Саргылана Сорошева: «Кэлэр көлүөнэ эйэлээх олоххо олордун»

Элбэх волонтеру, көмөлөһөр тэрилтэни суруйдум. Оттон собус-соҕотоҕун, кимиэхэ да биллибэккэ, ханна да суруллубакка,  кэпсэммэккэ, өссө 2016 сылга Донецкайга бара сылдьыбыт, күн бүгүн да көмөтүн тохтоппот Саргылана Викторовна Сорошеваны кытта кэпсэтэн олус сөхтүм, киэн тутуннум.

Саргылана Викторовна, Уу тырааныспарын институтугар устудьуоннарга физика предметин үөрэтэр, педагогическай наука хандьыдаата. Хайдах барыта саҕаламмытын туһунан кини маннык кэпсээтэ:

– Ити 2016 сыллаахха этэ. Социальнай ситимҥэ биллэрии кэлбитэ, саха уола бааһырыы ылан госпитальга сытар диэн. Саллааттар ийэлэрэ Мария Егоровна Емельяноваттан, эбэтэр кини аатыттан этэ быһыылаах. Ол уолу булбутум, биир дойдулааҕым этэ, кырдьык онно баара. Кыралаан билсэн, суруйсан киирэн бардыбыт. Тоҕо онно тиийбиттэрин ыйыталаһабын, оччолорго Арассыыйа кыттыспат курдук этэ дии.

2016 сылга иккитэ баһыылка хомуйан ыыппытым, Николаев Гриша («Якудзик») уоппускаҕа кэлэ сылдьан илдьэ барбыта, биирдэ бэйэм Москваҕа командировкаҕа бараммын эт, балык илдьибиппин Попов Роман («Рамазан») кэлэн тоһуйбута.

Онтон 2017 сылга тохсунньу ыйга тиийэ сылдьыбытым. Донецкайга. Уолаттар хаһыа да этилэр, сахалар. Били бастаан билсибит уолум анал байыаннай дьайыы саҕаламмытыгар эмиэ барбыта уонна, хомойуох иһин, былырыын, 2024 сыл ахсынньы 3 күнүгэр, Авдеевкаҕа суорума суолламмыта. «Сураҕа суох сүттэ» диэн статустаах этэ, аймахтара, кэргэнэ көрдүүргэ көмөлөс диэбиттэригэр биир суукка иһигэр информацияны булбутум.

Уолаттары кытта олус үчүгэйдик билсибиппит, эдьиий диэн ааттыыр этилэр. Тоҕо, туох санааттан барбыттарын интэриэһиргээн ыйыталаһарым: патриотизм дуу, авантюризм дуу, романтика дуу диэн. Бары дойдуларын туһугар, патриоттар этэ.

2015 сылтан сылдьар этилэр, ордук бастакы Донбасс сэриитин хаамыытын уларыппыт Черхухинск-Дебальцевскайга «Дебальцевскай хочуол» эпэрээссийэҕэ чорбойбуттара, бэйэлэрин биллэрбиттэрэ. Ол кинилэр Дебальцево уонна Чернухино үрдүлэригэр бастакы былаахтары туруорбуттара. Биллэн турар, кинилэри онно аҕалбыт биричиинэлэрэ араас этэ, мин бастакы кэлиибэр өлбүт аанньаллар Аллеяларын, ытыалаһыы содулларын ыарыылаахтык көрдөрбүттэрэ уонна, Донбасс олохтоохторун иэдээннэрин өйдөөн, бэйэлэригэр чугастык ылыналлара көстөрө.

–  Ити аата элбэхтэ бара сылдьыбыккын.

