Саллаат суруга...

М.П. Черноградская, Тандатааҕы История уонна архитектура түмэлин исписэлииһэ:

– Боростуой чэрэниилэнэн суруктар ис хоһоонноро сороҕо сотуллубут. Оттон химическэй харандааһынан суруктар киһи ааҕарын курдук хараллан сыталлар. Сорохторго сурук кэлбит кыраайын анал почта маркалаах.

Оччотооҕу дьоммут  үгүстэрэ нууччалыы мөлтөхтүк саҥарар, быһаарсар  буоланнар, бэйэлэрин тус ааттарын, араспаанньаларын,  оройуоннарын, нэһилиэктэрин аатын сыыһа-халты  этэн суруйбуттара билиҥҥэ диэри көрдөөһүн үлэтин уустугурдар.

Буорах сыттаах суруктар ааптардарыттан биирдэстэрэ – 1913 с.т. Иван Иванович Павлов. Кини 1941 сыллаахха Москуба таһыгар сураҕа суох сүппүт. 1941 сыл сэтинньи 5 күнүгэр байыаннай госпитальтан быраатыгар уонна кини дьиэ кэргэнигэр туһулаан ыыппыт суругар маннык эппит: «Нууччалыы билбэт буолан, туох да ааттааҕы билбэппин. Дьону батыһан үтүктэн сылдьаҕын». Онтон салгыы маннык суруйбут: «Хата, акаарыбар тэптэрэн, сэрииттэн олох куттаммаппын, көҥүл ытыалаһаҕын, көҥүл сылдьаҕын. Киһи куттанар тыастара, киһи өлүүтэ, ыһыыта-хаһыыта салаҥ буолар да, куттанары билбэккин. Сорох ардыгар өлүөххүн да баҕараҕын. Балары бэйэҕит толкуйдааҥ. Суруйуохха сөптөөх дьонум бааллар этэ да, кумааҕы да көстүбэт».

Егор Николаевич Кривошапкин 1910 сыллаахха Тандаҕа төрөөбүт, Чурапчы ОВК-нан ыҥырыллыбыт. 1943 сыллаахха сэриигэ охтубут. Егор Николаевич 1942 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр, атырдьах ыйын 15 күнүгэр уонна 1943 сыл от ыйыгар фронтан суруктара бааллар. 1942 сыл бэс ыйын 29 күнүгэр суруйбут суругар бу курдук этиллэр: «Сылдьар сирим аата Хара муора диэн. Москваттан 250 көс арҕаа баарбын. Билигин кыайыынан сылдьабыт. Сэриигэ Гермаанньа үксүн хотторон иһэр, онон санаа үчүгэй. Ол да буоллар биһигиттэн киһи өлөрө үгүс. Ол туһунан сурукка суруйар сатала суох. Саха чааһа мэлийдэ. Бу суругу дьоҥҥо көрдөрөөйөххүт. Миигин билигин ыраахтан уоттаах тааһынан ытарга үөрэтэ сылдьаллар».

Дмитрий Иванович Колодезников: «Госпитальга сыппытым. Билигин доруобуйа үчүгэй. 1946 сылга, баҕар эрдэ даҕаны, тиийэрим буолуо. Үчүгэйдик олоруҥ», – диэн суруйар.

Түмэл пуондатыгар старшай лейтенант  Андрей Иванович Андросов 18 суруга баар. Кини бэйэтин кэмин үөрэхтээх дьонуттан биирдэстэрэ. Андрей Иванович суруктара кэргэнигэр уонна оҕолоругар аадырыстаммыттар. Онно Москубаттан саҕалаан Польшаҕа, Карпатка тиийбит буойун бойобуой суолун суруйар эбит. Олус кэрэ айылҕалааҕын эппит эрээри, салгыы бу курдук суруллубут: «Но тоска по Родине чувствуется очень сильно, Россия по  своей обширной территории и богатству будет всегда в первой среди других стран». Бүтэһик суругун  Андрей Иванович 1944 сыллаахха  атырдьах ыйын  9 күнүгэр Карпаттан ыыппыт. Икки хонон баран буойун сэрии хонуутугар охтубут.

1938-1942 сылларга Танда оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбит Василий Иванович Готовцев  соҕотох суруга Яков Колодезниковка ананар: «Оҕолоргутун кытаатан үөрэттэриҥ, тиийдэхпинэ көмөлөһүөм». Бу сурук 1943 сыллаахха тохсунньу 17 күнүгэр оруосабай өҥнөөх кытаанах кумааҕыга суруллубут.

Егор Ануфрьевич Кривошапкин 1919 сыллааҕы төрүөх. 1943 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр Курскай анныгар сырдык тыына быстыбыт. Ийэтигэр Екатерина Петровнаҕа аадырыстаммыт алта суруга баар. Рота суруксутунан сылдьыбыт эбит. Суругар аармыйа олоҕун, усулуобуйатын, хайдах сулууспалыы сылдьарын туһунан этиллэр.  1942 сыл ахсынньы 25 күнүгэр: «Бары саҥа таҥаһынан таҥынныбыт, броҥҥа (фроҥҥа)  барарбыт чугаһаатаҕа буолуо», – диэн суруйар. 1942 сыл сэтинньи 3 күнүгэр младшай хамандыыр куурсугар үөрэнэрин, 1943 сыл тохсунньу 20 күнүгэр Ленинградский фроҥҥа ыытылларын иһитиннэрбит. 1943 сыл бэс ыйын  3 күнүгэр ыыппыт суругар (КП 4181) Ростов туһаайыытынан сэриилэһэ сылдьарын туһунан этиллэр.

Бу суруктар –  Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин өлбөт-сүппэт кэриэстэрэ. Эйэлээх олох туһугар охсуһуу туоһулара.