Сергей Потапов: «Режиссер биир-икки хардыы инники сылдьыахтаах...»

Кини ханнык да айымньыны атыннык арыйар, уратытык тиэрдэр, соһутара да үгүс. Көрөөччү иһин-таһын өрө сахсыйарын, өйүн күөрчэхтии ытыйарын сатыыр. Халлаан хас да хаттыгастааҕын курдук, туруоруулара элбэх араҥалаах, ис түгэхтээх буолаллар. Киниттэн өрүү туох эрэ сонуну күүтэбит, сорох ардыгар олус элбэҕи эрэйэр курдукпут.

Бүгүҥҥү нүөмэрбит ыалдьыта – СӨ искусстволарын үтүөлээх диэйэтэлэ Сергей Потапов. Бу күннэргэ хатыламмат буочардаах режиссер үбүлүөйүгэр аналлаах «Потапов фест» бэстибээл киэҥ далааһыннаахтык ыытылла турар. Онтон быыс-арыт көстүбүтүгэр, атах тэпсэн олорон кэпсэттибит. 

• Режиссерга куттал уонна соҕотохсуйуу диэн син биир баар...

• Премьера кэнниттэн отой аһыллан хаалабын...

• Мэлдьи тугу эрэ хаһа, дьөлө сатыыбын, ол аайы дьонтон ыраатан иһэр, тиһэҕэр соҕотох хаалыах да курдукпун...

• Хаһан даҕаны Тарантиноҕа майгынныы сатаабатаҕым...

Суруйааччы күүһүн, айымньы дириҥин туһунан

– Сергей Станиславович, үбүлүөйгүн айар дьыл түмүктэнэр кэмигэр түбэһэр диэн сыл бүтүүтэ көһөрбүккүт дуо? Бу бэлиэ сааскын ханна, хайдах көрүстүҥ?

– Мин төрөөбүт күнүм – бэс ыйын 22 күнэ – Кэриэстэбил уонна кутурҕан күнэ. Аны ыһыах кэмэ. Онон урут да улаханнык ылбат этим, мэлдьи үлэ үөһүгэр көрсөбүн. Арай быйыл дойдубар Сунтаарга баран кэллим. Ийэлээх аҕам манна, куоракка олороллор, ол диэки сылдьыбатаҕым да ырааппыт эбит. Өбүгэлэрим төрүт сирдэрин кэрийдим, Түбэйгэ уонна Бордоҥҥо эһэлэрим, эбэлэрим уҥуохтарыгар тахса сырыттым. Сергей Зверев-Кыыл Уола төрөөбүтэ 125 сылыгар аналлаах ыһыахха «Кынчарҕаннаах харахтаах, кырыылаах сутуруктаах Кыыс Кыыдаан бухатыыр»  олоҥхотунан Үҥкүү тыйаатырыгар туруорбут испэктээкпитин көрдөрбүппүт. Бэлиэ сааспын итинник көрүстүм.

– Хас да тыйаатырга тэҥинэн айаҕын-тутаҕын, искусство хайа да көрүҥүттэн, жанрыттан иҥнибэккин, туохтан да толлубаккын быһыылаах. Олоҥхо, үҥкүү, муусука, киинэ буоллун – ылсан иһэр курдук көрөбүн.

– Акаары эрэ киһи куттаммат. Син биир толлор буоллаҕыҥ. Кырдьык, араас көрүҥҥэ үлэлээн кэллим. Сырыы аайы билбэтэхпин билэбин, бэйэбэр саҥаны арыйабын, өйүм-санаам да кэҥээн иһэр.

Биир өттүнэн, режиссер куттаныа суохтаах, туохтан да толлубакка, иннин диэки хардыылыы туруохтаах, ону-маны ааҕан, билэн-көрөн иһиэхтээх. Итиэннэ бу эйгэҕэ үлэлиир дьону истиэхтээх. Эйигин өйдүүр, өйүүр дьон баар буоллахтарына, санаабытыҥ сатанар.

– Үүнэр көлүөнэ тыйаатырыгар Максим Горькай «На дне» пьесатынан ураты туруоруугун сөҕө көрбүтүм. Артыыстар биир да тыла-өһө суох, аҥаардас хамсаныы-имсэнии, мимика, пластика, муусука көмөтүнэн уобарастарын арыйаллара ыарахан буолбатах этэ дуо?

– Дьиҥэр, ити айымньыны тыйаатыр тылбаастаппыта, артыыстар тылларын устубуттара ээ. Онтон «Арай тыла суох бардаҕына, хайдах буолуой?» диэн толкуй киирбитэ. Ол идиэйэбин артыыстар ылыммыттара уонна түһүнэн кэбиспиттэрэ. Биир өттүнэн, түгэххэ олорор дьоҥҥо тыл да бэриллибэтэ сөп курдук.    