– Аҥаардас 2017 сылга барыта биэстэ, сыл иһигэр ДНР, ЛНР сылдьыбытым, хайдах барыта саҕаламмыт историятын туоһута буолабын диэххэ сөп. Оннук хас да уолу билсэн, кинилэр төрөппүттэрэ, табаарыстара барарбар, кэлэрбэр кыралаан баһыылка эҥин ыыталлара. Айаммын үксүн бэйэм уйунарым. Аан бастаан барарбар 34 киилэ чымадааннаах, иһигэр таҥас буолбакка, кыһын буолан эт, балык, Өлүөхүмэ сыыра, сүөгэй эҥин илдьэ барбытым. Оҕолор үөрэ-көтө көрсөллөрө. Саамай сөбүлүүр астара – эдьиий бэрэскитэ этэ.

– Бастакы волонтер диэн ааттаныаххын сөп эбит дии.

– Оччолорго ким да волонтер диэн ааттаммат этэ, сэрии да буола турарын мэлдьэһэллэрэ, мин даҕаны кимиэхэ да улаханнык кэпсээбэтим, баҕардым да бардым, кэллим. Арай Якудзик «Кыым» хаһыакка интервью биэрбитигэр миигин кыбыппыт этэ, социальнай ситиминэн булан биһигини өйүүр эҥин диэн.

Онтон 2019 сылтан балаһыанньа уларыйан иһэрэ биллибитэ. Арассыыйаны кытта ДНР, ЛНР чугасыһан эрэллэрэ. Хамсааһын тахсыбыта. Урукку курдук ополченецтар, биригээдэлэр тохтоон, судаарыстыбаннай таһымҥа сэбилэниилээх холбоһуктар, норуот милииссийэтэ сааһыланан эрэрэ көстөр этэ. Онно уолаттар сыыйа дойдуларыгар төннөн барбыттара. Мээнэ киһиргэнэн эппэппин гынан баран, кинилэри ким эрэ күүтэрэ, өйдүүрэ, кимиэхэ эрэ наада буолаллара миэхэ быһаарыылаах түгэни сахпыта. Манна кэлэн баран атын усулуобуйаҕа, атын толкуйга наһаа ыарырҕатар этилэр, «вьетнамский синдром», «афганский синдром» курдук буолбуттара. Оччолорго улаханнык көмөлөспүтүм, суукка бэрэстэбиитэллэрэ буолуохпар диэри, бары араас дьылҕалаах этилэр.

Онтон СВО саҕаламмытыгар бары төттөрү барбыттара, үгүстэрэ билигин суохтар, өлөөхтөөтүлэр. Миигин наһаа убаастыыллара, эдьиийбит, «Родина-мать» кэллэ диэн олус үөрэллэрэ... Бэйэм позывнойум «Эдьиий» диэн этэ. Биир байыаһы көмүскээн суукка хадаатайыстыба хомуйарбар, анараа, иһирдьэ, миигин бу позывнойбунан элбэх уол билэрин истэн соһуйбутум. Быһата, уолбутун көмүскээбиппит, суут саалатыттан босхолообуттара.

– Былаас, салалта өттүттэн өйөбүл баара дуу.

– Өйөбүл да, өйдүүр да киһи суоҕа, улаханнык кэпсээбэт да этим. Антах тиийдэхпинэ олохтоохтору кытта билсэрим, ыалларга түһэрим. Кэпсэтэн, билсэн истэх аайы наһаа аһынарым. Үйэлэрин тухары үлэлээн, олорон кэллэхтэрэ дии, Украинаҕа, онтон эмискэ наадата суох буолан хаалаллар, быраҕыллаллар, атаҕастаналлар. Донбастар Арассыыйа ыытар политикатын өйүүллэрэ, холбоһууну наһаа баҕараллар этэ, кэтэһэллэрэ, эрэнэллэрэ. Муус хамсаата, ДНР төрүттэниитин докумуонун билиннилэр диэн үөрэ-көтө кэпсээбиттэрэ.

Онтон уолаттар төннөн киирэн барбыттара, онон баран бүппүтүм, атын кыһалҕаларынан дьарыктаммыппыт.

