Семен Анисимов: «Киһиэхэ эппиэтинэс диэн баар буолуохтаах»

Бүгүн эһиэхэ кэпсиир дьоруойум Семен Степанович Анисимов – Амма улууһун Сатаҕай нэһилиэгин төрүт олохтооҕо, олоҕун орто омурҕаныгар сылдьар, алта оҕолоох туруу үлэһит дьиэ кэргэн аҕа баһылыга, хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи хотоойутук иитэр, биир бастыҥ үлэлээх «Сэппэрээк» КФХ салайааччыта.

Кини хаһаайыстыбатын 2003 сыллаахха тэриниэҕиттэн, этэргэ дылы, тыҥ хатыытыттан саҕалаан хара түүҥҥэ диэри үлэ үөһүгэр сылдьан, сүөһүтүн-сылгытын биллэ элбэппит.

Ол курдук, олоҕун аргыһа, тапталлаах кэргэнэ Светлана Михайловналыын, быйыл саас күөххэ үктэммитинэн,  150-тан тахса ынах сүөһүлээхтэр (итинтэн ыанньыга – 80-ча), 120-тэн тахса сылгылаахтар (о.и. 56 биэ).

Бу эттэххэ эрэ дөбөҥ элбэх сылгыны-сүөһүнү сэлээркэ-уматык сыаналана турдаҕына, кыстыыр отторун 80-ча бырыһыанын нэһилиэк тас өттүгэр тахсан оттуу-оттуу, тиэйэн-таһан аҕалан, иитэн-аһатан, көрөн-харайан олоруохха диэтэххэ — олус судургута суох сорук. Киһи эрэ барыта санаммат дьарыга. Оттон Светлана, Семен Анисимовтар уустук да баар түгэнигэр, толло-салла барбакка, күүс-кыах тиийэринэн, таһаарыылаахтык үлэлээн, дьоннорун-сэргэлэрин этинэн-үөлүнэн, үрүҥ илгэнэн хааччыйа олороллор. Бастайааннай өрүккэ икки үлэһиттээхтэр. Дьыл кэмиттэн көрөн, уонунан үлэ миэстэтин таһааран, дуогабар түһэрсэн үлэлэтэн, биир дойдулаахтара эбии дохуоттаналларыгар көмө  буолаллар.

– Семен Степанович, тыа дьоно хайдахтаах да ыарахан үлэни толоро үөрүйэхтэр. Арай үгүс өттүгэр бухгалтерия, нолуок докумуоннарын толоруу, отчуот-той өттүгэр  уустуктары көрсөөччүлэр. Ити чааһыгар эһиэхэ хайдаҕый? Ким дьарыктанарый?

– Дьыаланы-куолуну толорооччум, үбү-харчыны ааҕааччым, суоттааччым – кэргэним.

– Ээ, бэрт дии! Туох үөрэхтээҕий?

– Идэтийбит анал үөрэҕэ суох да буоллар, наада буолан, ыйыталаһан, көрөн-истэн, быстах кэмнээх куурустарга эҥин үөрэнэн, боппуруоһу этэҥҥэ быһааран олорор.

– Эһиги элбэх оҕолоох ыал үһүгүт дии? Бириэмэтин сөпкө аттаран, эйиэхэ көмөлөһөн, быыһыгар билии-көрүү сомсон, эйиэхэ эрэллээх эркин, көмө буоллаҕа. Хас оҕолооххутуй?

– Алтыалар: биэс кыыс, биир уол.

– Тыый! Саханы элбэтиигэ да киллэрбит кылааккыт улахан эбит.  Эһээ-эбээ буоллугут дуу?

– Ээ, илик. Улахаммыт — устудьуон, 2004 с. күн сирин көрбүтэ. Уоннааҕылар – оскуола дьоно: 10-с, 9-с, 8-с кылааска үөрэнэллэр. Кырабыт – үһүс кылаас. Сайыҥҥы кэмҥэ оҕолорбут ньирэй көрөллөр. Бастайааннай ньирэй көрөөччүлэрбит – кинилэр. 

