Санаан ааһарбыт тоҕоостоох

Ааспыт өрөбүлгэ бүтүн Арассыыйа Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэрин бэлиэтээтэ. Оттон бу күн сахаларга биир ураты хараастабыллаах күнүнэн биллэр. Ильмень күөлгэ трагедияны билбэт, истибэтэх биир дойдулаахпыт суоҕа буолуо. Тоҕо диэтэххэ бу хааннаах кыргыһыыга биһиги эдэркээн уолаттарбыт олохторун толук уурбуттара.

19-с туһунан хайыһар биригээдэтигэр 1712 нуучча, 597 саха, 253 украинец, 95 татаар, 66 белорус уонна 200 кэриҥэ атын омуктар бааллара. Бу байыаннай чаас сүрүннээн Саха өрөспүүбүлүкэтиттэн ыҥырыллан кэлбит саллааттартан  түмүллүбүтэ.

1943 сыл тохсунньу 10 күнүгэр хайыһар биригээдэтэ фроҥҥа барбыта. Кинилэр 21 күн айаннаабыттара. Байыастар иннилэригэр сорук турбута: Ильмень күөлү туораан соҕуруу биэрэгин бас билии, ол кэннэ Старай Руссаҕа кимэн киирэн коммуникациялары суох оҥоруу, онно 27-с аармыйа бөлөҕө Старай Руссаҕа кимэн киирэргэ бэлэм сытара, кинилэргэ суолу арыйыы. Ильмень күөл уһуна – 45 км кэриҥэ, кэтитэ – 35 км диэри, дириҥэ –9,7 м.

Олунньу 22 күнүгэр хайыһар биригээдэтэ Ильмень өрүс биэрэгэр кэлэр. Ыраас уонна чараас муус устун отучча килэмиэтири барыахтаахтар эбит. Туох да суола суох сиринэн түлэй түүн айаннаабыттар, компас эрэ көмөтүнэн.

Олунньу 23 күнүгэр сарсыарда биэс саҕана үрдүк биэрэккэ диэри 200-300 миэтирэ хаалбыта көстүбүт, онно Ретле дэриэбинэни ньиэмэстэр баһылаан олороллор. Дьэ онно ытыалаһыы саҕаламмыт. Бастаан утаа ньиэмэстэр чугуйбуттар. Ол эрэн киэһэлик саҥа күүстэри аҕаланнар, ахсааннарынан биһигини лаппа баһыйбыттар. Артиллерия уонна минометтар кыттыспыттар. Биһиги сорох подразделениеларбыт халлаан сырдыыта күөл соҕуруу биэрэгэр тиийбиттэр. Өстөөхтөр пулеметунан-минометунан тохтоло суох күнү быһа ытыалаабыттар. Сүтүк олус элбээбит. Манна биһиги уолаттарбыт элбэх киһи суорума суолламмыттар. Сорохторо сураҕа суох сүппүттэр.

Онон бу эпэрээссийэ түмүгэр олус элбэх киһи өлбүтэ, үгүстэр күөл анныгар барбыттара. Ол да буоллар биһиги саллааттарбыт дойдуларын туһугар чиэстээхтик кыргыспыттара, кинилэр ааттара билигин тиллэр,  ааттанар, ырыа буолан ылланар, кэпсээҥҥэ киирэр.

Хаартыска: yakutia-pomnit.ru