Сибэкки дьөрбөтүн ууруу кэтэх өттө... эбэтэр Пааматынньыктары ким уонна төһө харчыга сууйарый?

Сахабыт сирин киин куоратын түөрт үйэ холобурдаах уһун, баай историятын уһансыбыт улуу дьоммутугар, ирбэт тоҥ усулуобуйатыгар куорат үөскүүрүгэр, бу куоракка үөрэхтээх, сайдыылаах дьон эйэлээх халлаан анныгар олороругар кылааттаах биирдиилээн дьоҥҥо, онно төһүү буолбут түгэннэргэ аналлаах пааматынньык Дьокуускайга аҕыйаҕа суох. Кинилэргэ махталбыт бэлиэтин бэлиэ күннэргэ сибэкки дьөрбөтүн уурар үтүө үгэс баар.

«Киин куорат» бүгүн, буолаары турар Куорат күнүнэн, салгыы балаҕан ыйын 27 күнүгэр бэлиэтэнэр Судаарыстыбаннас күнүнэн өссө биир, дьиҥ олоххо соччо тутуһуллубат «үтүө» үгэс – пааматынньыктары сууйуу-сотуу туһунан СӨ Култуура нэһилиэстибэтин харыстааһыҥҥа департаменын салайааччыта Николай Макаровка ыйытыылаах таҕыста.

– Николай Афанасьевич, 73 №-дээх федеральнай сокуон этэринэн, пааматынньыктар бэйэлэрэ уонна аттынааҕы территориялара ыраас уонна алдьаныыта-кээһэниитэ суох буолууларыгар бас билээччи эппиэтинэстээх. Биһиэхэ бу сокуону тутуһуу хайдах барарый?

– Олус үчүгэй эрээри, уустук ыйытыы буолла. Бу боппуруос биһиги департамеммыт боломуочуйатыгар киирсибэт эрээри, хоруйдуурга кыһаллыам. 73-с №-дээх ФС 47.3 ыстатыйатыгар сөп түбэһиннэрэн, реестргэ киирбит култуура нэһилиэстибэтин эбийиэгин (ОКС) бас билээччи эбийиэк сирин-уотун туруга мөлтүүрүгэр тириэрдиэ суохтаах, ону тэҥэ тупсаҕайдык тутуохтаах. Онон, быһаччы эттэххэ, өйдөбүнньүгү сууйуу-сотуу, тула өттүн көрүү-истии, сокуон этэринэн, бас билээччи эбээһинэһэ буолар диэн өйдүөхтээхпит.

– Биир уопсастыбанньык 2023, 2024, 2025 сылларга, ол эбэтэр үс сыл субуруччу, Ойуунускай пааматынньыга олус кирдээҕин иһин бэйэтэ тылланан сууйбутун кэпсээн турар. Атын даҕаны пааматынньыктары уопсастыбанньыктар ыраастаабыттара, сууйбуттара-соппуттара биллэр. Ким эрэ пааматынньыгы ыраастыан, сууйуон баҕарар буоллаҕына, кимтэн эрэ көҥүл ылара ирдэнэр дуу, кэллэ да сууйан киирэн барыан сөп дуу? Холобур, алҕаска, алдьатан да кэбиһиэн сөп буоллаҕа.

– Пааматынньыгы сууйууга-тарааһыҥҥа бобуу суох. Ол эрээри улахан пааматынньыктары  сууйуу уустук, бары өттүнэн сэрэхтээх даҕаны. Онон бас билээччини, биһиэхэ куорат управаларын, сэрэтэр булгуччулаах.

– Дьокуускайга бачча устуука пааматынньык баар, олору маннык тэрилтэлэр сууйар-сотор эбээһинэстээхтэр диэн испииһэги ханна көрүөххэ сөбүй?

– Реестргэ киирбит эбийиэктэр Управление саайтыгар бааллар. Билиҥҥи туругунан Дьокуускай куорат үрдүнэн реестргэ киирбит 82 пааматынньык ыйылла сылдьар, 253 – археология өйдөбүнньүктэрэ. Ол испииһэккэ бу киһи сууйуохтаах диэн суох. Ити хас биирдии бас билээччи тэрилтэтин иһинээҕи ирдэбилэ буолуохтаах.

– Сылга хаста ыраастыыр, хомуйар, сууйар эбээһинэстээхтэрий?

– Сокуон ону чопчулаабат. Бу ирдэбил регион аайы тус-туһунан буолуон сөп. Көнөтүнэн эттэххэ, хас пааматынньык аайы куратор ананыахтаах; холобур, куорат иһигэр – уокурук управата, кини бэйэтэ көрөн кэмигэр сууйуу-сотуу үлэтин ыытыахтаах. Мин манна волонтердар, өйдөбүнньүк чугаһыгар баар тэрилтэлэр, урбаанньыттар, үөрэх тэрилтэлэрэ кыттыһыахтарын сөп диибин. Дойду үрдүнэн Аан дойду пааматынньыктарын уонна Ытык сирдэрин көмүскүүр күҥҥэ, муус устар 18 чыыһылатыгар, сууйуу-сотуу, хомуйуу үлэтин ыыталлар. Саха сиригэр ити кэмнэргэ хаар-муус уулла илик буолан, муус устар бүтэһигэр – ыам ыйын саҥатыгар ыыталлар, сүрүннээн тэрилтэлэр, түмсүүлэр көмөлөрүнэн.

– Оттон хас биирдии пааматынньык таһыгар эппиэтинэстээх сирэй аатын, төлөпүөнүн ыйар табличка ыйыыр сатаммат дуо? Куорат олохтоохторо кимтэн ыйытары билэллэрин курдук?