– Ханнык айымньыга төннө туруоҥ этэй? Эн айар үлэҕэр оннук баар дуо?

– Уильям Шекспир, Михаил Булгаков пьесаларын ордук элбэхтэ туруордум. Урут Көр-күлүү тыйаатырыгар (билиҥҥи Үүнэр көлүөнэ тыйаатыра) Бертольт Брехт «Мамаша Кураж и её дети» айымньытын туруорбутум, иккитэ көрдөрөн баран сабан кэбиспиттэрэ... Оннук эмиэ буолааччы (тохтуу түһэр). Брехт миэхэ наһаа элбэҕи биэрбитэ, хас репетиция аайы туох эрэ саҥа арыллан иһэр курдуга. Аҕыйах айымньыга оннук буолар. Ол баар – суруйааччы күүһэ, айымньы дириҥэ.

– Чэ, оччотугар «чычаас соҕус» айымньыны режиссер дириҥэтэн биэриэн сөп дуо?

– Оннук баар. Классиктар айымньыларын атыннык, бэйэҥ көрүүгүнэн туруордахха, сороҕор тыл-өс бөҕө буолар. Хас биирдии режиссер айымньыны бэйэтэ өйдүүрүнэн толкуйдаан таһаарар. Онно кини көрүүтэ уонна кэм эмиэ элбэҕи быһаарар. Ааспыт үйэлэр тэтимнэрэ атын, биһиги кэммит киэнэ – туспа. Үчүгэй, талааннаах режиссер улуу суруйааччылар айымньыларын туруоран, ааттарын ааттатар, өрө таһаарар. Мин санаабар, биһиги кинилэри тилиннэрэбит, классиканы үйэтитэбит. Айымньыны бэйэтинэн көрүөххүн баҕардаххына, баһаалыста, кинигэтин ылан аах ээ.

– Искусство баар буолан аан дойду көрөөччүтэ биир тылынан кэпсэтэр диэн этиэхпитин сөп дуо?

–  Ити өттүгэр үҥкүү күүстээх дии саныыбын, үҥкүү тылын ханнык баҕарар омук өйдүөн сөп. Уонна муусуканы. Тыйаатыр арыый хааччахтаах, тоҕо диэтэххэ тылы билбэт киһи испэктээги көрөрө, өйдүүрэ ыарахан соҕус. Тылбааска айымньы элбэҕи сүтэрэр –  ааптар санаатын, толкуйун.

– Эн үгүс тыйаатырга ыҥырыынан тиийэн үлэлиигин. Онно сүрүн болҕомтоҕун туохха уураҕыный? 

– Ол дойдуну ис-иһиттэн билээри, элбэҕи көрөбүн-истэбин, музейга сылдьабын, кинигэлэри ааҕабын, кырдьаҕастары кытта кэпсэтэбин, үгэстэрин, итэҕэллэрин үөрэтэбин. Ол кэннэ биирдэ үлэлиибин. Ити эмиэ элбэҕи биэрэр. Сорохтор дьик гынааччылар. «Бэйэбитин атын өттүттэн көрдүбүт», «Биһиги маннык эбиппит ээ» диэн сөҕөөччүлэр.

– Баара-суоҕа 30 сааскар Эжен Ионеско «Макбет» айымньытын туруоран «Кыһыл көмүс мааска» бириэмийэни ылбытыҥ. «Олус эрдэ» диэн санаа киирбэтэҕэ дуо?

– Ол кэмҥэ эдэрбин, киирэн-тахсан, өрө көрөн. Уус-уран салайааччыбыт Андрей Саввич Борисов хоһугар киирэн: «Бу испэктээги туруоруохпун уонна «Кыһыл көмүс маасканы» ылыахпын баҕарабын», – диэбит үһүбүн. «Эдэр эрээри, хайдах маннык тыллаах-өстөөх киһиний?» – диэн наһаа соһуйбут. Оттон... ыллахпыт дии, эппит тылбын толорбутум (күлэр).

Ол кэмҥэ кини оруобуна Шекспир «Ромео уонна Джульетта» айымньытынан испэктээк туруора сылдьар этэ. Оттон мин Шекспир «Макбетын» ылыахпын баҕарбытым. Биир ааптар икки айымньыта тэҥҥэ тахсара табыллыбат курдук диэн буолбута. Хата, доҕорум Миисэ Дьөгүөрэп (худуоһунньук Михаил Егоровы этэр – Аапт.) Эжен Ионеско айымньытын ыйан биэрбитэ. Ону Лена Тимофеева ылсан тылбаастаабыта.

Түгэҕэр тиийэ сатаан...

– Ханнык айымньы эрэйинэн тахсыбытай, ордук элбэх бириэмэҕин ылбытай?