Кэтэх хаһаайыстыбаттан – бааһынайга

– Чээн, сыра-сыллаталар эбит. Оттон бэйэҥ туох идэлээххиний? Тоҕо чуолаан сылгы-сүөһү иитиитигэр ылсыбыккын, кэпсээбэккин ээ? Саҥа саҕалыыргытыгар төһө төбө сүөһүлээх этигитий?

– Оҕо эрдэхпиттэн дьонум сүөһү-ас туталлара. Бэйэм да  эрдэттэн сүөһүгэ үлэлээбит буолан, үөрүйэхтээх салаам – бу буоллаҕа. Атын үлэни, үөрэҕи да билбэтэх киһибин. Аҕам кэтэх хаһаайыстыбатын ылан, сыыйа эбэн испитим. Оччолорго наһаа кырата суох хаһаайыстыба этэ. Төбөлөөҕүнэн, арааһа, 40-ча этэ.

– Кэтэх ыал холугар, кырдьык, элбэх эбит. Бииргэ төрөөбүттэрдээххин, кинилэртэн эн курдук сүөһү-сылгы иитэр дьарыктаахтар бааллар дуо?

– Бииргэ төрөөбүттэр – сэттиэбит. Атын дьарыктаахтар. Мин ыал кырата этим. Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлэһээччи соҕотохпун.

– Оһоҕос түгэҕэ уол, аҕа дьыалатын салҕыахтаах да буоллаҕыҥ буолуо. Аҕаҥ барахсан кини эрэлин толорон, хаһаайыстыбаны хаҥатан, улаатыннаран иһэргин көрбүтэ  дуу? Санаата бөҕөх бардаҕа?

– Көрөн. Дьэ, туох дии санаабыта буолла? (Семен күлэн мүчүйэр)

– Тыа хаһаайыстыбата, буолан баран, биһиги курдук уустук усулуобуйалаах сиргэ судаарыстыбаттан көмөтө суох сайдара, баарынан эттэххэ, уустук. Эһиги туох эмэ өйөбүлү туһаммыккыт дуу?

– Икки төгүл “Ыал пиэрмэтин сайыннарыы” бырагыраама куонкуруһугар 2017 сыллаахха кыттан, грант ылан,  100 төбө сүөһү турар механизированнай хотонун туттубуппут. Оттон 2022 сыллааҕыбытынан хотоммутун тупсаран, өрөмүөннээн биэрбиппит, тиэхиньикэ ылыммыппыт.

Хаһаайыстыба бүгүҥҥүтэ

– Сиргит-уоккут, ходуһаҕыт – бэйэ бас билиитэ дуу эбэтэр түүлэһии дуу?

–Түүлэһии буоллаҕа. Нэһилиэккэ сир тиийбэт буолан, сыл аайы дьону наймылаһан, мобильнай биригээдэ тэринэн, улуус иһигэр, таһыгар да, ыраах учаастактарга баран оттуубут.

– Холобур, кыстыыр оккут төһө бырыһыанын нэһилиэк сирин тас өттүттэн булаҕытый? Быйыл от үүнүүтэ эһиги диэки хайдаҕый?

– Биһиги нэһилиэкпит сирэ букатын кыра ээ. Инньэ гынан, оппут 80-ча бырыһыанын – нэһилиэк сирин тас өттүгэр түүлэһэн булабыт.  Нэһилиэк сиригэр сүүрбэччэтин буллахха, махтал.

Быйыл от үүнүүтэ Амма улууһугар үчүгэй. Бу сайын 400 туоннаны былааннаммыппытыттан 390 т булуннубут.

– Сыллата ыраах сиргэ тиийэн оттуурга, оту аҕаларга, элбэх уматык, сэлээркэ баранан эрдэҕэ.  Күн бүгүн Сатаҕай төһө нэһилиэнньэлээҕий? Атын бааһынай хаһаайыстыбалар бааллар дуу?

– Оҕолуун-уруулуун аахтахха, 500-тэн арыый тахсабыт. Бааһынай хаһаайыстыбалаахтар бааллар буоллаҕа. Сылгы да, сүөһү да иитэллэр.

