Сергей Третьяков: «Хаалбыт дьоммут олоҕун уонна доруобуйатын харыстыах кэриҥнээхпит»

Ил Түмэн XVIII уочараттаах пленарнай мунньаҕар 18-с боппуруоһунан көрүллүбүт «Аллараа Халыма улууһа» муниципальнай оройуон «Өлүөрэ Суктула» дьүкээгир национальнай нэһилиэгин Андрюшкино бөһүөлэгэр арыгылаах утах биирдиилээн атыытын олоччу бобор туһунан» сокуон барылын дьокутааттар бастакы ааҕыыга биир санаанан ылыммыттара. Ол туһунан официальнай иһитиннэриигэ аахпыт буолуохтааххыт. Сахабыт сиригэр чөл олоҕу тутуһар нэһилиэк эбиллэн иһэрэ үөрдэр.

Ол эрээри элбэх иһитиннэрии быыһыгар Дьүкээгир национальнай нэһилиэгин баһылыга С.И. Третьяков норуот дьокутааттарын иннигэр бу сокуон барылын туруорсарга туох төрүөт буолбутун эппитэ сиһилии кэпсэммэккэ хаалбыта. Бачча ыраахтан, уһун айаны айаннаан, аат ааттаан кэлбит баһылык санаата дьоҥҥо иһиллиэхтээх.

Сергей Иннокентьевич Третьяков, Аллараа Халыма «Өлүөрэ Суктула» дьүкээгир национальнай нэһилиэгин баһылыга :  

– Андрюшкино бөһүөлэк – судургу нэһилиэнньэлээх пуун буолбатах. Бу – бүтүн Арассыыйа үрдүнэн былыр-былыргыттан төрүт култуураларын илдьэ сылдьар туундара дьүкээгирдэрэ түөлбэлээн олорор соҕотох сирдэрэ. «Өлүөрэ Суктула» диэн национальнай нэһилиэк буолабыт, бөһүөлэкпит – Андрюшкино.

Биһиги сүр ыраах, чиэски уонна, кырдьыга да, куһаҕан суоллаах-иистээх сиргэ олоробут. Оройуон киинигэр Черскэйгэ диэри сиринэн айан уһуна – 435 км. Ону да сыл 4 ыйыгар кыһыҥҥы суол баар буолар. Итинтэн атын кэмҥэ бөртөлүөт эрэ кэллэҕинэ айанныыр кыахтаахпыт.

2025 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан, бөһүөлэккэ 839 киһи олорор. Итинтэн 581 киһи – хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар (! – Аапт.). Ол эбэтэр дьүкээгир, эбээн, чукча, ненец, долган уонна сойот бэрэстэбиитэллэрэ бааллар.  Бөһүөлэккэ 155 биэнсийэлээх, 51  инбэлиит, о.и. 10 инбэлиит оҕо олорор.

Сэлиэнньэбитигэр политехническэй оскуола, уһуйаан үлэлиир. Онно оҕолорбут төрөөбүт төрүт тылларын – дьүкээгир, эбээн уонна саха тылын үөрэтэллэр. Биһиги бэйэбит, төһө кыах, күүс баарынан, омук быһыытынан уратыбытын тутан хааларга, үйэтийэргэ дьулуһабыт.  

Андрюшкино сэлиэнньэтэ – толору хааччыллыылаах бөһүөлэк: 20 муниципальнай олорор дьиэ уонна 5 кэтэх дьиэ баар.

Нэһилиэкпитигэр быраас амбулаторията, култуура дьиэтэ, 8 маҕаһыын, почта отделениета, «ДьУоХХ» ГУП учаастага, «Сахаэнерго» ДЭС-э, «Арктика суоллара» прораб учаастага, «Север» хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар общиналара, бэтэринээр учаастага, түмэл, бибилэтиэкэ, метео-ыстаансыйа уонна авиа-былаһаакка баар. Сокуоннай саастарын туола илик оҕолор дьыалаларын учуотугар 7 дьиэ кэргэн киирэ сылдьар. Кинилэр холбоон 18 оҕолоохтор.