– Казахстаҥҥа балачча элбэх испэктээги туруорбутум:  Кокшетау, Актау, Астана куораттарга, нуучча, казах тыйаатырдарыгар. Биирдэ Актауга ыҥырдылар, Абиш Кекильбаев «Шынырау» айымньытын туруор диэтилэр. Прозанан суруллубут, бөдөҥ кээмэйдээх. Дьиҥэр, инсценировкаҕа улаханнык ылсыбаппын ээ, үксүн пьесанан үлэлиибин. Дьэ, онно нэдиэлэни быһа кыбартыыраттан тахсыбакка инсценировкатын суруйбутум. Тыйаатыр дириэктэригэр: «Хаһан да эрэйдэммэтэхпин эрэйдэнним», – диэбитим. Онуоха: «Эн эрэ буолан ылыстыҥ», – диэн күлбүтэ уонна махтаммыта. Ол иннинэ казах режиссердарыгар биэрэ сатаабыт, наһаа улахан айымньы диэн ким да сөбүлэспэтэх эбит. Бу испэктээгинэн Актау тыйаатыра Абиш Кекильбаев аатынан тыйаатыр бэстибээлигэр Гран-при ылары ситиспитэ.

Дьиҥнээхтик олоро сылдьыбыт, холуодьас хаһар киһи туһунан айымньы. Дьиктитэ баар, бэйэбин ол дьоруойга майгыннаппытым. Араас дойдуга тиийэн испэктээк туруорабын, мэлдьи тугу эрэ хаһа, дьөлө, түгэҕэр тиийэ сатыыбын, ол аайы дьонтон ыраатан иһэр, тиһэҕэр соҕотох хаалыах да курдукпун.

Кини «Ууну булуом дуо?» дии саныыр. Оттон мин «Испэктээгим табыллыа дуо?» диибин. Ол дьоруой сир анныгар баар өрүскэ тиийэн, тимирэн хаалар, өлүгүн муораттан булан ылаллар. Һы, оннук эрэ буолбатах киһи... Режиссерга куттал уонна соҕотохсуйуу диэн син биир баар...

Сылга тоҕустуу эҥин испэктээги туруора сылдьыбытым. Сырыы аайы: «Оннооҕор өссө үчүгэй испэктээги оҥор», – дииллэр, элбэҕи күүтэллэр, эрэнэллэр. Ол аайы улам дириҥҥэ киирэн иһэбин...

– Дьиҥнээхтик олорон ааспыт дьон туһунан испэктээк туруорар хайдаҕый? Чэ, холобур, кэнники үлэлэргиттэн Коркины ылан көрүөххэ.

–  Ыарахан соҕус. Киһи диэн киһи, кини ис туругун хасыһыаххын баҕараҕын. Баҕар, ону сөбүлүөхтэрэ суоҕа диэн толкуйдар киирэллэр. Аймахтара, билэр дьоно көрөр буоллахтара. Коркин туһунан эбии билээри, дойдутугар тиийэ сылдьыбытым, дьиэтин-уотун көрбүтүм, кинини кытта алтыспыт дьоннуун кэпсэппитим. Барыта үчүгэйи эрэ истэн кэлбитим. Аны оннук көрөөччүгэ интэриэһинэйэ суох курдук, испэктээккэ туох эрэ конфликт баар буолуохтаах. Дьэ, ол иһин антагонист уобараһын толкуйдаан таһаарбыппыт. 

Уопсайынан, итинник дьон туһунан испэктээктэри бэйэбит испитигэр «ЖЗЛ» (Жизнь замечательных людей) диэн ааттыыбыт. Оннукка ылсарбар сүрүн дьоруойбун таптаан туран үлэлиибин. «Датская пьеса» диэн тугу этэрбитин билэҕин? Ханнык эрэ бэлиэ даатаҕа, үбүлүөйгэ ананар туруорууларбытын ааттыыбыт.

Тыыннаах хаалыаҕа диэн эрэнэбин

– Аҕыйах сыллааҕыта «Саха тыйаатыра аны 50 сылынан көрөөччүлээх хаалыа дуо?» диэн кэпсэтии түһүлгэтэ тэриллибитэ. Аахпат, төрөөбүт тылын билбэт көлүөнэ тахсан эрэр. Инникитин тыйаатыр тыыннаах хаалыа дуо? 

– Мин санаабар, тыйаатыр сүтүө, симэлийиэ суоҕа, син биир баар буолуоҕа. Ким билэр, баҕар, көрөөччүтэ аҕыйыа, элиитэ эрэ сэргиир, сатаан толкуйдуур, элбэҕи билэр-көрөр дьону угуйар искусствоҕа кубулуйуоҕа.