– Пааматынньык реестргэ киирбит харыстанар эбийиэк буоллаҕына эрэ анал суруктар ыйаныллыахтаахтар, реестргэ киирбэтэх буоллаҕына, бас билээччи бэйэтэ көрөн ыйыан сөп.

– Билигин волонтерскай хамсааһын күүскэ сайдан турар. Эһиги тэрилтэҕит иһинэн чуолаан хаһаайына суох пааматынньыктар испииһэктэрин туттартаан баран, олору көрөр-истэр ыччат түмсүүтүн тэрийдэххитинэ хайдаҕый? Бииринэн, оҕолор историяны кытта билсиэхтэрэ; иккиһинэн, куорат баайын-дуолун харыстыы үөрэниэхтэрин сөп.

– Пааматынньыктары харыстааһынынан дьарыктанар анал тэрилтэ баар – История уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр Бүтүн Арассыыйатааҕы уопсастыба Саха сиринээҕи салаата (ВООПИК). Оттон ыччаттарга «Бастакылар хамсааһыннара» («Движение Первых») диэн оҕо түмсүүтэ баар.

– Николай Афанасьевич, хоруйдаргар махтал!

Салгыы биһиги куорат Октябрьскай уокуругун дьаһалтатын салайааччыта Валентин Эверстовы кытта кэпсэтэбит.

Валентин Тимофеевич иһитиннэрбитинэн, Октябрьскай уокурук 11 сквердээх пааматынньыгы көрөр-истэр эбээһинэстээх: Крафт, Кулаковскай, Ларионов, Кондаков, Винокуров, ини-бии Даниловтар, Абакаяда уонна Дежнев, Барахов, Муса Джалиль, Прокопьев, Роман Дмитриев пааматынньыктара уонна турар сквердэрэ.

– Валентин Тимофеевич, бу пааматынньыктары уонна сквердэри хайдах бэрээдэктээхтик көрөҕүт истэҕит? Хаарын ыраастыыгыт, сууйаҕыт-сотоҕут?

– Ити 11 тулаһаны ыраастыырбытыгар сылга 77 тыһ. солк. көрүллэр. Этэргэ дылы, быыкаа харчы. Ирдэбил быһыытынан, онно куонкурус биллэрэн, бэдэрээтчиттэринэн сууйтарабыт. Оттон тулатынааҕы бөҕү бэйэбит дворниктарбыт хомуйаллар. Бэлиэ күннэргэ, холобур, сибэкки дьөрбөтүн ууруу былааннанар буоллаҕына, управа үлэһиттэрэ бэйэбит тахсан субуотунньуктуубут. Маҥнай киэһэ хомуйан баран, сарсыарда иккистээн ыраастыыбыт, сууйабыт. Түүн киртиппит буолуохтарын сөп. Бу куорат күнүн иннинэ пааматынньыктарбытын эмиэ тахсан сууйуохпут.

– Дьикти эбит. Аны туран, биһиэхэ үксүн пааматынньыктар постаменнарын билиитэтэ хоҥнон түһэр «идэлээх». Ити бэриллэр суума өрөмүөҥҥэ эмиэ тиийиэхтээх дуо?

– Дьэ, ити саамай уустук кыһалҕа. Постамент билиитэтэ туллан түһэр «идэлээх» диэн сөпкө этэҕит. Биһиги уокурукпутугар биир эрэ пааматынньык «Култуура нэһилиэстибэтин эбийиэгэ» (ОКН) диэн статустаах – Абакаяда уонна Семен Дежнев өйдөбүнньүктэрэ. Онтон атыттарга «кыра» дэнэр өрөмүөнү бэйэбит ыытыахтаахпыт. Онно, дьэ, кырдьык, үксүн урбаанньыттартан «умналаһан», үтүө санаалаахтартан көрдөһөн, ханнык эмэ ыстатыйалры «кырыйан», бэйэбит хамнаспытыттан даҕаны килиэй, бетон атыылаһан, бэйэбит күүспүтүнэн оҥоробут.

– Тоҕо суулла туралларый? Ити билиитэлэр?

– Мраморыттан, гранитыттан тутулуга суох билиитэлэр бары хоҥнуохтарын сөп. Ол төрүөтүнэн сүрүннээн сирбит хамсыыра буолар.

– Ол аата пааматынньык турар сиригэр геодезическай чинчийии ыытыллыбат диэн буолар дуо?

– Мин ону этэр кыаҕым суох. Маннык сиргэ пааматынньык турар буолла, онно эһиги сыһыарыллаҕыт диэн этэн эрэ кэбиһэллэр. Этэргэ дылы, ханна ханнык пааматынньыгы туруорары управаны кытта сөпсөһүннэрбэттэр, биһиги саамай бүтэһигинэн билэбит. «Манна пааматынньык туруоҕа, онон тугу эрэ сыҕарытыҥ, хомуйуҥ» диэн буолар. Олус уустук туруктаах сиргэ турар пааматынньыктар бааллар. Холобур, Софрон уонна Семен Даниловтар пааматынньыктара. Ол да быһыытынан көрүүтэ-истиитэ ыарахан. Сарсын эмиэ килиэй атыылаһан, баран абырахтаары олоробут. Уопсайынан, пааматынньыктар бытархай өрөмүөннэринэн управа үлэһиттэрэ буолбакка, анал исписэлиистэр дьарыктаналларын хааччыйар структура баар буолуохтаах дии саныыбын.

– Валентин Тимофеевич, махтал!