Семен Луканси өссө биир астык үлэтин таһаарбыт

Ону сөҕөн-махтайан кэпсээбиппэр биир идэлээҕим Айыына Ксенофонтова киниттэн интервью ылан, “Семен Луканси: “Түүн аайы табаҕын сытыттан уһуктарым...” диэн бэртээхэй матырыйаалы бэлэмнээн турар.  Ааҕа иликтэр хайаан да бу сигэнэн https://kiinkuorat.ru/articles/semen-lukansi-t-n-aayy-taba-yn-sytyttan-u-uktarym билсиэххит этэ.

Сайдыылаах дэнэр аныгы олоххо билигин да таайылла илик таабырын, этиллэ илик кэпсээн ити курдук, арааһа, элбэх буолуохтаах. Ытык киһибит итиччэ ыраах дойдуга талааннаах уруһуйдьукка мээнэҕэ “тиийбэтэх” буолуохтаах. Онон этиттэрии тэҥэ кэлбит астык үлэни Художественнай мусуой ылан, бар дьон көрүүтүгэр туруорара буоллар – кэскиллээх дьаһаныы буолуо эбит. Дьон Ныыкан хаартыскатынан уонна кини көмүс уҥуоҕар тиийэн билиҥҥэ диэри эмтэнэллэрин истэбит.

Оттон бүгүн Семен туроктар киэн туттар, күн-ый курдук күндүтүк саныыр киһилэрин, Турция өрөспүүбүлүкэтин бастакы бэрэсидьиэнэ Мустафа Кемаль Ататюрк мэтириэтин уруһуйдуу сылдьарын устан, тус страницатыгар таһаарда. Дьэ, талаан диэтэҕиҥ!

Семён бу  туроктар аҕаларын ( ата - диэн аҕа эбэтэр өбүгэ диэн, Ататюрк диэн, ол аата — туроктар аҕалара) уруһуйдуур толкуй былырыын киирбитин, оттон холустаҕа түһэриитэ түөрт ый буолбутун эттэ. 

Кэпсээнтэн кэпсээн эбэтэр Ускуустуба сүдү күүһэ?

Төрөөбүт түөлбэбиттэн, тапталлаах Сахам сириттэн аан бастаан таска тэлэһийэн тахсыбыт дойдум Турция этэ. Ыраатта. Быһа холуйан, 2000 саҕаланыыларыгар. Антальяҕа сылдьыбыппыт. Киһи саҥа тиийбит сиригэр, этэргэ дылы, кулгаах-харах иччитэ буолан сылдьарын, тугу барытын болҕойон көрөрүн билэҕит. Баҕар, ол иһин бүгүҥҥү кэпсиир түгэним умнуллубаттыы өйдөнөн хаалбыта буолуо? Туох билиэй. Чэ, кэпсиим.

Дьэ, онно биир экскурцияҕа олохтоох гид дьахтар киин болуоссаттарын аттыгар туран Ататюрк скульптуратын көрдөрө-көрдөрө балачча элбэҕи кэпсээбитэ. Билигин кэлэн, тугу кэпсээбитин субу диэн өйдөөбөппүн. Туох кистэлэй, историяттан ыраахпын. Арай дьахтар ол кэпсииригэр саҥарар саҥатын ис хоһооно эрэ буолбакка, хас биирдии дорҕооно (!), куолаһын дэгэтэ туроктар Ататюрк курдук чулуу өбүгэлэринэн олус диэн киэн тутталларын, ытыктыылларын туоһулуура. Кини иэйиитин күүрээнэ бэриллэн: “Чахчыта да сүдү киһи олорон ааспыт!” –  диэн санааны кытта тэҥинэн, “төрүппүт – биир” дииллэрин иһин эбитэ дуу, өссө дуоһуйуу тыына киирэн ылбыта. Ол кэмтэн элбэх уу суккуллан аастаҕа. Умнубутум.

Оттон бу Семен Луканси уруһуйун – ордук Ататюрк сирэйин, харахтарын уруһуйдаабытын – чугастан көрөөт, ол үйэ чиэппэрин кэриҥэ сыл анараа өттүгэр буолбут, умнуллубута ырааппыт түгэн, иэйии, субу бэҕэһээ буолбуттуу, илэ-бааччы тиллэн кэллэҕэ үһү! Сахабыт сирин талааннаах ыччата Турция түс-бас салайааччытын холустаҕа түһэрэн үйэтиппититтэн үрдэ суох үөрдүм. Онтубуттан бэйэм да сөхтүм. Ньыыкантан үөрбүтүм, өрө көтөҕүллүбүтүм өйдөнөр. Илэ көрбөтөрбүн да, истэн, ааҕан, сүгүрүйэр кырдьаҕаһым. Киниэхэ сыһыаннаах дьикти түгэннэр эмиэ бааллара. Оттон Ататюрк? Дьиибэ!

Биидьийэни көрө олорон, кыл түгэнэ да буоллар, Турция оччотооҕу итии-буһарык күнүн хара сарсыардаттан илгийэр итии салгыныттан саҕалаан, күн күүстээх сардаҥалара оройбун сырайбыт сыралҕаныгар тиийэ илэ билбиккэ дылы буоллум. Ускуустуба ураты дьикти күүһэ, айылҕаттан бэриллибит талааннаах уруһуйдьут сүдү талаана диэн бу буоллаҕа?