Тыйаатыр диэн тыыннаах искусство. Бу кэмҥэ, субу манна, субу мүнүүтэҕэ, субу сөкүүндэҕэ буола турар кыл түгэнэ. Ити баар тыйаатыр аба-хомуһуна. Испэктээги иккистээн-үһүстээн, онтон да элбэхтэ көрүөххүн уонна сырыы аайы саҥаттан саҥа санаа киириэн сөп. Сыанаттан тыыннаах эниэргийэ кэлэр, онон кини көрөөччүнү тардар, умсугутар. Онон тыйаатыр суох буолар кыаҕа суох. Тыыннаах тыыннаах хаалыаҕа.

Мин саха дэриэбинэтигэр улааппыт киһибин, ол саҕана нууччалыы саҥарар оҕо отой аҕыйах этэ. Билигин көрдөххө, нэһилиэк аайы нууччалыы эрэ чубугуруур оҕо элбээн иһэр. Мин санаабар, ити көстүүнү кыайан утарсыбаккын, онно бэлэм буолуохха, хайдах эрэ харыстаан хааллара сатыахха наада. Бириэмэ ирдэбилигэр сөп түбэһэн, кэм-кэрдии, олох хаамыытынан тэҥҥэ хардыылаан иһиэх кэриҥнээхпит. Мин көрүүм оннук.

Үрдүк сыанабыл. Кириитикэ. Алгыс

– Бэйэҥ өйгүнэн-санааҕынан, толкуйгунан, олоҕу көрүүгүнэн ханнык ааптарга чугаспын диэххин сөбүй?

– Сахалартан Сэмэн Ермолаев-Сиэн Өкөр айымньылара киһини таарыйар күүстээхтэр. Кини улаханнык туохха да үөрэтэ сатаабат, ол эрээри киһи ис туругун таба арыйар. Сиэн Өкөр айымньыларын син балачча туруоран кэллим. Бэйэм артыыстыы сылдьан «Алаас ортотугар соҕотох бэс» пьесатын, онтон – «Тайбаан арыытын». Онно сүрүн оруолу Иннокентий Луковцев толорбута. Ол иннинэ Киэсэни бары көр-күлүү жанрын артыыһын курдук көрөллөр этэ. Бииргэ үөрэммит үөлээннээҕим ис кыаҕын билэр этим, ону таһаарыахпын баҕарбытым, табыллыбыта. Онтон ыла Иннокентий Луковцев улахан драматическай оруоллары оонньоон барбыта. Сиэн Өкөр сөбүлүү көрбүтэ. Драматург астынара диэн, бээ-бээ, ыарахан соҕус. Манна биир киһи этиитин холобурдуубун. «Счастье классиков в том, что они мертвы. Ваше счастье в том, что они мертвы» диэн.

Кэлин Сиэн Өкөр айымньыларынан «Эйиэхэ сибэкки биэрээри», «В центральных районах ожидаются дожди» уонна «Сайылык» испэктээктэри туруорбутум. Ити бүтэһик айымньынан Хакасияҕа Абакан «Читиген» диэн тыйаатырыгар «Чайлаг» диэн испэктээги туруорбутум, онтубут норуоттар икки ардыларынааҕы бэстибээлгэ Гран-прини ылла.

– Айар үлэҥ устата саамай үрдүк сыанабылы кимтэн истибиккиний?

– Оо, ыарахан боппуруос буолла (күлэр, тохтуу түһэн баран). Биирдэ устудьуоннуу сылдьан айымньыттан быһа тардыыны туруорбутум. Драматург бэйэтэ кэлэн көрбүтэ, Курочкин диэн эдэрчи киһи. Бүппүппүт кэннэ илиибин тутан туран махтаммыта. Ол саҕана устудьуон киһи киэн тутта истибитим. Ону баара учууталым Марк Захаров деканакка ыҥыран ылан мөхпөтө дуо. «Тугуй, подвалга олоруоххун, подвалга тыйаатырданыаххын баҕараҕын дуо? Тоҕо итинник айымньылары туруораҕын?» – диэбитэ. Ыарахан соҕус, психоделика курдук айымньы этэ.

– Быһа тардыы эрээри, мөккүөрдээх сыанабылы ылбыт эбит... «Сүүс киһи санаата биир буолбат» диэн итини этэн эрдэхтэрэ?

–  Оннук. Хас биирдии көрөөччү айымньыны атын-атыннык ылынар. Хайдах да гынан барыларын санааларын таппаккын. Арай ытыктыыр киһиҥ астыннаҕына, ол үчүгэй сыанабыл буолуон сөп.

Манна өссө биир түгэни кэпсиим. Биирдэ Башкирияҕа Стерлитамак куоракка үлэлии бардым. «Ночь лунного затмения» диэн Мустай Карим пьесатын, дьиҥэр, башкирдар бэйэлэрэ элбэхтэ туруоран кэлбиттэр. Ону атыннык көрүө диэн ыҥырбыттара. 

