Семен Луканси: «Түүн аайы табаҕын сытыттан уһуктарым...»

Быһа түһэн эттэххэ, сакаас буолбатах. Оччоҕо?

Кини: «Маны кэпсиир сөптөөх дуу, сөбө суох дуу?» – диэн мунаарар, долгуйар. «Бу киһи отой булкуллубут диэхтэрэ», – диэн кэпсиэн баҕарбат. Ол эрээри олус элбэх ыйытыы киирэн, өрөөбүт уоһун өһүлэн, сэһэргииргэ сөбүлэстэ. Манна даҕатан эттэххэ, саха култууратын холустаҕа хомоҕойдук хоһуйар худуоһунньук билигин Турцияҕа олорор, онно үөрэнэр. «Киин куорат» бэҕэһээ Семен хайалар быыстарыгар айанныы сырыттаҕына таба тутан, төлөпүөнүнэн кэпсэтэ сырытта.  

Түүҥҥү ыалдьыт

Туох барыта толкуйтан саҕыллара саарбаҕа суох. Эбиитин аарыма кырдьаҕас мэтириэтигэр мээнэ киһи ылсыбата чуолкай. Баҕар, бу санаата иһигэр өр иитиэхтэнэ сылдьыбыта дуу?

– Саха буоларым быһыытынан сиэри-туому тутуһабын, айылҕаҕа олус чугаспын. Ол эрээри ойууннарга, удаҕаннарга улаханнык итэҕэйбэт, хаһан да сылдьыбатах, бу тиэмэҕэ үлэлээбэтэх да киһибин. Арай бу кыһын дьикти түбэлтэ буолла, – диэн сэһэргэһиибитин саҕалаата.

Кини түүннэри үлэлиир үгэстээх. Биирдэ хойут баҕайы сериал көрө олорон, нуктаан, нухарыйан ылбыт. Түүл дуу, илэ дуу диэн дьикти турукка сытан эмискэ уһукта биэрбитэ – иннигэр кырдьаҕас киһи тобулу көрөн олорор эбит!

– Соһуйан, дьик гынным, этим сааһа арыллан хаалла. Хайдах хайдаҕый, ааммын хатаабатах буоллаҕым дуу диэн санаа күлүмнээтэ. Кырдьаһаҕым уун-утары дьыбааҥҥа олорон, хамсатыгар табах уурунан уматынна. Ханна эрэ көрбүт кырдьаҕаһым дии санаатым. Киниттэн туох да куттал суоһаабат, ол иһин соһуйбутум, уолуйбутум тута ааста. Өбүгэлэрбэр, эһэбэр төрүт майгыннаабат, атын. Дьиэм иһэ бүтүннүү мохуорка аһыы сытынан, муус маҥан хойуу буруонан туолла. Урут оҕонньоттор, эмээхситтэр тардалларын өйдүүбүн ээ. Ол тухары ыалдьытым миигиттэн хараҕын араарбакка, саҥата суох тобулу көрөн олорор. Онтон харахпын быһа симэн баран, хаттаан арыйдым – ноутбукпар киинэм бүппэккэ турар. Дьиэм иһэ бүтүннүү табах буруота уонна аһыы сыта. Туран, түннүкпүн арыйан салгылаттым. Тыый, хайдах буоллум дии санаатым. Сирэйбин сууннум эҥин. Онтон дьэ киһилии утуйаары оҥостон, ютубка музыка холбоору, ноутбукпун арыйдым. Арай Ньыыкан кырдьаҕас хаартыската тахсан кэллэ! Били, рекомандация ойон тахсар дии, оннук. Этим сааһа арыллан хаалла. «Тыый! Кини эбит!» – диэн саҥа аллайдым. Бэйэтинэн кэлэн барбыт! Тоҕо?

Семен ити түгэни өр баҕайы иһигэр тутан, толкуйга түһэн сылдьыбыт. Үгэһинэн, алаадьылаабыт, айылҕаҕа тахсан, сирин-уотун аһатан көрдөспүт. Нэдиэлэни быһа оннук сылдьыбыт, ол тухары санаатыттан кырдьаҕас  арахпатах. Иннигэр субу тобулу көрөн олороро өйүттэн тахсыбатах. Биир киэһэ утуйуон иннинэ: «Кырдьаҕас, туохха кэлэ сырыттыҥ?» – диэн ботугураабыт. Ол түүн эмиэ дьикти түүлү түһээбит. Арай оронуттан туран, хоһуттан мастарыскыайыгар тахсыбыта, ытык кырдьаҕаһа эмиэ кэлэн олорор үһү.  

– Дьиктитэ баар, бэйэбин кэтэхпиттэн көрөбүн, үлэлии олоробун. Оҕонньор хамсалаах, табаҕын сыта субу кэлэр. Дьүһүнүн-бодотун, таҥаһын-сабын ымпыгар-чымпыгар тиийэ оруобуна ойуулаабыппын диибин. Онтон уһуктан кэллим. Тыый, уруһуйдатаары гынар эбит дуу дии санаатым...

Куруук аттыбар баар курдуга...

Балтараа ый үлэлээбитин тухары араас барыта буолбут. Семен этэринэн, киһи киһиэхэ кэпсээбэт да түгэннэрэ бааллара. Онтон бэрт аҕыйаҕы сэгэттэ:

– Түүн аайы хамса табаҕын сытыттан уһуктарым. Дьиэбэр, ыаллыы олорор дьоммуттан табахтыыр киһи суох. Аны балкоммар наар чыычаах кэлэрэ. Үлэлиир кэммэр ол-бу тыас-уус иһиллэрэ. Санаабар, кырдьаҕас куруук аттыбар баар курдуга...    

Худуоһунньук Ньыыкан кырдьаҕас туһунан хасыһан, үөрэтэн, эмтэммит дьон кэпсээннэрин ааҕан, элбэҕи билбит. Манна даҕатан эттэххэ, ойуун хаартыската бэрт аҕыйах ээ. Ол эрээри ытык киһи көмөлөһөр курдук гынар эбит: информация бэйэтэ тиийэн кэлэн соһутара.

Семен үлэтин нэдиэлэ анараа өттүгэр бүтэрбит. Дьиктитэ баар, онтон ыла туох да биллибэт, уу чуумпу. Бэйэтэ этэринэн, чэпчээн хаалбыт. 

Дьиҥэр, кини биир үлэни ортотунан 2-3 ый оҥорор эбит. Оттон Улуу кырдьаҕас мэтириэтэ балтараа ый иһигэр бэрт чэпчэкитик тахсыбыта эмиэ биир дьикти. 

Худуоһунньук кырдьаҕас уоттаах хараҕар, улахан илиитигэр сүрүн болҕомтотун уурбут. Манан айылҕаттан айдарыылаах сүдү күүһүн холуста нөҥүө тиэрдэргэ холоммут. «Норуот муудараһын илдьэ сылдьар ытык кырдьаҕаһы киһи быһыытынан көрдөрө сатаатым», – диир кини.

Түмэлгэ хараллара буоллар...

Төһө да төрөөбүт дойдутуттан тэлэһийэ сырыттар, Семен дьонун-сэргэтин кытта сибээһин быспат, билсэ-көрсө олорор. Бобуулаах ситимҥэ «Үүт-үкчү Ньыыкан кырдьаҕас!» диэн сөҕүү-махтайыы үгүс. «Бэл, табаҕын сыта кэллэ» диэн суруйаллар. Мэтириэти атыылаһыан баҕалаах баһаам буолуох курдук. «Национальнай художественнай түмэлгэ атыылаһан бэлэхтиэххэ баара» диэн кэскиллээх этиилэр киирэллэр. Сорохтор харчы кыттыһарга бэлэм курдуктар.   

Бу туһунан Семен санаатын иһиттибит:

– Дьиҥэр, түмэлгэ хараллара ордук этэ. Чааһынай кэллиэксийэҕэ турдаҕына, сүтэн хаалыан сөп. Мин санаабар, кырдьаҕас бэйэтэ да сөбүлүө суоҕа. 

Сахата дэлби «бэргээн» сылдьар

Ааспыт нэдиэлэҕэ Төрөөбүт тыл, сурук-бичик күнэ буолан ааста. Семен сахалыы ыраастык (уустаан-ураннаан да диэххэ сөп – Аапт.) саҥарарын, ханыыласпыт тыллары, дьүһүннүүр туохтуурдары хойуутук туттарын сөҕө уонна биһирии иһиттибит. Дьиҥэр, кини уонча сыл Москубаҕа олордоҕо, билигин атын дойдуга үөрэнэ сырыттаҕа. Ол кистэлэҥэ туохханый?

– Саха тиэмэтигэр үлэлиир худуоһунньук буоллаҕым. Кэнники кэмҥэ сахам дэлби «бэргээн» сылдьабын. Сахалыы ааҕабын, ырыалары, ютубка Эбээ Маайа ааҕыыларын сөбүлээн истэбин. Түгэнинэн туһанан, киниэхэ дириҥ махталбын тиэрдэбин. 

Төрөөбүт тыл киһи силиһин-мутугун, кини туругун көрдөрөр. Ийэ тылгынан ис санааҕын, тугу этиэххин баҕарбыккын быдан чопчутук тиэрдэҕин. Бэйэҕэр бигэ туруктаах, эрэх-турах, күүстээх да курдук сананаҕын. Ханна да буол, киһи быһыытынан сүтэн-симэлийэн, өлөн-охтон биэрбэккин.   

Тоҥ өйбүнэн ылсыбаппын

Ньыыкан кырдьаҕас мэтириэтин көрөн, ааттара ааттаммат улахан дьоммут мөссүөннэрин үйэтитэр серия да тахсыан сөп диэн санаа күөрэйэр. Итиннэ худуоһунньук бу курдук хоруйдаата:

– Бэйэтэ кэллэҕинэ эрэ оннук буолуон сөп. Толкуйдуу-толкуйдуу, тоҥ өйбүнэн оннукка ылсыбаппын. Син биир туох эрэ кэлиэн наада...

Киһи илиитинэн, өйүнэн-санаатынан иҥэн-тоҥон айдаҕына, үлэтин иччилиир эбит диэн түмүккэ кэллим. Бу үлэм оннук буолла.