– Маладьыастар эбит. Оскуолаҕыт 11 кылаастаах дии? Кылааска, ортотунан, төһөлүү оҕо үөрэнэр быһыылааҕый?

– Сүүстэн тахса үөрэнээччилээх. Ол аата, кылааска уонтан тахсалыы буолаллар.

– Иккис өттүттэн, ыраах оттуурга дьон наймылаһан, биир дойдулаахтаргыт харчылаһалларыгар тирэх буолар эбиккит. Тыа дьоҕус нэһилиэгэр  үлэ көстөн быстыбата эрэбил. Тиэхиньикэ чааһынан хайдаххытый?

– Барыта бэйэбит киэнэ буолан үчүгэй. Грант, өйөбүл көмөтүнэн, тиэхиньикэнэн хааччыллыыбыт куһаҕана суох. Биэс МТЗ тыраахтардаахпыт. Онно холбонор тэриллэрдээхпит.

–Тырахтарыыстаргын хантан булаҕыный?

– Кыһыннары-сайыннары үлэлиир биир бастайааннай тырахтарыыстаахпын. Сайыҥҥы өттүгэр дуогабар түһэрсэн олохтоохтор, кэлиилэр да үлэлээччилэр.

–Тыраахтардаах буолан, сэрэйдэххэ, нэһилиэгиҥ дьоно от-мас тиэйиитигэр туһаналлара эрэбил. Икки өрүккэ табыгастаах дьаһаныы. Сэлээркэ лиитирэ билигин төһө буолла? Хантан ылаҕытый?

– Өрүү даҕаны “Туймаада-ньиэптэн” ылабыт, бастайааннай килийиэннэрэ буолабыт. Лиитирэ – 93 солк.20 харчы.

– Сылга туттарар үүккүт былаана, туолуута хайдаҕый? “Амма” ТХППК-ҕа туттараҕыт дии? Төлөбүрэ кэмигэр кэлэр дуо?

– Былааммыт туолар. Былырыын, холобур, 120 туоннаны туттарбыппыт. Быйыл 130 туоннаҕа дуогабардаспыппыт. Онтубутун сэтинньи ыйынан толорорго суоттанабыт. Оттон сылгы, сүөһү этин холбоон, быйыл 10 туоннаны туттарбыт киһи. Эт, ортотунан, сылга 8-10 туонна буолааччы.

– Сүөһүгүт олохтоох сэмэнтээл буолуо? Искусственнай буоһатыыны туһанаҕыт биитэр “былыргылыы” оҕуһунан дуу?

– Сэмэнтээллэр. Айылҕа биэрбитинэн, оҕуһу туһанабыт.

–Тыый, бородууксуйаны элбэтэр гына, тоҕо искусственнайы туһаммаккытый? Аммаҕа илдьибэттэр дуу? Оҕус аҕыйаҕар хаан да буккуллуута тахсыан, төрүөх аккыраҥ да буолуон сөп курдук.

–Мантан инньэ ылсар инибит. Сиэмэлэтэр кыах баарын баар буоллаҕа. Оттон билиҥҥитэ биир-икки атыыр оҕуһу анаан иитэбит. Хаан айгырааһына тахсыбатын туһугар, оҕустарбытын атын хаһаайыстыбалары кытта атастаһан, уларытан, саҥардан иһэбит. Холобур, биир оҕуһу Дьоруой Михаил Николаевич Готовцевтан, Уус Алдантан ылбыппыт. Амма улууһун Бааһынай хаһаайыстыбалаахтарын уонна кэпэрэтииптээхтэрин түмсүүтүн бэрэссэдээтэлэ, Арассыыйа үтүөлээх зоотехнига Александра Николаевна Цыпандина бэйэтинэн баран, талан аҕалбыта.

Сылгы хаанын тупсарыыга, уларытыыга эмиэ үлэлэһэбит. Холобур, И.Я. Строд аатынан Тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар кэпэрэтииптэн иккитэ төхтүрүйэн, отут тиҥэһэни ылбытым. Онон сүөһүлэрбит туруктара, бородууксуйабыт хаачыстыбата тупсан турар.