Тыйаатыр дириэктэрэ суруйааччы кыыһын кытта билиһиннэрбитэ. Ол көрсүһүүгэ Зульфия Мустаевна: «Аҕам айымньыларын туруораллар, ол эрээри атыннык көрдөрөллөр, эн хайдах суруллубутунан туруоран көрүүй», – диэн көрдөстө. Тылбын толорбутум, суруйааччы тылын-өһүн ытыктаан туран туруорбутум. Зульфия Мустаевна: «Спасибо, Сереженька, что очень уважительно отнесся к тексту моего отца», – диэн махтаммыта. Онон итинник эмиэ буолар. Ол иһин дириэктэрдэртэн хайдах туруорарбын, тугу баҕаралларын хайаан да ыйытабын. Син биир ыҥырар дьон баҕаларын толорор буоллаҕым.

– Кириитикэни хайдах ылынаҕын?

– Кириитикэни диэ, дьиктитик (күлэр)... Хайҕаатахтарына, улаханнык итэҕэйбэппин. Сөбүлээбэтэхтэринэ – санаам түһэр. Син биир айар куттаах киһи буоллаҕым. Наһаа уйаммын дэммэппин, ол эрээри аһаҕас соҕуспун. Премьера кэнниттэн отой аһыллан хаалабын. Оннук кэмҥэ биир эмэ киһи уохтаах, кытаанах баҕайы тыллары эттэҕинэ, сүрэхпин таарыйара чуолкай.

– Онтон хайдах харыстанаҕын?

– Киһи араас дии саныыбын. Ким эрэ сөбүлүүр, ким эрэ сөбүлээбэт, ону ылыныахха наада диибин. Биһиги үлэбит оннук. Ханнык эрэ хонтуораҕа кумааҕы, докумуон үлэтэ, тойоҥҥо, хотуҥҥа отчуот туттарыы буолбатах. Биһиги үлэбитин элбэх киһи сыаналыыр, онон туһугар ыарахан соҕус.

– Эйигин туох кынаттыырый, көтүтэрий?

– Олох. Онно аһаҕас буоларга дьулуһабын. Барытын көрө-истэ, билэ, ааҕа сатыыбын. Онтон күүс ылабын. Айылҕа, таптыыр чугас дьонум кынаттыыллар. Аттыгар итэҕэйэр, тылгын истэн, эйиэхэ эрэнэн үлэлиир дьонноох буоллаххына көтөҕүн.

– Кэллиэгэлэргиттэн ким этиитин алгыс курдук ылыммыккыный?

–  Учууталларым этиилэрин. Ефим Степанов, Симон Федотов сүбэлэрин. Кинилэр миэхэ эрэммиттэрэ, мин инникибин өтө көрбүттэрэ.

Бастакы ылбыт үөрэҕим – артыыс идэтэ. Устудьуоннуу сылдьан бииргэ үөрэнэр оҕолорум «Ити учуутал оннук саҥарда, маннык мөхтө» диэн кэпсииллэрин истэ-истэ: «Һа, дьоллоох дьоҥҥут дии, эһигини өссө мөҕөллөр-этэллэр, үчүгэй дьон буоллуннар диир буоллахтара», – диэн күлэрим. Миигин ким да мөхпөт этэ. Кэлин өйдөөтөхпүнэ, учууталларым атын суоллаах-иистээх киһи диэн харыстаабыт быһыылара, режиссер буолар дьылҕабын өтө көрбүттэр дии саныыбын. Ол иһин артыыс үөрэҕэр улаханнык мөҕөн-этэн туран уһуйа сатаабатахтар быһыылаах (күлэр).

– Бастакы идэҥ режиссердуургар көмөлөһөр дуо?

– Туһалыыр, ис куукунатын билэр буоллаҕым. Сороҕор үчүгэй артыыстартан үчүгэй режиссердар тахсаллар. Оттон мин наһаа оннук үчүгэй артыыс буолбатах этим (күлэр). Бастаан артыыстар хабан ыллыннар, үтүгүннүннэр диэн сыанаҕа бэйэм тахсан оонньоон көрдөрөр этим. «Тоҕо куһаҕан баҕайытык хамсанаҕытый?» диэтэхпинэ: «Оттон эн маннык көрдөрбүтүҥ дии»,– дииллэрэ. Онтон ыла «Кэбис, сыанаҕа тахсыа суохпун» диэбитим (иккиэн тото күлэбит). Учууталым Марк Захаров эмиэ бастаан оннук гынар үһү. Кини эмиэ артыыстан саҕалаабыт киһи буоллаҕа.

"Тыйаатыр – кэргэним, киинэ – көссүүм"

– Биир интервьюга итинник диэбит этиҥ. Дьэ эрэ, ону хайдах быһаараҕын?

