххэ наада этэ. Олоҕум дьарыга сибэкки буоларыгар биир түгэн тирэх буолан турар.

Уустуктан чаҕыйбакка...

– Арай биирдэ, 2005 сыллаахха, олунньу 23 күнүн иннинэ, кэргэмминиин Санкт-Петербурга кыыспытыгар, доҕотторбутугар ыалдьыттыы бардыбыт. Доҕорбут Сэмэн Пухов, үйэ чиэппэрэ итиннэ олорбут, үлэлээбит киһи буолан, Питери биэс тарбаҕын курдук билэр, массыынанан куораты көрдөрө сырытта. Арай аара суолга сибэкки атыылыыр маҕаһыыны көрөн, кэргэним: «Арай сибэкки атыылаатахпытына?” – диир. Мин бастаан: «Эс, хайдах оннук буолуой, хантан, хайдах ылабыт?» – диэтим. Онуоха Сэмэммит: «Оттон мин ыытыам буо», – диир. Ити курдук, омуннаахтык быһаарына охсон, иэс ылан, сибэкки сакаастастыбыт. Кулун тутар бырааһынньыгын иннинэ аҕай, стюардесалардыын кэпсэтэн, Сэмэммит сакаас сибэккибитин ыыта оҕуста! Ээ, биһиги элээрдэн киирэн, сибэккибитин ылан, уларсыкка ылбыт хоспутугар ол-бу таас, баалынай булан, онно уу кутан баран, угун кырыйа-хайыы сатаабакка батары анньан баран, үөрэ-көтө дьиэлээн хааллыбыт (күлэр). Пахаай, сарсыныгар тиийбиппит... сибэккилэрбит үгүс өттө хоҥкуйан хаалбыт, сороҕо букатын да буорайбыт.  Сэмэммитигэр эрийэн туох буолбутун кэпсээтибит. Хайдах харайалларын эҥин ыйыталас дэһэбит. Онуоха “угуттан аллараатын быһаттыыр үһүгүт” диэтэ. Кини эппитин курдук дьаһанан, кэлбиттэн олох аҕыйаҕы быыһаан, атыыга батардыбыт. Бу тухары санаабытын түһэрбэппит. Сүбэлэппит дьон быһыытынан, саҥа сакаас оҥордубут. Ити курдук, кыралаан дьарыктанан барбыппыт. Бастаан, судургутук харайыллар розаттан, хризантематтан саҕалаабыппыт. Манна куоракка киирэн сибэкки атыылааччылартан сүбэ-соргу ыйыта сатаан, олох кэпсээбэттэр, сүбэлээбэттэр. Ону, хата, ол Сэмэммит антахтан билэн-көрөн, сүбэ бөҕөнү ыытар. Аны, оччолорго, төлөпүөн сибээһэ сыаната! Ол хаһан өрө-таҥнары ыйыталаһыыга, сакаастаан мачайданыыга харчы бөҕө барара. Онон сотору Сэмэммит факс ыларга эттэ. Сыана удамырын баттаһа, түүн 12 ч. кэннэ сибээстэһэбит. Бэрт сотору “көмпүүтэр ордук буолсу” диэн буолла. Мин ол көмпүүтэрдэрэ диэҥҥэ ончу чугаһаабатах киһибин. Ону эмиэ Сэмэммит хас биирдии дьайыытын быһааран, ыйан, сүбэлээн, ону сурунан иһэр буолан, син үөрэнним. Быыһыгар өр да өр бэчээттээн букунайбыт сакааһым испииһэгин көмпүүтэрим иһигэр сүтэрэн, айманыы бөҕө буолбуттаахпын (күлэр). “Сохраняйдаан” баран, сатаан булбаккабын. Аны, ол сакааспытын аҕалтарарга бастакы сылларга пилоттары, стюардессалары көрдөһөрбүт. Онон ол кэмҥэ туох баар Питертэн көтөр пилоттары, стюардессалары ааҕа билэттиир буолбутум. Хата, кыыспын кытта бииргэ үөрэммит Ваня диэн пилот уол баара. Киниэхэ эрийэн бу күннэргэ кимнээх кэлэллэрин сурунан ылан, кэпсэтэбин. Куруук биир дьон көппөт, уларыйа сылдьаллар. Биллэн турар, босхо соруспаккын. Кэлин сакаас элбээн, анал тырааныспар хампаанньанан аҕалтарар буолбуппут. Сибэккини эрэ буолбакка. Сиэмэни, саженецтары эҥин арааһыттан сакаастыыбыт. Сэмэммит куоракка кэлбитэ хас да сыл буолла. Кини баар буолан, олук уурсан, сөбүлүүр дьарыкпынан дьарыктанан, өссө дохуот аахсар кыахтаммыппытыгар махтанабыт. Былырыыҥҥа диэри бэйэм ИП этим, билигин кыра кыыһым дьарыктанар. Мин көмөлөһөбүн.