Манна даҕатан эттэххэ, сыспай сиэллээҕи иитээччилэргэ “Племенной атыы бырагыраамата” диэн баар. Талыы боруода сылгыны, убаһаны атыылаһар харчыҥ кэккэ өлүүскэтин  – 60 бырыһыанын – судаарыстыба уйунар. ТХМ ол үбү атыылаһааччыга ыытар, оттон атыылаһааччы – сылгы атыылыыр хаһаайыстыбаҕа. Онно киирсэн, хаста да Амма улууһун сылгы иитэр бастыҥ хаһаайыстыбаларыттан (Болугуртан, Абаҕаттан, Сатаҕайтан) убаһа ылаттаабытым.

Сүөһүттэн, сылгыттан ылыллар бородууксуйа төһөнөн эбиллэр, хаачыстыбата тупсар да, оччонон биһиэхэ үчүгэй. Ол быһыытынан, ити өттүгэр ураты болҕомтобутун уурабыт.

– Оннук ээ. Бу “Ас-үөл–2025” быыстапкаҕа кыттар эбиккит. Туох аһы-үөлү атыыга аҕаллыгыт?

– Эт-үүт аһы. Барыта сибиэһэй буолан, атыыбыт хамаҕатык бара турар.

– Эн хотоҥҥо бэйэҥ сылдьыһаҕын, сылгыларгын бэйэҥ көрөҕүн-истэҕин, оттуугун-мастыыгын, дьоҥҥун салайаҕын. Сарсыарда олох эрдэттэн хамсанан, итини барытын ситиһэн эрдэҕиҥ?

– Сарсыарда 4-5 чааска турдаххына табыллар. Сайын ыраах хоно-өрүү сытан оттуубут. Быйыл окко “Абааһы мунньаҕын” иннинэ киирбипппит. От ыйа ардахтаах этэ. Хата, атырдьах ыйа туран биэрэн,  от хаачыстыбата быйыл үчүгэй. Онон үөрэбит.

– Бэрт эбит. Оккутугар эбэр гына, сенаж, сиилэс бэлэмниир баҕа ыра санаа таһымыгар сырыттаҕа?

– Оннук. Бааһына диэн биһиэхэ суох. Ити өттүгэр, сир оҥоруутугар, дьиҥинэн, үлэлэһиэхпитин баҕарабыт. Сир тиийбэт.

– Тыа хаһаайыстыбатынан күүстээх санаалаах, хайа да уустуктан толлон турбат киһи дьарыктанарын бүгүҥҥү олохпут туоһулуур. Ыччат түргэнник уонна судургутук ситиһиллэр харчыга тардыһар. Семен Степанович, арай олоххун... хаттаан олорор буол, туох идэни баһылыаҥ, туохха үөрэниэҥ этэй? Эбэтэр син биир тыа ыраас салгына, сүөһү-сылгы иитиитэ эйигин сэҥээрдиэ этэ дуу?

– Бэйэм агроном буолуохпун баҕарар этим.

– Ээ. Бурдуктаах Амма киһитэ диэх курдук. Ол баҕаҕын олоххо киллэрэр гына, СХТ-га эҥин туттарсан көрбөтөҕүҥ дуо?

– Суох. Олоччу. Оскуола кэнниттэн биир да күн үөрэммэтэҕим. Тута кэлэктиибинэй предприятиеҕа үлэлии киирбитим. Ол кэнниттэн, 2003 сыллаахха бааһынай хаһаайыстыба тэриниэхпиттэн бу сылдьабын.

– Ол кэлэктиибинэй хаһаайыстыбаҥ билигин баар дуо?

– Баар. Үчүгэйдик үлэлии олорор. Биир сайылыкка сайылыыбыт.

– Хата, диэ. Оруобуна “Сайылыктааххыт дуо?”  диэн ыйытаары олорбутум. Ханан баарый?

– Нэһилиэк үс хаһаайыстыбата – икки бааһынай уонна ТХПК – буолан, кыттыһан сайылыыбыт. Оһох диэн ааттаах сиргэ.

– Ээ, ол диэки, Амма кытылыгар, үүт-үкчү саҥа дьиэлэрдээх учаастак баарын өйдүүр эбиппин.