– Өссө биир киһи «Брак – это от слова «бракованный», а любовница – от слова «любить» диэбиттээх (күлэр). Мин, дьиҥэр, тыйаатыр режиссера үөрэхтээхпин. Ити – сүрүн үлэм. Оттон киинэ – иэйии ылар сирим. Бу эйгэни бэйэм сөбүлээн, таптаан, астынан туран устабын. Дьоҥҥо үчүгэй буола, харчы өлөрө сатаабаппын. Аны мин киинэм жанровай буолбатах, маассабай көрөөччүгэ анаммат, арыый ааптарыскай соҕус.

– Сорох киинэҕин хастыы эмэ сыл оҥорон таһаараҕын. Билигин үлэлии сылдьар бырайыактааххын дуо?

– «Дьөһөгөй Айыы» киинэбин икки күн устубутум уонна биэс сылы быһа, этэргэ дылы, өйдөнөн кэлэ-кэлэ, умна-умна оҥорбутум. Кэлэр сылга Алампа «Уйбааныс» пьесатын матыыбынан киинэ устуохтаахпын. Сценарийын үөрэнээччим Алексей Амбросьевы кытта суруйан бүтэрдибит. Эһиил үлэлиэхпит.

– Эйигин «Саха Тарантинота» дииллэрин туох дии саныыгын? Сөптөөх тэҥнээһин дуо?

–  Биир билэр суруналыыһым ааттаабыта, онтон ыла иҥэн хаалбыт. Мин хаһан даҕаны Тарантиноҕа майгынныы сатаабатаҕым, оннук өй-санаа суоҕа, билигин да суох. Баҕар, Тарантино киинэлэригэр курдук, испэктээктэрбэр көрөөччү күүппэтэх өрүтэ элбэҕин иһин этэллэрэ дуу... Билбэтим ээ.

Биирдэ соҕуруу куорат кириитигэ «Каждый раз сидишь, ждешь какую-то неожиданность от Потапова, невозможно предугадать его действия» диэн суруйбут этэ. Ити эмиэ үчүгэй хайҕабыл дии саныыбын. Сороҕор испэктээккэ туох кэлэрин билэ олороруҥ эмиэ соччото суох курдук. Режиссер көрөөччү иннигэр, биир-икки хардыы инники сылдьыахтаах.

– Кэнники үлэлэргиттэн Александр Островскай пьесатынан «Ойуур» испэктээккин санаан кэллим. Көрөөччү үөйбэтэх, көһүппэтэх өттүттэн дьоруойдар үөн-көйүүр буолан тахсыбыттара соһуччу этэ...

– Ити мээнэ үөн-көйүүр оҥортооботоҕум. Син биир хаһан баҕарар ааптартан, тиэкистэн тирэҕирэбин. Островскай хас биирдии дьоруойун уобараһын, майгытын-сигилитин арыйарыттан көрөн, онтон тэптэрэн туруорбутум.

Биир суолунан барыахха

– Артыыстартан тугу ирдиигин?

– Бэриниилээх буолууну, итэҕэйиини. Баҕалаах дьону кытта үлэлиир үчүгэй. Мин өрүү этэбин: «Кэннибиттэн кэлимэҥ, иннибэр түһүмэҥ, аттыбар сылдьыҥ, тэҥҥэ хаамыахха, биир суолунан барыахха».

Соҕуруу куораттарга испэктээк туруоруом иннинэ кастинг курдук оҥоробун, артыыстары биир-биир ыҥыран кэпсэтэбин, өйдөрүн-санааларын истэбин, тургутан көрөбүн. Ону өйдөөн, тута хабан ылар киһини талан ылабын. Утарсар, ылыммат дьону кытта үлэ тахсыбат.   

– Өйдөөн көрдөххө, эн туруорууларгар үксүн биир артыыстар оонньууллар ээ (хас да ааты ааттыыбын – Аапт.). Оннук дуу, сыыһабын дуу?

– Ханнык баҕарар тыйаатырга оннук ини. Хас биирдии режиссер бэйэтэ үлэлиир артыыстардаах буолар. Артыыс эмиэ араас: талааннаах, орто, талаана суох. Артыыс буолла да, хайаан да талааннаах диир сыыһа. Биһиги да ортобутугар сыыһа-халты дьон элбэх ээ. Айылҕаттан талааннаахтар бааллар, сорохтор баҕа күүһүнэн тахсаллар. Ол быыһыгар үлэлиэхтэрин баҕарбат, хамнас ыла-ыла сылдьыан баҕарааччылар эмиэ бааллар.

Үтүө өттүн таба туһаннахха...

– Оҥоһуу өй туһунан санааҕын истиэхпин баҕарабын (сэргээн, өрөйө-чөрөйө түһэр – Аапт.). Инникитин үгүс идэни үтүрүйүөн сөп диэн сорох-сорохтор куттаналлар.

