Сэһэн Боло уонна кини утумнааччылара

Д.И. Дьячковскай-Сэһэн Боло 120 сааһынан ыытыллар дьаһаллар чэрчилэринэн Саха музейыгар быыстапка арылынна.
Чурапчы улууһун Одьулуун орто оскуолатын Сэһэн Боло аатынан кыраайы үөрэтэр музейын төрүттээбит история учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ Лидия Петровна Саввиналыын кэпсэттибит.

–  Лидия Петровна, кэпсэтиибитин оскуолаҕыт музейын историятыттан саҕалыах. Барыта кыраттан саҕаланнаҕа?

– Эбии дьарык оҕо ис эйгэтин кэҥэтэринэн, музейбыт оҕо билиитин-көрүүтүн хаҥатар, дьоҕурун сайыннарар аналлаах аһыллыбыта.

1997 сыллаахха оҕолору төрөөбүт дойдуларын былыргы историятын, төрдү-ууһу үөрэтиигэ көҕүлүүр сыаллаах «Эдэр кыраайы үөрэтээччилэр» куруһуок тэриллибитэ. Манна баҕалаах оҕолору түмэн, сайынын нэһилиэк бэлиэ сирдэринэн сылдьан, былыргы өтөхтөргө кимнээх олорон ааспыттарын быһаарыы, алаастар, сирдэр ааттарын үөрэтии саҕаламмыта. Оччолорго былыргыны өйдүүр кырдьаҕастар баалларына кинилэри көрсөн кэпсээбиттэрин суруйан хаалбыппыт. Күн бүгүн бу ахтыылар оскуолабыт музейын архыыбыгар хараллан сыталлар.

Маны таһынан Аҕа дойду Улуу сэриитин, көһөрүллүү  кыттыылаахтарыттан үгүс ахтыы хомуллубута. Олору үөрэнэр кабинекка мунньарбыт. Араас бэлиэ даталарга дьаһаллары ыытарбыт, кырдьаҕастары мунньан көрдөрөрбүт. Сыыйа бу дьарыкпытын олохтоох нэһилиэнньэ сэҥээрэн, былыргы маллары туттарар буолбуттара.

«Эдэр кыраайы үөрэтээччилэр» куруһуокка төрөөбүт түөлбэ историятын иҥэн-тоҥон үөрэтии, чинчийии оҕо ханнык да ыарахантан толлубакка, олох киэҥ аартыгар эрэллээхтик үктэнэригэр олук буолбута. Үөрэнээччи  кыраттан саҕалаан чинчийбит үлэтэ наука киэҥ суолугар тахсар бастакы үктэлэ буолар.

– Оскуола музейын биир кэрэхсэнэр хайысхатынан өрөспүүбүлүкэ научнай тэрилтэлэрин, музейдарын кытта бииргэ үлэлэһии буолар эбит.

– Куруһуок иитиллээччилэрэ көрдүүр-чинчийэр үлэ бары сатабылыгар уһуйуллан, бу үлэлэринэн араас таһымнаах конференцияларга, куонкурстарга ситиһиилээхтик кытталлар. Ол курдук,  үөрэнээччилэр улуус биллэр-көстөр дьонун үйэтитиигэ араас киэҥ далааһыннаах үлэни ыытан, сырдатан кэллилэр.

2001 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ таһымнаах оскуола музейа буолбуппут. Музейы тэрийии саҥа саҕалааһын буоларынан, туруоруммут сыалгын ситиһэргэ дьулууру, үгүс сыраны-сылбаны эрэйэр.

Музейга уруоктар, дьарыктар сонун иитэр-үөрэтэр ньыманан ыытыллар буоланнар, хас биирдии оҕо умсугуйан туран үөрэнэр. Манна оҕо хас биирдии экспонаты тутан-хабан көрөрө, чинчийэрэ, историяны үөрэтиигэ, тулалыыр айылҕатын, кыылын-харамайын көрөн үөрэниитэ барыта үөрэх хаачыстыбата үрдүүрүгэр көмөлөһөрө саарбаҕа суох.

Ем. Ярославскай аатынан музейга өр сылларга дириэктирдээбит и.н.к. Е.С. Шишигин көҕүлээһининэн оскуола музейа Сэһэн Болону үйэтитиигэ сөбүлэҥ түһэрсибиттэрэ. Кураторынан археология уонна этнография отделын сэбиэдиссэйэ В.В. Попов анаммыта. Үөрэнээччилэргэ научнай сүбэһиттэринэн Гуманитарнай чинчийэр институт уонна М.К. Аммосов аатынан ХИФУ учуонайдара сыһыарылланнар, Сэһэн Боло научнай нэһилиэстибэтин үйэтитиигэ үлэлэр ыытыллыбыттара. Сэһэн Боло чинчийбит үлэтин хайысхатын наардаан, «Многогранность деятельности С.И. Боло» киэҥ эйгэҕэ тарҕатыы буолбута.

Сэһэн Боло аатын үйэтитиигэ үлэит чэрчитинэн Ем. Ярославскай аатынан Саха музейыгар «Сэһэн Боло уонна кини утумнааччылара» диэн ааттаах быыстапка арылынна. Манна Одьулуун орто оскуолатыгар кыракый куруһуоктан куорсун анньынан наука эйгэтигэр сыстан үлэлэһэр оскуолабыт үөрэнээччилэрэ, устудьуоннар, билигин бэйэлэрэ үлэһит буолбут дьон Сэһэн Боло утумнааччыларынан буолабыт.

Улууспут күөн туттар сүдү киһитэ Сэһэн Болону үйэтитэргэ сыралаах үлэбит сөҕүрээбэт интэриэһи, өссө да үрдүк дабайыылары ыларыгар баҕарабыт.

«Эдэр кыраайы үөрэтээччилэр» куруһуокка дьарыктаммыт оҕолор холобурдара аныгы ыччаты иитиигэ, сайыннарыыга, олоххо уһуйууга олус туһалаах буолуоҕа.

– «Сэһэн Болоҕут курдук мындыр, барыны-бары ымпыктаан-чымпыктаан билэ сатыыр дьон буола улаатыҥ», – диэн Сардаана Платоновна Ойунская эдэр кыраайы үөрэтээччилэргэ анаабыт алгыс тылыгар харда – «Эдэр кыраайы үөрэтээччилэр» куруһуоктан саҕаламмыт быыстапка.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