Сандаара Суһумнаах: «Тохтооҥ, баһаалыста, бачча кэрэни көрүҥ!»

Кэргэнин бэлэҕиттэн саҕаламмыт

Ааспыкка «Киин куорат» ТГ-ханаалыгар  бүгүҥҥү сэһэргэһээччибит «Оҕо саас тыастара» диэн видеонан дьүһүйүүтүн үгүс ааҕааччыбыт сэҥээрбитэ, урукку кэм ахтылҕаныгар куустарбыта.

Кини Чурапчы Хадаарыттан төрүттээх. Дьоҕус урбаан тэрилтэлэригэр буҕаалтырынан үлэлиир. Бэйэтэ этэринэн, хаартыска эйгэтиттэн төрүт ыраах курдук сананара ээ...

Биирдэ кулун тутар 8 күнүгэр кэргэнэ фотоаппараат бэлэхтээбит. Дьэ, онтон ыла күлүм түгэннэри кыраҕы хараҕынан таба көрөр дьоҕура арыллан барбыта. «Итиччэ сыаналаах тэрили бэлэх туппут киһи хайыахпыный, анал кууруска үөрэнэ бардаҕым дии», – диэн билигин күлэ кэпсиир.

Ол саҕана бэйэтин суолун-ииһин була илик, саҥа саҕалаан эрэр фотограф тугу көрбүтүн аҥаар кырыытыттан «чып» гыннаран иһэрэ. Бастаан дьону түһэрии маастарыстыбатын баһылаабыта. Онтон бырааһынньыктары, оннооҕор атыыга тахсар кыбартыыралары кытта түһэрэ сылдьыбыта. Дьиҥэр, табыллар этэ, ол эрээри санаата сыппат быһыылааҕа, бэрт түргэнник уостан хаалара. Биир кэмҥэ «Чороон XXI үйэ» маҕаһыыҥҥа фотограбынан үлэлээбиттээх. Сахалыы иһит-хомуос эйгэтэ чугаһа, ол эрээри сотору киниэнэ буолбатаҕын өйдөөбүтэ. Итинник бэйэтин уһуннук көрдөммүтэ. Онуоха  суолун арыйбыт киһинэн Күн Тыгыйыгы махтана ааттыыр.

– Ол иннинэ элбэх үөрэҕи ааспытым. Бу санаатахха, үксэ нууччалыы тылынан буолан, үчүгэйдик ылыммат эбиппин. Онтон Күн Тыгыйыкка үөрэнэн баран, төрөөбүт тылынан билии чыҥха атыннык иҥэрин өйдөөбүтүм. Билигин бэйэм блогпар сахалыы суруйабын, сахалыы саҥарабын, – диэн кэпсэтиибитин саҕалыыр.

Киһи хараҕа сабыылаах да буолар эбит!

– Ийэм өттүттэн булт, аҕам өттүттэн айар үлэ холбоспуттар быһыылаах. Хаартыскаҕа түһэрэр буолуохпуттан дьэ ону-маны өйдөөн көрөргө, кэрэни кэрэхсииргэ үөрэнним. Киһи хараҕа сабыылаах да буолар эбит! Урут дьиэбит таһыгар харастар (черемухалар) үүнэллэрин да көрбөккө сылдьыбыппын. Итиччэ кэрэ, улахан мастары. Билигин тугу да ааһа барбаппын, түгэни мүччү туппат буола сатыыбын. Дьону көрөбүн ээ, наар ыксыы-ыксыы, бэйэлэрин истэригэр киирэн баран сылдьаллар. Мин эмиэ оннук этим. «Тохтооҥ, баһаалыста, бачча кэрэни көрүҥ!» – диэхпин баҕарабын.

Кэлин саныыбын ээ, ама, тулалыыр эйгэбитин аахайбакка, бэйэбит кыһалҕабытыгар сылдьан олохпутун итинник ыксалга аһардан кэбиһэбит дуо диэн. Киһи эйгэтэ наһаа да кыараҕас. Дьиҥэр, олох диэн муҥура биллибэт буоллаҕа. Айылҕа баар ээ, таайыллыбат таабырына бүппэт, күн аайы саҥаттан саҥаны арыйаҕын, билбэтэххин билэҕин. Сорохтор пааркаҕа наар биир көстүү дии саныыллара буолуо. Дьиҥэр, хаһан да хатыламмат ээ. Ол иһин хаартыскаларбынан, видеоларбынан олох, айылҕа кэрэтин дьоҥҥо көрдөрө сатыыбын, – диир Сандаара.

Урут кини эмиэ сынньанар диэни төрүт билбэтэ. Аны дьиэтиттэн олорон үлэлиир буолан, этэргэ дылы, таһырдьа тахсара да ахсааннаах курдуга. Биллэн турар, саха киһитин сиэринэн айылҕаҕа шашлыктыы, сир астыы барара, ол эрээри айылҕалыын биир ситими үөскэтии, өйдүүн-сүрэхтиин дьоллонуу туругун билбэтэ. Онно сирдээбит «Күн кыргыттара» бөлөҕөр, чуолаан хаалыктаах хаамыыга үөрэтэр Сардаана Ядрееваҕа махталлаах.

– Урут куорат паарката каруселынан бүтэр дии саныырым. Дьиҥэр, сирэ-уота олус киэҥ, улахан эбит. Онтон ыла паарка олохтоохторун – чыычаахтары, тииҥнэри кытта билсиһэн, айылҕалыын алтыһан барбытым, – диир.  

Кинигэм ааппын кэтэһэ сыппыт...

Пааркаҕа күн аайы астына-дуоһуйа хаамыы, айылҕалыын алтыһыы түмүгэр уһуйаан уонна алын сүһүөх оҕолоругар аналлаах «Тииҥчээн» кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. Ол эмиэ туһунан устуоруйалаах. Эрэдээксийэҕэ бэчээккэ бэс ыйыгар туттарбыта, ол эрээри наһаа өр табыллыбатаҕа. Күһүн Сандаара Суһумнаах диэн айар ааты ылынаатын кытта, барыта санаа хоту сатаммыта. «Кинигэм ааппын кэтэһэ сыппыт эбит», – диир.

Аны кэпсээнин идиэйэтэ баара эрээри, кыайан суруйбакка сылдьыбыт. Онтон «Крылья» диэн кэрэ аҥаардар кулууптарыгар бииргэ сылдьар Илана диэн кыыстан моойго кэтиллэр оҕуруону ылбыт.

– Дьиҥэр, кыргыттар эйиэхэ анаммыт курдук, наһаа барсар диэн эрдэ эппиттэрэ ээ. Ону, дьэ, ылан баран, кафеҕа соҕотоҕун эбиэттии таҕыстым. Ол олорон эмискэ кэпсээним кутуллан кэлбэтэ дуо?! Хата, тэтэрээттээх, уруучукалаах буолан, тута сурунан ылбытым. Биир чаас иһигэр тахсан кэлбитэ, – диир иэйиини мүччү туппат сэһэргэһээччим.  

Сандаара кинигэтин оҕо аймах эрэ буолбакка, улахан дьон эмиэ олус сэргээбитэ. Тииҥ туһунан элбэҕи биллибит диэн махтаммыттара. Дэлэй хаартыскалаах, кэпсээннээх, куар-куодунан видеолардаах таһаарыыны ким кэрэхсиэ суоҕай. Балта өссө ситэрэн биэр, оонньуута толкуйдаан киллэр диэн өй укпут. «Ону иэйиим киирбэккэ сылдьабын. Эмиэ тугу эрэ кэтэһэр быһыылаах», – диэн күлэр.

Паарка – аптаах сир!

Сандаара айар үлэтигэр куорат паарката дьоһун суолталаах. Хаартыска абылаҥар ылларбыт киһи мантан булара, «бултуйара» элбэх.

– Урут хаартысканан дьарыктаныам иннинэ барабыайдар эрэ баалларын курдук саныырым. Чыычаах, көтөр арааһа элбэҕин билбэт эбиппин. Кэрэлэриин! – диир кини.

Бастаан хаартыскаларынан көрөн, интэриниэттэн хасыһан, көтөрдөр сахалыы, нууччалыы ааттарын булан, дьоҥҥо кэпсиир эбит. Биирдэ тэлэбиидэнньэҕэ «Эйгэ» биэриигэ кыттыбыта. Онно көтөрдөрү үөрэтэр орнитологы кытта билсибитэ. Итиэннэ «Фотоохота» диэн бассаапка бөлөххө киирбитэ. Идэтийбит дьон интэриниэккэ көтөрдөр сорох ааттара сыыһа тылбаастаммыт, онон кинигэнэн сирдэтинэр буол диэн бэрт туһалаах сүбэни биэрбиттэрэ.