–  Куттаныа суохха наада. Оҥоһуу өйү туһалаах үстүрүмүөн курдук көрүөхтээхпит. Билигин сатаабата, сыыһата-халтыта элбэх. Мин санаабар, өссө күүһүрэн, элбэҕи баһылаан иһиэҕэ. Дьон этэринэн, инникитин бүтүн аан дойдуга дьайар, улахан хамсааһыны таһаарар кыахтаах. Үтүө өттүн таба туһаннахха, дьоҥҥо-сэргэҕэ элбэҕи биэриэн сөп диэн көрөбүн. Арай бииртэн куттаныахха сөп: куһаҕан санаалаах дьон албыҥҥа-көлдьүҥҥэ тутталларын. Ону сокуонунан хайдах эрэ хонтуруоллуохха наада быһыылаах. 

Ахсынньы 13 күнүгэр Үҥкүү тыйаатыра мин испэктээкпин көрдөрүөхтээх, ол кэннэ 50 испэктээкпин кэпсиир буклет сүрэхтэниитэ буолуохтаах. Онно оҥоһуу өйү тутуннум, урукку хаартыскалар хаачыстыбаларын тупсарарга, киэргэтэргэ көмөлөһүннэрдим. Атын тыыннаннылар диэн астынным ээ (көрдөрөр).

– Интэриниэти төһө туһанаҕын? Информация наһаа элбэҕиттэн сылайаҕын дуо? Ону хайдах сиидэлиигин?

–  Бэйэбэр туһалааҕы эрэ көрдүүбүн, баҕарарбын эрэ ааҕа, көрө-билэ сатыыбын. Барытыгар итэҕэйбэппин.

Аат-суол мээнэ кэлбэт, толук эрэйэр...

– Төрүт үгэс күннээҕи олоххор төһө улахан миэстэни ыларый?

–  Саха буоллаҕым дии, айылҕаҕа сүгүрүйэбин. Ол эрээри булчута суохпун, улаханнык саа туппатах киһибин. Тыыннааҕы таарыйыахпын баҕарбаппын.

Сороҕор «Потапов наһаа нууччатымсыйбыт» дииллэр. Дьиҥэр, тыйаатыр оскуолата европалыы буоллаҕа. Тиэрминнэрбит барыта нууччалыы. Сахам син биир испэр баар, ханна барыай. Омук тыйаатырдарыгар туруорууларбар даҕаны сахалыы тэтими киллэрээччибин.

Араас омуктары кытта алтыһан үлэлиибин. Атын омук тылынан 30-ча испэктээктээхпин. Биир да саха режиссера оннукка тиийэ илигэ буолуо. Холобур, Ойуунускай «Иирбит Ньукууһун», Сиэн Өкөр айымньыларын хакаас тылынан таһаарбытым.

Түүр омуктары, уруулуу омуктары кытта элбэх майгыннаһар өрүттээхпитин бэлиэтии көрөбүн. Тенгрианствоны өрө тутабын. «Тенгри» таҥара диэн. Бэйэбин сыанаҕа таҥарабын дэнэбин. Таҥара диэн «таҥар» диэн тылтан тахсар. Таҥара сири-дойдуну айар, киһи аймах олоҕун оҥорор, таҥар. Режиссер эмиэ оннук курдук сыанаҕа таҥар, ыһар, оҥорор, айар. Баҕардахпына, сыанаҕа кыһын буолуо, баҕардахпына –  сайын сатыылыа.

– Эйиэхэ сыанаҕа табу диэн баар дуо? Ханнык тиэмэттэн аккаастанаҕыный?

– Кыра оҕону таарыйыыны, куһаҕаннык көрдөрүүнү утарабын. Олус аһаҕас көрдөрүүнү, порнографияны диэххэ дуу. Биирдэ «Күн Айыы оҕолоро» диэн испэктээги туруорбутум. Оччолорго эдэрим бэрт. Билигин толкуйдаан баран таһаарыам эбитэ буолуо. Көр-күлүү курдук эрээри, иһэ истээх испэктээк этэ. Дьон куһаҕан өрүттэрин көрдөрө сатаабытым.

Тыйаатырга мистика диэн баар. Сыанаҕа оонньообутуҥ олоххор ситэн ылыан сөп. Эппитиҥ-тыыммытыҥ син биир иччилээх, онно эппиэттиэххин наада. Холобур, «Предчувствие» диэн өлүү туһунан испэктээгим кэнниттэн бэйэм куһаҕан буола, тыыным быста сыспыта. Ол эрээри барытыттан толлон олоруоҥ дуо, сабыылаах ааны арыйдаххына эрэ табыллар. Син биир ол суолу ааһыаххын наада. Онтон толло сырыттаххына туох да туһа тахсыбат. Ол иһин ааттаах-суоллаах дьон бары толук биэрэн баран сылдьаллар. Аат-суол мээнэ кэлбэт. Ону барытын бэйэҕинэн аһардыаххын, өйгүнэн-санааҕынан күүстээх буолуоххун наада.

