Санньыар санааҕа ылларымыах

Күннээх күммүт кэмчитийэн, халлааммыт саппаҕыра өһөн, эбиитин тымныйан-тыалыран, үгүс киһи сылтаҕа суох санаата саппаҕырар, сылаарҕыыр күннэрэ тураллар. Санаа тууйуллуута (депрессия) – бу уйулҕа үөрэҕэр баар көстүү. Өскөтүн эн бу кэмҥэ туох да төрүөтэ суох санаа баттыгар ылларар, үлэлиир-хамсыыр көҕүҥ кыччыыр буоллаҕына, халлаан дьайыытыгар ылларбыт буолуоххун сөп. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, күһүн кыһыны кытта быысаһар кэмигэр мунчаарыыга уон киһиттэн сэттэтэ ылларар эбит. Манна биир үксүн айар куттаах, уйан уйулҕалаах дьон ылларымтыалар.

Санаа саппаҕырыытын төрүөттэрэ

Күн көрөрө аччаан, эккэ-хааҥҥа серотонин оҥоһуллуута кыччыыр. Оттон серотонин – настарыанньаны сүрүннүүр нейромедиатор. Ону тэҥэ бу кэмҥэ мелатонин гормон таһымыгар эмиэ уларыйыы барар, инньэ гынан утуйар уу кэһиллэр. Аны тымныы халлааҥҥа киһи таһырдьа сылдьарын аҕыйатан, физическэй көҕө аҕыйыыра настарыанньатыгар эмиэ биллэ дьайар. Ол курдук, хамсаныыттан-имсэнииттэн «дьол гормона» эндорфин үөскүүр эбит буоллаҕына, хаайтаран хам хараҕаланан олордоххо, мантыбыт таһыма лаппа аччыыр эбит. Аны туран, үгүспүт бу кэмҥэ алтыһыыны аҕыйатар, дьиэҕэ олоруута үксүүр. Бу эмиэ соҕотохсуйууга, онтон сиэттэрэн тууйуллуу туругар тириэрдэр кутталлаах.

Сүрүн сибикилэрэ

- Күүс-кыах намтааһына уонна сылаарҕааһын. Депрессияҕа ылларбыт дьон биир кэм сылайбыт туруктаах, ньэҥирдэрэ туохха да тиийбэт буолар. Оннооҕор күннээҕи судургу соруктар кыайтарбаттар.

- Санаа түһүүтэ. Төрүөтэ суох хараастыы, санньыйыыга ылларыы, бэйэни кыаҕа, туһата суох киһи курдук сананыы.

- Аска көх уларыйыыта. Сорох дьон аһара баран аһыахтарын, сорохтор, төттөрүтүн, астан аккаастаныахтарын сөп.

- Утуйар уу кэһиллиитэ. Уу кэлэн быстыбакка эрэйи көрүү, эбэтэр аһара утуйуу. Сорох дьон утуйан да турдахтарына сынньамматах курдук сананаллар.

- Үөрүйэх буолбут дьарыгы сэргээбэт буолуу. Бу иннинэ кэрэхсэтэр, үөрдэр дьарыгы, хоббины ахсаабат буолуохха сөп.

- Алтыһыыттан тэйии. Үгүс санаа тууйуллуутугар ылларбыт дьон алтыһыыттан, кэпсэтииттэн куотунарга дьулуһаллар.

- Эккэ-сииҥҥэ уларыйыы. Ардыгар сезоннааҕы кэһиллии эти-хааны таарыйыан сөп: төбө ыарыыта, быччыҥ, сүһүөх кыйыыта уо.д.а.

Санаа тууйуллуутун бу сибикилэригэр ылларыы төһө күүскэ уонна төһө өр буолара киһи-киһи аайы араастаһар. Өскөтүн санаа тууйуллуута ааһан-араҕан биэрбэккэ, күннээҕи олоҕу биллэ буортулуур буоллаҕына, анал исписэлиистэртэн көмө көрдүүр ордук. Оттон маннык түгэҥҥэ бэйэҕэ көмөлөһөргө уйулҕа үөрэхтээхтэрэ тугу сүбэлииллэр эбитий?

Санаа тууйуллуутуттан босхолонорго сүбэлэр

Уугутун хана утуйуҥ. Сөптөөхтүк утуйан сынньаныы – санаа көтөҕүллүүтүн, күнүскү үлэ тахсыылаах буоларын төрдө. Үлэ-хамнас тахсыыта сүргэҕитин биллэ көтөҕүө.

Күннээх күн дьаарбайыҥ. Онто суох сэдэхсийбит күннээх күнү мүччү туппакка таһырдьа сылдьарга дьулуһуҥ. Айылҕаҕа дуу, пааркаҕа дуу дьаарбайыы үтүөнэн эрэ дьайыа. Күн көмөтүнэн эккэ-хааҥҥа Д битэмиини да эбиниэххит.

Дьиэҕит лаампаларын уларытыҥ. Күүстээх, сырдык лаампалары холбоон, дьиэ ис бараанын сырдатыҥ. Сырдык лаампа ордук сарсыарда сэргэхтик уһуктарга көмөлөөх буолуо.

Таҥаска-сапка чаҕылхай өҥнөрү талыҥ. Кыһыл, араҕас, саһархай өҥнөөх таҥаһы кэтэртэн толлумаҥ. Чаҕылхай өҥнөр ис туругу сэргэхситэр, санааны көтөҕөр дьайыылаахтар.

Тулаҕытын кэрэ малларынан киэргэтиҥ. Күһүҥҥү айылҕа: гербарий, туораахтар, сэбирдэхтэр кэрэ көстүүлэрин көрө үөрэниҥ. Интерьергэ күһүҥҥү нотканы киллэрэн биэриэххэ сөп.

Сарсыардааҥҥы сэрээккэни оҥоруҥ. Хамсаныы энергияҕытын эбиэ, күн устата чэбдик туруктаах сылдьаргытын хааччыйыа.

Сөптөөхтүк аһааҥ. Элбэх араас оҕуруот аһа уонна фрукта эти-сиини битэмииннэринэн толору хааччыйан, утуктууру уонна куһаҕан настарыанньаны киэр кыйдыахтара.

Маны таһынан күннээҕи олоххутугар көрү-күлүүнү, юморы хото киллэриҥ. Күлүү эккэ-сииҥҥэ да, уйулҕа туругар да үтүөнэн эрэ дьайар айылгылаах. Маны сэргэ күлүү-үөрүү иммунитеты бөҕөргөтөрүнэн, стресс гормона – кортизол – үөскүүрүн аччатарынан биллэр. Күлүү төрүөтүн көрдөөх кэпсээннэртэн, анекдоттартан булуохха, эбэтэр комедия киинэлэри көрөн эмиэ күлүөххэ сөп. Уйулҕабыт үтүө уларыйыыларга үтүөнэн эрэ хардарыа. Онон олохпутугар туох эмэ саҥаны, сонуну, сэргэҕи киллэрэргэ дьулуһуохтаахпыт: саҥа дьоннуун билсиһии, дьиэ ис бараанын уларыта тутуу, үөрэтэр куурустарга сылдьыы уо.д.а. Оттон мөккүһүү, этиһии онто суох самныбыт туругу ордук кэбирэтиэ. Онон үтүө дьон тулалыырыгар, кыйахааччы ыраах дьалты сылдьарыгар кыһаныҥ.