Намҥа сибэккинэн биһиги эрэ дьарыктанар этибит. Саҥа өҥө этэ. Билигин баҕарбыт сибэккилэрин сакаастаан аҕалар буолан, туох баар буолар тэрээһин биһиги сибэккитэ суох ааспат. Төрөөбүт күн, үбүлүөй, оскуоланы, дьыссааты бүтэрии. Бээ, өссө сибэккинэн “кэпсэтэ” үөрэтэлээн, нэдиэлэ бастакы күннэригэр кыыһырсыбыт дьон эйэлэһэллэригэр бэлэхтэһэр сибэккилээх буоллулар ээ.

Бэйэбит бастаан утаа элбэҕи билбэт эбиппит охсуулааҕын өйдүүр буолан, наадыйар дьоҥҥо куруук кистээбэккэ сүбэлиибин-амалыыбын. Булуҥтан, Сунтаартан тиийэ кэлэн, көрөн-истэн, атыылаһан бараллар. Аны, бассаап тарҕанан, “Оҕуруотчут группата” диэни, дьон наадыйарын иһин, аһан турабын. Онтум биир бөлөх туолла, иккис, үһүс... Билигин уон бөлөхтөөхпүн. Аны, дьонтон истэн, истиһэн, хайыы үйэ ыырым кэҥээн, Камчатка, Арассыыйа, Магадан таһымнах бөлөхтөргө  киллэриллибитим. Биир интэриэстээх дьон кэпсэтэрбит, сүбэлэһэрбит элбэх.

Намҥа сылдьабын да, көрбөт эбиппин. Ханан бааргытый?

– Остолобуой аттыгар, олох киин сиргэ турар. Сылдьаарыҥ. Сибэкки Евдокия ханна олороруй диэтигит да, булуоххут. Нам киинигэр сир көрдөөн, үстэ сир биэрэ сатаабыттара да, хайдах да табыллыбат буолан иһэр. Бастакыбар дьиэ акылаатын түһэрбиппит кэннэ, теплотрасса ааһар диэн, сатамматаҕа. Иккиспэр, аны, үрдүнэн үрдүк күүрүүлээх лииньийэ ааһарынан бобуллубута. Оттон үһүспүтүгэр Типография уонна вокзал ыккардыгар биэрэн иһэннэр, иэнэ хапсыбат диэн, тохтообуттара. Чэ, кэбис эбит диэн, бэйэм олорор дьиэм тиэргэнигэр туттара сылдьабын.

– Евдокия Степановна, кэпсээниҥ иһин махтал! Иккистээн олоххо төннөрбөр сибэкким көмө буолбута диэн бэрт дьиктини кэпсээтиҥ. Куруук да көмөлөһө туруохтуннар!

– Оттон, кырдьыга да, оннук. Сибэкки – кэрэ эрэ көстүү буолбакка, олоххо тардар күүс буоларын бигэтик этэбин.

Кэпсэттэ Лоһуура, 2016 сыл