– Ол ТХПК-ларбыт сайылыктааһын бырагырааматынан 5 дьиэни туттубуттара. Титииктээх эҥин.

– Оччотугар ол дьиэттэн бииригэр бааргыт?

– Суох. Бэйэбит туһунан дьиэ туттубуппут. 

Тугу гынан, хайдах дьаһанан?

– Семен Степанович, эн сүөһү-сылгы иитиитигэр уһуннук үлэлээбит,  ол иһигэр 22 сыл бааһынайдаабыт баай уопуттаах, тустаах салаа үтүө-мөкү, уустук уонна туһалаах өрүтүн иһиттэн билэр киһигин. Эн тус көрүүгэр, туох өйөбүлү, көмөнү көрдөххө, дьон төрүт дьарыкка ылсыа,  оттон сүөһүлээх дьон эһэр туһунан толкуйдуо суохтара этэй? Тугу гынан, дьаһанан, дьону сэҥээрдиэххэ сөбүй?

– Ханна да буоларын курдук, барыта үптэн-харчыттан тутулуктаах. Бу иннинэ улахан, сүөһү иитэр хаһаайыстыбаларга “үбүнэн чэбдигирдии” диэн олус туһалаах бырагырааама баара. Онтубут, хомойуох иһин, тохтоон хаалбыта куһаҕан. Биһиги онно киирсэн, бэйэтин кэмигэр улаханнык өйөммүппүт туһалаатаҕа дии. Тиэхиньикэ өттүгэр, холобур, “Сүөһү-сылгы эбии аһын бэлэмэ” (“кормопроизводство”) диэн бэртээхэй бырагыраама баар. Итиннэ көрүллэр үп эбиллэн, туһанааччыта эбиллэрэ буоллар. Быйыл сылгы иитэр хаһаайыстыбалар тиэхиньикэлэрин саҥардыналларын өйүүр анал бырагыраамаҕа кыттан, эбии тиэхиньикэ ылынныбыт. Ол эбэтэр, атыылаһар тиэхиньикэҥ, холобур, тыраахтарыҥ сыанатын 50 бырыһыанын Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ уйунар. Онтон ордугун — хаһаайыстыба бэйэтэ. Аны улууспут иһинэн үлэлиир, тиэхиньикэ ылыытыгар көмөлөһөр туһунан бырагыраама үлэлиир. Онно хапсан, былырыын төлөбүр 50 бырыһыанын эрэ уйунан, тыраахтар ылыммытым. Инньэ гынан, тиэхиньикэбин саҥардан, санаам бөҕөх. Ити курдук улуустар бэйэлэрин бааһынайдарын өйүүллэрэ туһалаах буолуо этэ. Үлэлиир буоллахха, өйөбүл баар. “Амма улууһунааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениета” МКУ олох үчүгэйдик үлэлиирин бэлиэтиэм этэ.

– Начаалынньыгынан Ион Семенович үлэлии олорор дуо?

– Кини – И.С. Кононов. Улууспут салалтата, “Амма” ТХППК уонна улуус Бааһынайдарын уонна кэпэрэтииптээхтэрин түмсүүтэ бары кыттыһан, биир санаанан, уопсай сыал-сорук туруорунан үлэлииллэрэ санааны кынаттыыр, үлэлиир баҕаны күүһүрдэр,  эппиэтинэһи да биллэ үрдэтэр. Биир сүбэнэн дьаһаналлара үлэ түмүктээх буолар.

— Хаһаайыстыба үлэһит илиигэ наадыйара эрэбил. АГАТУ, СХТ устудьуоннара,  биирдэ эмэ эһиэхэ тахсан быраактыкаланаллар эҥин  дуо?

– Оннук суох.

Ыал — ийэтинэн

Бу кэпсэтэр кэммитигэр чэбэр уонна түргэн-тарҕан туттунуулааҕа тута харахха быраҕыллар, элбэх оҕолоох ыал амарах ийэтэ Светлана Михайловна биир кэм дьаарбаҥкаҕа аҕалбыт астарын атыылаан элэгэлдьитэр. Ону көрө олорон:

– Бу маннык  улахан хаһаайыстыбаны тутан, көрөн-харайан олороргор, сэрэйдэхпинэ, кэргэниҥ оруола, суолтата сүҥкэн буолуохтаах? Светлана Михайловна биир дойдулааҕыҥ дуу биитэр...