Арай биирдэ пааркаҕа үгэһинэн хаартыскаҕа түһэрэ сылдьан Надежда Коротовалыын билсибитэ. Онтон ыла бииргэ үлэлэһэн саҕалаабыттара, икки айар куттаах фотограф алтыһыытын түмүгэр араас тиэмэҕэ бүтүн сериялар төрөөн тахсыбыттара. Ити курдук Сандаара сөбүлүүр дьарыга эйгэтин кэҥэтэ, бииртэн биир дьону кытта билиһиннэрэ турар.

– Сорох дьон блогтарын сайыннараары, идиэйэ көрдүүллэр, тугу таһааралларын эрдэттэн былаанныыллар. Миэхэ оннук диэн суох (күлэр). Видеоларбын хаһан даҕаны анаан-минээн устубаппын. Сөбүлүү көрбүппүн хам хатыыбын. Идиэйэ бэйэтэ тиийэн кэлэр. Элбэх баҕайы матырыйаал мунньулла сытар. Онтон көрө олорон эмискэ маннык гыныахха баара диэн санаа көтөн түһэр. Итинник бэйэтэ тахсар. Холобур, ити «Оҕо саас тыастара» урукку устууларбын түмпүтүм.

Булт, тыа хаһаайыстыбата, балыктааһын

Кэрэ аҥаар диэтэххэ, Сандаара булт тиэмэтин олус сөбүлүүр. Ханна да сырыттын, ол туһунан кэпсэтии буолла да, өрөйө-чөрөйө түһэр. Дьэ, ол иһин айылҕаҕа чугас дьонтон интервью ылар идэлэммит. Маныаха булт диэн баран муннукка ытаабыт тастыҥ эдьиийэ Иринаҕа махтала муҥура суох.

Тыа хаһаайыстыбатын тиэмэтин эмиэ кэлин сэҥээрэр буолбут. Урут дьоно сүөһүлэрин эһиэхтэриттэн тыа хаһаайыстыбатыттан тэйэ сылдьыбыт.

– Онтон кэргэним дьонугар сайылыкка тахсыахпыттан бэйэм миэстэбэр кэлбит курдук санаммытым. Сырыы аайы саҥаттан саҥа көстөн иһэр. Онно эмиэ тиэмэ бөҕө мунньулла сытар. «Сардаҥа» кээпэрэтииптээх Баишевтарга махтанабын, – диир.   

Хаартысканан күрэхтэргэ соччо кыттыбат эбит. «Куоластааһыннаах буолаллар, ол иһин төрүт сөбүлээбэппин», – диир. Биирдэ «Момент» диэн тиэмэҕэ ыытыллыбыт куонкуруска бастаабыт. Хата, былырыыҥҥыттан балыктааһынынан дьарыктанан, ол туһунан кэпсээн суруйуу күрэҕэр кыттан, биир эр киһилиин лайктарын ахсаанынан бастакы миэстэни аҥаардаһан тураллар.

Айылҕа тыаһыттан ураты кэрэ музыка суох

Сандаара сүрүн өйөбүлэ – кэргэнэ Михаил. Үс оҕолоохтор.

– Айылҕа уһуктар, тыллар, көтөр-сүүрэр кэлэр кэмин таптыыбын.  Ыам ыйын бүтүүтүн ордук кэтэһэбин. Ити саҕана пааркаттан тахсыбаппын. Айылҕа тыаһыттан ураты кэрэ музыка суох. Устар кэммэр төлөпүөммүн араарабын. Уопсайынан, сибээһэ суох сиргэ тиийдэхпинэ, үөрэбин (күлэр). Айылҕа иһигэр киирэн хаалабын, бэйэбин иһиллэнэбин. Ити туругу наһаа сөбүлүүбүн.

Саха сирин олохтоохторо дьыл түөрт кэмин кэрэтин барытын билэбит. Өрөспүүбүлүкэбит киэҥэ бэрт буолан, баран истэх аайы айылҕата уларыйара эмиэ биир дьикти көстүү. Манна төрөөбүппүттэн наһаа үөрэбин, дьоллонобун. Дьиэ кэргэнинэн сайыны Саха сиригэр атаарарбытын ордоробут. Онно-манна барбакка, дойдубут кэрэ сирдэрин кэрийэбит. Тас дойдуга, атын куораттарга бардахпына да айылҕаҕа талаһабын.

Киһи баҕа санаата биирдэ кэлэр олоххо туолуохтаах. Оччоҕуна эрэ кини толору буолар. Кыраттан да сөҕөн-махтайан, үөрэн,  чэпчэкитик сылдьыахха, махталлаах буолуохха. Айылҕаны таптааҥ, харыстааҥ! Айылҕа биһиэхэ утары уунарын өйдөөн көрүҥ!