– Үлэлиир хоһуҥ эркиннэрэ эргиччи диплом, грамота, махтал сурук. Кыайыы-хотуу үгүс. Мантан саамай күндү ситиһииҥ ханныгый?  

– Бу барыта – мин бүтүн олоҕум. Көр эрэ, ол оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан ылбыт грамотам турар, строевой хаамыы күрэҕэр хаста даҕаны «Бастыҥ хамандыыр» буолбутум. Уонна бу эмиэ оскуолаҕа Александр Твардовскай «Василий Тёркин» поэматын ааҕан ылбыт грамотабын күндүтүк саныыбын.

Испэктээктэрим – мин оҕолорум. Хайа оҕобун миэхэ ордук күндү диэхпиний? Син биир барыларын төрөтөн таһаардаҕым. Испэктээк төрүүр, сайдар, улаатар, онтон кырдьан, эстэн, кэхтэн, симэлийэн хаалар. Сорох испэктээктэр олохторо бэрт кылгас, дьылҕалара атын-атыннык салаллар.

Испэктээк тыыннаах организм кэриэтэ. Онно хас биирдии артыыс бэйэтэ туохха эрэ эппиэтинэстээх, хас биирдии оруолу, холобур, сүрэх, быар, бүөр, харах үлэтигэр тэҥниэххэ сөп. «Быар» мөлтөөтөҕүнэ, атыҥҥа эмиэ дьайар, оччоҕуна испэктээк барахсан өлөн барар.

Мин искусство күүһэ киһини сырдыкка тардар, иитэр-үөрэтэр дииллэрин улаханнык итэҕэйбэппин. Иһэр киһи испэктээги көрөн баран арыгытын быраҕарыгар саарбахтыыбын. Чахчы, таарыйыан, толкуйдатыан сөп. Көрөөччү тыйаатырга эмоция ыла кэлэр дии саныыбын: күлээри, ытаары, толкуйдаары.

– Киин куоракка сөбүлүүр сириҥ? Ыраах тэлэһийэ сылдьан Дьокуускайгын ахтаҕын дуо?

– Бастаан соҕуруу куораттарга тиийэн баран улаханнарын, кэрэлэрин сөҕө-махтайа көрөрүм. Оттон манна кэллэхпинэ: «Оо, Дьокуускайым барахсан», – дии саныырым. Кэлин өйдөөн көрдөхпүнэ, куораппыт ис-иһиттэн ураты тыыннаах эбит. Дьокуускайбын таптыыбын ээ. Атын дойдуттан кэллэхпинэ хайдах эрэ уоскуйан хаалабын. Мырааҥҥа тахсарбын сөбүлүүбүн, куораты үөһэттэн көрөрбүн астынабын. Урут массыыналана сылдьыбытым, ол эрээри сатыы хаамарбын ордорор эбиппин. Испэктээктэрим бары оптуобуһунан айаннаан, хааман истэхпинэ төрөөн тахсыбыттара диэн сороҕор күлэбин.

– Саҥа дьылтан тугу күүтэҕин? Үүнэр сылга туох былааннааххын?

– Дьоппуон аатырбыт режиссера Акира Куросава аан дойду кинематографиятын чулуу айымньыларын испииһэгэр киирбит «Семь самураев» диэн киинэлээх. Ону Саха тыйаатырыгар туруоруохпун баҕарабын. Урут даҕаны киинэ сценарийдарынан тыйаатыр сыанатыгар балачча элбэх испэктээги туруорбутум. Холобур, манна Ингмар Бергман «Вечер шутов» киинэтинэн «Цирк Альберти», оттон Питергэ – Василий Шукшин «Калина красная» киинэтинэн. Ити кэнники туруоруум «Кыһыл көмүс мааска» дипломана буолла, Санкт-Петербург «Золотой софит» диэн Үрдүкү театральнай бириэмийэтигэр хас да номинацияҕа түһэриллибитэ.

Быйыл Татарстан, Марий Эл, Чувашия өрөспүүбүлүкэлэригэр бара сырыттыбыт. Марий Эл режиссерун ыҥырыытынан эһиил Шекспир «Ромео уонна Джульетта» пьесатын туруорарга кэпсэтэн кэллим. Ангылычаан тылыттан тута марийскайдыы тылбаастаан оҥоруохха диэн сүбэлэстибит. Дьиҥэр, нууччалыы тылбаас элбэх, ол эрээри ангылычаан тылыттан нууччалыы, онтон марийскайдыы тылбаастыырга суруйааччы өйө-санаата сүтэр диэн санаалаахпын. Чэ, көрүөхпүт. Киһи үлэлээтэҕинэ киһи буолар, барыта үлэттэн тахсар.

– Сергей Станиславович, сэргэх сэһэниҥ иһин махтанабын. Көрөөччү билиниитин, махталын ыла тураргар баҕарабын.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