Бөһүөлэккэ полиция участковайа боломуочуйалаах үлэһит суох. ИДьМ бэрэстэбиитэллэрэ сылга биирдэ-иккитэ кэлэн бараллар. Маннык усулуобуйаҕа арыгы харыыта суох атыыланара уопсастыбаннай бэрээдэк баар буолуутугар уустуктары үөскэтэр.

Биһиэхэ 2006 сылтан арыгы биирдиилээн атыытынан (розница) «Алазея» алкомаркет» ХЭУо дьарыктанар.

Андрюшкино бөһүөлэгиттэн анал байыаннай дьайыыга 72 эр киһибит барда. Хомойуох иһин,  22 (! – Аапт.) киһибит СВО-ҕа олоҕун толук уурда (Саалаҕа суугунаһыы иһиллэн ааста – Аапт). Биһиги бөһүөлэкпин кэнэҕэскилээх буоларын туһугар хаалбыт дьоммут олоҕун уонна доруобуйатын харыстыах кэриҥнээхпит.

Нэһилиэнньэ көҕүлээһинин учуоттаан, чөл олоҕу тутуһар уонна бэрээдэги кэһии тахсыбатын хааччыйар, хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар төрүт дьарыктарын эспэт, тылбытын уонна култуурабытын илдьэ сылдьар, үйэтитэр туһуттан Суктул сүбэтэ былырыын – 2025 сыл балаҕан ыйын 24 күнүгэр – арыгылаах утах атыытын олоччу бобор туһунан быһаарыы ылыммыта.

Ытыктабыллаах дьокутааттар, бу сокуон барылын өйөөтөххүтүнэ, судургутук  «сухой» сокуону эрэ өйүүр буолбатаххыт, эһиги чиэски, куһаҕан суоллаах-иистээх сиргэ олорор бөһүөлэккэ бэрээдэк сатарыйбатыгар, аҕыйах ахсааннаах, ураты омуктар олохторо уһууругар көмөлөһүөххүт.

Дьокутааттар баһылык  С.И. Третьяков этиитин толору өйөөбүттэрин биллэрэн,  ытыстарын таһыннылар.  Арай: «Ким туох ыйытыылааҕый?» – диэн буолбутугар ... соҕотох Дмитрий Паньков тыл көрдөөтө:

– Ол арыгы атыылыыр урбаанньыт, мин өйдөөбүппүнэн, бэйэҕит бөһүөлэккит олохтооҕо дуу эбэтэр хантан эрэ кэлии киһи дуу? 

– Бэйэбит бөһүөлэкпит олохтооҕо. Ол эрээри кини Краснодарга олохсуйбута ыраатта. Кэлэн барар, арыгылаах утаҕы аҕалар.

– «Маладьыаһы» көрүҥ! (Үгэргээн этэрин дьокутаат бэлиэтээтэ). Онтугар хас киһи үлэлиирий? Маҕаһыын сабылыннаҕына, ол дьон ханна үлэлиэхтэрэй?

Ийэтэ баар уонна дуогабарынан биир үлэһиттээх.

Эбии ыйытыым суох.

Бу манан бүттүлэр.

* * *

Санатан эттэххэ, «Өлүөрэ Суктула» дьүкээгир национальнай нэһилиэк статуһа кинилэргэ аҕыйах ахсааннаах омугу харыстыыр, салгыы сайыннарар, омук быһыытынан уратыларын, төрүт дьарыктарын, үгэстэрин илдьэ сылдьалларын, үйэтитэллэрин туһугар 1992 сыл от ыйыгар иҥэриллибитэ. Олохтоохтор таба иитиитинэн, булдунан уонна балыктааһынынан дьарыктаналлар.

Көрдөххө, быыкаа, дьоҕус нэһилиэк – бүтүн өрөспүүбүлүкэҕэ, дьүкээгир омукка улахан суолталаах, дьоһун дьон төрөөбүт-үөскээбит, биһиктэрин ыйаабыт бэлиэ сирдэрэ. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, Арассыыйаҕа тиийэ ааттара ааттанар, биллэр бырааттыы Куриловтар Андрюшкиноҕа күн сирин көрбүттэрэ: Дьүкээгир сэбиэскэй худуоһунньуга, ССРС суруйааччыта, П.А. Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, «Увидимся в тундре», «Ханидо и Халерхаа» курдук айымньылардаах Семен Курилов (1935-1980); Бэйиэт, прозаик, публицист, драматург, тылбаасчыт, лингвист учуонай, тыл билимин доктора, бэрэпиэссэр Гаврил Курилов-Улуро Адо (1938-2024) уонна Николай Курилов-Окат Бэй (1949) – дьүкээгир бастакы идэтийбит худуоһунньуга, СӨ норуодунай худуоһунньуга, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

Росстат саайтыгар 2022 сыллаахха 2020 сыл туругунан нэһилиэнньэ омуктарын састаабынан арааран, ахсааннарын таһаарбыт чахчыта баар (Биэрэпис ыйытыгар омуктарын ыйбыт дьон киирбиттэр).

Онно көрдөххө, ити кэмҥэ Арассыыйа үрдүнэн баара-суоҕа 1802 дьүкээгир, 8 157 долган, 19 913 эбээн, 39 226 эбэҥки, 16 200 чукча, 49 646 ненец уонна 478 409 саха баара бэлиэтэммит.

Баһылык этиитигэр эбэн эттэххэ, төһө да киинтэн кый ыраах сиргэ, судургута суох усулуобуйаҕа олордоллор, хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар дойду туһатыгар, кыайыы туһугар киллэрэр кылааттара сүҥкэн. Ол курдук төрүт дьарыгы салгыахтаах, оҕо-уруу тэнитэн омук кэнэҕэскитин түстүөхтээх эр бэртэрэ СВО-ҕа бараллара элбэҕин, хараастыах иһин, суох буолуулара үгүһүн бу Андрюшкино холобуругар көрдүбүт. Ону ол диэбэккэ, аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар кыайыы түргэнник ситиһиллэрин туһугар ахсаабат кыһамньыларын уураллар, гуманитарнай көмөнү оҥороллор. Уһун айан суоппардарынан, ким туох кыахтааҕынан ас-үөл, таҥас хомуйан, Дьокуускайга ыыталлар.

Холобур, бу олох аҕыйах хонуктааҕыта уһун айан суоппара Иван Степанов Чукоткаҕа баран кэллэ. Ыраах айаннааччылар аара сылаас астаах, сибээстээх сиргэ – суоллааҕы кафеларга тохтоон ааһаллар. Ол курдук, бу сырыыга Аллараа Халыма Колымскай бөһүөлэгин кафетыгар киирбитигэр Дьокуускайдаан иһэрин истэн, үөрэ түспүттэр. «Аҕыйах хонуктааҕыта СВО-ҕа сылдьар буойуннарга, хата, балыкпытын ыыппыппыт. Бу сиэккэбитин бүтэрбэккэ хаалбыппыт, эн «Илии сылаастарыгар» илдьэн тиксэрээр», – диэн ыыппыттарын, биллэн турар, туһааннаах сиригэр тиэрдибит этэ.

Дьэ, оттон биһиги бу курдук үтүө санаалаах, тоҥтон толлубат, уустуктан иҥнибэт, төһө да ыраах олордоллор Арассыыйа туһугар кимнээҕэр  туруулаһар хоту дойдубут хоһуун дьонун, хоту уонна Арктика улуустарын олохтоохторун олоҕо тупсарын туһугар, саатар, санитарнай авиациянан, чэпчэтиилээх билиэтинэн, астарын-үөллэри толору хааччыйабыт дуу? Ил Түмэҥҥэ кэпсэтиилэри иһиттэххэ, киһи кыбыстыах, суох. Итэҕэс-быһаҕас элбэх. Холобур, Орто Халыма улууһун маҕаһыыныгар  аҕыйах хонуктааҕыга диэри 13 булгуччулаах бородууксуйаттан баара эрэ 5 баар түгэнигэр тугу этиэҥий?! Дьокутаат Елена Христофорова дэлэҕэ хаста да хатылыа дуо: «Арктика үбүлээһинэ сыл инниттэн, кырата, сыл аҥаарын инниттэн барыахтаах», – диэн. «Киһи – алмаастааҕар күндү» дэһэбит, оттон дьиҥ олоххо?