Севастополь куорат обороната

Севастополь – нуучча албан аатын куората. XIX-с үйэҕэ Крым сэриитин кэмигэр биһиги буойуннарбыт Хара муора флотун сүрүн байыаннай базатын 349 күн устата көмүскээбиттэрэ. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар Севастополь 250 күн уонна түүн (1941 сыл алтынньы 30 күнүттэн 1942 сыл от ыйын 4 күнүгэр диэри) бэйэтин көмүскэммитэ. Икки түгэҥҥэ куораты көмүскээччилэргэ өстөөх баһыйар күүстэрэ утарбыттара: Крымскай сэриигэ — англичаннар, французтар, туроктар, сардинецтар, 1941-1942 сс. — Эрих фон Манштейн ньиэмэстэр 11-с аармыйаларын сүүмэрдэммит холбоһуктара уонна румынскай дивизиялар.

Севастополь көмүскэнэр оройуона

Өстөөх дивизиялара Севастополь куораты 1941 сыл күһүнүгэр төгүрүйбүттэрэ. Куорат гарнизона бу иннинэ Одессаны көмүскээбит генерал Иван Петров Туһунан Приморскай аармыйатын чаастарынан күүһүрдүллүбүтэ. 1941 сыл сэтинньи 4 күнүгэр Туһунан Приморскай аармыйа күүстэриттэн, ону тэҥэ Черноморскай флот хараабылларыттан уонна авиациятыттан турар Севастополь көмүскэнэр оройуона (СОР – Севастопольский оборонительный район) тэриллибитэ. СОР командующайынан, биир кэмҥэ Хара муора флотун хамаандалаабыт, вице-адмирал Филипп Октябрьскай анаммыта. И.Е. Петров сиринэн сэрии оборонатын салайбыта.

Сэбиэскэй стрелковай сэриилэр уонна моряктар Севастополы туруулаһарга дьулуһаллара. Куоракка сэрии сэптэрин, минометтары уонна да атын сэбилэниини оҥоруу тэриллибитэ. Байыаннай-муора база чугаһыгар уонна уулуссаларга кэтит сири ылар көмүскэнэр хаххалар, окуопалар оҥоһуллубуттара. Муора орудиеларын сорҕото кураанах чаастар позицияларын бөҕөргөтөөрү биэрэккэ көһөрүллүбүтэ. Өстөөххө күүстээх уоту ыраахха диэри ытар сэбиэскэй батареялар, ол иһигэр номоххо киирбит 35 №-дээх бронебашеннай батарея ыыталлара. СОР сүрүн оройуоннарынан Сапун-хайа, Малахов кургана, Мекензиев үрдэллэрэ буолбуттара. Севастопольга эбии сэби-сэбиргэли Хара муора флотун крейсердэрэ, эсминецтэрэ уонна уу аннынааҕы оҥочолор тиэрдэллэрэ.

Севастополь бастакы штурма

Севастополь бастакы кимэн киириитэ өстөөх куоракка тахсыбытын кэннэ, 1941 сылга алтынньы 30 күнүгэр саҕаламмыта уонна сэтинньи 21 күнүгэр диэри салҕаммыта. Куораты оччолорго муора пехотатын кыра чаастара, үөрэх салаалара уонна флот орудиелара итиэннэ биэрэк уотунан өйөнөр ополченецтар эрэ көмүскээбиттэрэ. Бастаан сэбиэскэй сэриилэр 20 тыһыынча кэриҥэ киһилээхтэрэ. Ол гынан баран сотору Приморскай аармыйа сүрүн күүстэрэ холбоспуттара. Сэтинньи ортотугар СОР чаастара номнуо 50 тыһыынча киһиэхэ тиийбиттэрэ эрээри, ахсааннарынан ньиэмэс уонна румыннар холбоһуктарыттан син биир аҕыйахтара. Бастакы штурму биһиги сэриилэрбит күүстээх утарыта киирсиилэри таһааран, ньиэмэс позицияларын биэрэккэ турар батареяларынан уонна флот хараабылларынан үнтү ытыалаан самнарбыттара, ол иһигэр «Парижская коммуна» линкор орудиеларынан ытыалаабыттара. Ол да буоллар өстөөх куораты кураанах сиртэн бүтүннүү таһаарар кыахтаммыта.

Севастополь иккис штурма

Өстөөх иккис атаакатын 1941 сыл ахсынньы 17 күнүгэр саҕалаабыта. Инники диэки Эрих фон Манштейн 11-с аармыйатын талыллыбыт дивизиялара барбыттара. Ол эрээри бу штурм эмиэ сэбиэскэй пехотинецтар уонна моряктар хорсун быһыыларын көмөтүнэн саба баттаммыта. Маны таһынан 1941 сыл ахсынньы бүтэһигэр – 1942 сыл тохсунньу саҥатыгар сэбиэскэй сэриилэр Керченскэй арыыга уонна Феодосияҕа түспүттэрэ, ол түмүгэр өстөөх Севастополь анныттан дивизиялар сорҕолорун бу хайысханан көһөрүөхтээҕэ. Керченскэй арыы босхоломмут сиригэр генерал Дмитрий Козлов салайааччылаах Крымскай фронт тэриллибитэ. Ахсынньы бүтэһигэр Манштейн Севастопольга атаакалары тохтотор туһунан бирикээс биэрэргэ күһэллибитэ.

Муора пехотатын соҕотох батальонун састаабыгар өссө биир сэбиэскэй десант тохсунньу 5 күнүгэр Евпаторияҕа түһэриллибитэ. Сэбиэскэй моряктар ситиһиилээхтик хамсанан, румынскай гарнизону куораттан үүрбүттэрэ. Кинилэргэ көмөлөһө подпольщиктар уонна бартыһааннар кэлбиттэр. Ол кэннэ өстөөх, резервэлэрин бэйэтин диэки тардан баран, атаакаҕа кимэн киирбитэ. Десант сэбиэскэй буойуннара үксүлэрэ тэҥэ суох сэриигэ дьоруойдуу өлбүттэрэ.