Сэрии сыллара, ахсынньы 4 күнэ

Ахсынньы 4 күнүгэр 1941-1944 сылларга буолбут Аҕа дойду Улуу сэриитин сүрүн сабыытыйалара: Калининскай оборона эпэрээссийэтэ түмүктэммитэ; Москваҕа Сталин уонна Польша эмигрантскай бырабыыталыстыбатын премьер-миниистирэ В. Сикорскай доҕордоһуу уонна хардарыта көмөлөһүү туһунан Декларацияҕа илии баттаспыттара; Калининскай уобаласка ньиэмэстэр оккупациялаабыт оройуоннарыгар үлэлиир бартыһааннар этэрээттэрэ үгүс элбэх сүүһүнэн фашист саллаатын, эпиһиэрин өлөрбүттэрэ, 21 муостаны, ол иһигэр 2 тимир суолу, 2 артиллерийскай ыскылааты, сэрии сэптээх тимир суол састаабын дэлби тэптэрбиттэрэ; Сталинград таһыгар кимэн киирии салҕанар.

1941 сыл, ахсынньы 4 күнэ. Калининскай оборона эпэрээссийэтэ түмүктэммитэ. Ол түмүгэр сэбиэскэй сэриилэр «Киин» аармыйалар бөлөхтөрүн 13 дивизиятын хаайан, быһаарыылаах кыргыһыылар буола турар сирдэригэр Москва анныгар тиийэллэригэр кыах биэрбэтэхтэрэ.

Москваҕа Сталин уонна Польша эмигрантскай бырабыыталыстыбатын премьер-миниистирэ В. Сикорскай доҕордоһуу уонна хардарыта көмөлөһүү туһунан Декларацияҕа илии баттаспыттара. Декларация ис хоһоонугар икки судаарыстыба бэйэлэрин союзниктарын кытта фашистскай Германияны тиһэҕэр тиийэ сэриилээн кыайыыны ситиһиэхпит диэн этиллибитэ.

1942 сыл, ахсынньы 4 күнэ. Ржев анныгар 30-с армия 2-с гвардейскай матасыыкыл полката атаакаҕа киирбитэ. Кини састаабыгар чугастааҕы сэлиэнньэлэргэ төрөөбүт Ржев ыччата аҕыйаҕа суоҕа. Бу күннэргэ Сталинград анныгар өстөөхтөр салайааччылара төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит Паулюс аармыйатын босхолуу сатыырга улахан кыһамньыларын уурбуттара. Ржев анныгар актыыбынай хамсаныы фашистар мантан Сталинградка бөҕөргөтүүнү көһөрбөттөрүгэр наада этэ. Сэбиэскэй сэриилэр сүтүктэрэ улахана эрээри, ньиэмэстэр чаастара Сталинград анныгар ол курдук быраҕыллыбатахтара.

Арҕаа фронт 30-с аармыйата. 30-с аармыйа 130-с стрелковай биригээдэтэ уонна 359-с стрелковай дивизията соҕуруу, Волга өрүс иннинээҕи муоста плацдарымыттан өстөөххө охсуу оҥорбута. Ол эрээри күн-дьыл туруга уларыйан, сылыйан хаалбыта — күн бөҕөтө тыкпыта, температура 8 эрэ кыраадыс буолбута, онон ньиэмэс авиацията кимэн киирэн эрэр сэбиэскэй сэриилэргэ саба түһэн, атаакаларын тохтоппута. Сэбиэскэй сэриилэр хас да тааҥкаларын сүтэрэн Чертолиноҕа суол устун кыра сири эрэ былдьыыр кыахтаммыттара.

Совинформбюро. Ахсынньы 4 күнүн устата биһиги сэриилэрбит Сталинград оройуонугар, кимэн киириини салҕаан, Якты-Юл, Сенышин, Савинскай, Лисинсиий, Попов, Верхне-Чирскэй, Чепурин, Деев, Паршин нэһилиэнньэлээх пууннары уонна Кистэлэҥ станцияны ылбыттара. Киин фроҥҥа биһиги сэриилэрбит урукку хайысхаларга атаакалааһыны салҕаан хас да нэһилиэнньэлээх пууну бас билбиттэрэ.

1944 сыл, ахсынньы 4 күнэ. Совинформбюро. Венгрияҕа, Капошвар куорат хотугулуу-илин, арҕаа уонна соҕуруу өттүгэр, биһиги сэриилэрбит кимэн киириини оҥорон, 100-тэн тахса нэһилиэнньэлээх пууну ылбыттара.

Югославия сиригэр-уотугар Дунай уонна Сава өрүстэр икки ардыларыгар Югославия Норуодунай-босхолуур аармыйатын сэриилэрэ биһиги сэриилэрбитин кытта бииргэ кыттыһан куораты уонна Митровица тимир суол станциятын баһылаабыттара.

Хаартыска уонна тылбаас Tverigard.ru сайтан

Мин ырыам

Мин Ийэ дойдубар биэрэбин:

Эдэркээн олохпун, бэйэбин,

Көҥүл санаабын – барытын.

Мин быччыҥым күүһүн күүрдүөҕүм,

Фашист хаанын халытарга,

Бинтиэпкэ доҕордоох сылдьыаҕым

Хааннаах, уоттаах фроннарга.

Тыыны харыстыыр охсуһууга,

Тыыным быстара да кэллэр

Мин дойдум туһунан хоһоону

Хоһуйа сатыам, сэгэрдэр.

Оччоҕо бүтэһик тылларым

Байыас сүрэҕин долгуттун,

Төрөөбүт дойдубар тапталым

Көмүскүүр уокка киллэрдин.

Василий Иванов

Хотугу сулус, 1943.-№2.- С.45.

Аҕам сэриигэ барбыта Алдантан —

Абаҕам үөскээбит алааһыттан,

Сураҕа суох сүппүтэ мин абаҕам…

Соҕотох ордон хаалбыта аҕам.

Улахан уолун өргө диэри аһыйан

Урут быстыбыта кырдьаҕас эһэм,

Тулаайах түөрт сиэнин хараһан

Тулуйбута ыар сүтүктээх эбэм.

Кыайыы күнэ дьэ буолбута,

Кыра уол сэрииттэн кэлбитэ,

Алаас иһэ дьолунан туолбута,

Аһыылаах сүрэх чэпчээбитэ.

Саҥаһым санаатын түһэрбэккэ,

Сааһын тухары өр итэҕэйбэккэ…

Кэтэспитэ кэргэним кэлиэ диэн,

Кэлбэтэҕэ тапталлааҕа эргиллэн.

Айылҕа Уола, Сунтаар, Күүкэй