Билигин киэһэтин иллэҥ буоллум да наскы баайабын, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтигэр баар «Внуки победителей» диэн бөлөххө туттарабын, ыйга иккитэ эҥин  уоннуу устууканы илдьэбин.

– Ильмень күөл кыргыһыытын историятынан дьарыктаммыккын кэпсээ эрэ.

– Өлүөхүмэҕэ техникумҥа үлэлии сылдьыбытым. Бэйэм уопсастыбаннай үлэнэн ол саҕаттан дьарыктанабын.

Биирдэ кыраайы үөрэтэр түмэлгэ тиийдим. Онно эһэм сэрии кэминээҕи суруктарын булан ылбытым. Оччолорго 30 саастаахпын. Интэриэһиргээн, үөрэтэн, Ильмеҥҥэ сылдьыбытын билбитим, 2010 сылга Старай Русса киһитин кытта интэриниэт нөҥүө «Военная литература» форумтан булсан, билсэн, кэпсэтэн киирэн барбыппыт. Кини эмиэ наһаа интэриэһиргиир этэ, тоҕо сахалар наһаа элбэх буолан сылдьыбыттарын. Бэйэтэ Ильмень үрдүгэр дэриэбинэҕэ олорор, историяны хасыһар, дьарыктанар эбит. Оннук булсан билсибиппит, историяны хаспыппыт, «карта боев» оҥорбуппут, поисковиктары кытта билсибитим. Брянскайга эһэм бииргэ төрөөбүт инитин котелогун булбуттара, «Сорошев К.» диэн суруктаах. Билбиппин, булбуппун устудьуоннарбын кытта эрэ үллэстэрим. 2010 сыллаахха, Кыайыы 65 сылынан, «Эр санаа уруоктарын» ыытан, устудьуоннары, оскуола оҕолорун уонна бэтэрээннэри ыҥыртаабыппыт, онно бу Ильмень күөл кыргыһыытын историятын кэпсээбитим, билиһиннэрбитим.  Устудьуоннарым олус чугастык ылыммыттара, бу тиэмэнэн «Шаг в будущую профессию» кыттыбыттара. Саарыктарга туруйалары оҥороммут халлааҥҥа ыыппыппыт, наһаа үчүгэйдик көппүттэрэ, ааһан иһэр дьон тохтоон, массыынаттан тахсан өр баҕайы көрөн тураллара, бу барыта наһаа долгутуулаах этэ.

Дьокуускайга көһөн кэлэн да баран бу историябын син биир  салҕаан, оскуолаларынан, техникумнарынан сылдьан кылаас чаастарын ыытар этим. Манна «Эр санаа уруога» эрэ буолбакка, брейн-ринг, конференция, улахан үлэ тахсыбыта. Сүрүн идиэйэтэ – туруйалары оҥорорго үөрэтэбин, таарыйа бытархай моторика дьайыыта иҥэр. Көҥүллэнэр эрдэҕинэ, халлааҥҥа элбэх саарыгы ыыппыппыт.

2017 сылга Донбастан төннөн иһэн бастакыбын Ильмеҥҥэ Кыайыы күнүгэр тиийэ сылдьыбытым, кэлин, 2023 сыллаахха, дэлэгээссийэ састаабыгар барбытым. Биир дойдулаахтарым көмөлөрүнэн 2018 уонна 2023 сс. десант оҥорбуппут. Дьокуускайтан Өлүөхүмэҕэ диэри олунньуга кыһыҥҥы суолунан айаннаабыппыт, аара Хаҥалас уонна Өлүөхүмэ нэһилиэнньэлээх пууннарыгар өйдөбүнньүк көрсүһүүлэри, уулуссаҕа миитиннэри, кулуупка, оскуолаларга эмиэ тэрээһиннэри ыыппыппыт.