– Оннук бөҕө буоллаҕа. Кэргэним Кэбээйи улууһуттан төрүттээх.

– “Сатаҕайтан ырааппатаҕым” диигин дии, ханна көрсүбүккүтүй?

– Дьылҕа хаан ыйдаҕына, киһи булсар, аналын булар эбит. Бэйэм киһим буоларын, тута көрөөт да, билбитим диэхпин сөп. Сыл дуу, сылтан ордук кэм дуу буолан баран, холбоспуппут. Миигиттэн 4 сыл балыс. Кэргэним, эппитим курдук – хаһаайыстыбабыт, дьиэ кэргэммит саамай туллар тутаах киһитэ. Алта оҕо таҥаһа-саба, аһа-үөлэ, үөрэҕэ, кэнсиэрэ, ол-бу тэрээһиннэрэ элбэх, ол барыта ийэбит үрдүнэн буоллаҕа. Бу диэн эттэххэ, дьиэбэр туох да улахан көмөтө суох киһибин. Хаһаайыстыба үлэтиттэн ордубаппын. Светланам иистэнэр, ас минньигэһин астыыр. Тугу буһарбыта барыта миэхэ – күндү. Сахалыы-махалыы аһы ордоробун.

Анисимовтар нэһилиэктэригэр, улуустарыгар буолар тэрээһиннэртэн туора турбаттар. Кыах тиийэринэн ыһыах атыытыгар, быыстапкаларга кыттан тэйэллэр, нэһилиэктэрин, улуустарын аатын чиэстээхтик көмүскүүллэр. Арай “киһиэхэ тус бэйэ санаата сытар, тардыһар дьарыктаах буолар (хобби). Эйиэхэ оннук баар дуу?” диэн ыйытыыбар:

– Оо, миэхэ билигин хобби, аралдьыйар дьарык диэн суох ээ. Баҕар, биэнсийэҕэ таҕыстахха, сааһырдахха, туох эмэ баар буолара дуу? (Саҥа таһааран күлэр).

– Иллэҥ кэм да кэмчи буоллаҕа. Хайаҕыт да, хайдах барытыгар тиийинэн-түгэнэн сылдьаргытын сөҕөбүн. Эн олоххо тумулук туттар этиигин (девиз) үллэстибэккин ээ?

–Ханнык баҕарар киһи тус бэйэтин эрэ туһугар олорбот. Киһи хайаан да дьонун, дьиэ кэргэнин, оҕолорун, аймахтарын иннигэр эппиэтинэһи сүгэр. Киһиэхэ хайаан да эппиэтинэс диэн баар буолуохтаах. Туохха барытыгар.

– Төрүт дьарыкка быһаччы үлэлэһэ сылдьар,  элбэх оҕолоох аҕа, кэргэн быһыытынан, баҕа санааҕын үллэстиэҥ буолаарай?

– Оҕолорбут, аныгы ыччат өбүгэ дьоммутуттан силис тардар олохпут укулаатын, сахалыы тылбытын-өспүтүн тута сылдьаллара, сиэрдээх олоҕу олороллоро буоллар олус бэрт буолуо этэ. Киһи аймахха уларыйыы-тэлэрийии элбэх. Ол барыта, хомойуох иһин, үчүгэй буолбатах. Ону өйдөөн-төйдөөн, сырдык өттүгэр тардыһаллара буоллар. Оттон уонна тыабыт хаһаайыстыбата сайда, иннин диэки бара туруон, бэйэбит ыччаппыт бу эйгэҕэ үлэлэһиэн баҕарабын.

– Семен Степанович, тылбын ылынан, санааҕын үллэстибиккэр, кэпсээбиккэр махтанабын. Үлэҕит, сыраҕыт үтүө түмүктээх буоллун!

Хаартыскалар: Дьоруой архыыбыттан