Саҥа дьылы көрсө «Үтүө санаа харыйата» диэн аахсыйаны үһүс сылбытын ыытабыт. СВО сылдьар устудьуоннарбыт дьиэ кэргэттэригэр, оҕолоругар, аҕалара СВО сылдьар устудьуоннарбытыгар, курсааннарбытыгар көмө оҥоробут. Кэлэктиип, устудьуоннар бары көхтөөхтүк кытталлар.

– Кэпсээҥҥин олус сэргии, сөҕө иһиттим. Биир киһи, биир дьахтар нарын санныгар элбэх үлэни оҥорбуккун, оҥороҕун даҕаны. Эн санааҕар, бу үтүө санаа дуу, дойдуга бэриниилээх буолуу дуу?

– Мин санаабар, дьиэ кэргэнтэн, иитииттэн кэлэрэ буолуо. Төрөппүттэрбин кэпсээтэххэ, ийэм алын кылаас учууталынан үлэлээбитэ, общественница бэрдэ, билигин куоракка аттыбытыгар баар. Антах, дойдутугар эрдэҕинэ, социальнай үлэни барытын кини сүгэ сылдьыбыта. Хамнас туһугар буолбакка, дууһатын баҕатынан сүүрэрэ-көтөрө. Аҕабыт сопхуос оробуочайа этэ, улахан үөрэҕэ суох да буоллар ааҕарын наһаа сөбүлүүрэ, олус элбэх талааннааҕа, саахымаччыт бэрдэ, музыкальнай инструменнарга барытыгар оонньуура, наһаа чиэһинэй, көнө киһи этэ. 39 сааһыгар улахан эпэрээссийэни ааспыта, инбэлииккэ таһаара сатаабыттарын кыккыраччы аккаастаабыта, судаарыстыбаны албыннаабаппын диэн.

Уларыта тутуу саҕаламмытыгар төрөппүттэрбит бастакынан бааһынай хаһаайыстыба тэриммиттэрэ, тиэхиньикэ бөҕөтүн ылыммыппыт, бииргэ төрөөбүт үс кыыспыт, уолбут суох, ол да буоллар барытын сатыыр этибит. Сүөһүнэн, хортуоппуйунан дьарыктанар улахан хаһаайыстыбаламмыппыт. 90-с сылларга ол туһалаабыта, көмөлөспүтэ, барыта үлэнэн кэлэр этэ.

Бииргэ төрөөбүт балтым Наталья Викторовна Луковцева Набережнай уокурукка норуотунан талыллыбыт дьокутаат. Актыбыыс бэрдэ, дьиҥнээхтии үлэтин көрдөрөн дьокутаат буолбут киһи, 203-с түөлбэ ифраструктуратын олох бэйэтин күүһүнэн-кыаҕынан туруулаһан оҥорбута.

Онон дойдуга таптал, үтүө санаа, үтүө сыһыан иитииттэн тутулуктаах, төрөппүттэр холобурдара дии саныыбын.

Оччолорго Украинаҕа барарбын ийэм утарбат этэ гынан баран, иһигэр куттанаахтыыра буолуо. Билигин бириэмэлээҕим буоллар барыам этэ. Иллэҥ суох, научнай үлэбин салҕыы сылдьабын.

– Кэлэр сылтан тугу күүтэҕин?

– Сэрии бүтүөн, дойдубут туруорбут сыалын ситиһиэн баҕарабын. Сахалар Аҕа дойду Улуу сэриитин да кэмигэр биллэр этилэр, төһө да айылҕаттан сэмэйдэрин иһин, дойдуларын туһугар дьоруойдуу охсуспуттара, ханна эрэ, кимиэхэ эрэ биллээри-көстөөрү диэн буолбатах. Билиҥҥи кэмҥэ эмиэ ол саҕанааҕы сыалы тутуһан сэриилэһэллэр, усулуобуйата эрэ уларыйдаҕа. Идиэйэтэ биир.

Саамай баҕарарым диэн кэлэр көлүөнэ эйэлээх олоххо олордун, онтон атыны этэрим суох.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксээритэ