Сахалыы бастакы ойуулук-сэрийээл историята толкуйдатар

Бу сиргэ туох да мээнэҕэ буолбат. Ардыгар туох эрэ дьикти, таайыллыбат күүс, түбэһэ түһүү саҥа арыйыыга, сонун суолу тэлэргэ олук буолар. Холобур, ону аан бастакы сахалыы тылынан саҥарбыт “Игирэчээн кулунчуктар” ойуулук историята да кэрэһилииргэ дылы.

Билэргит буолуо, бу сахалыы ойуулугу оччолорго баара эрэ 15-18 саастаах саха оҕолоро, Сербияҕа олорон, көхтөөх төрөппүттэрин көҕүлээһининэн, үтүө дьон өйөбүлүнэн, хамсык хааччаҕа үгэннээн турдаҕына, айан-тутан таһаарбыттара. Бу хайысхаҕа саҥа суолу солообуттара.

Соторутааҕыта Сербияҕа хайыы үйэ алтыс сылларын, о.и. Белград куоракка олорбуттара үс сыл буолбут үс уол оҕолоох Лугиновтар күн-күбэй ийэлэрэ Анастасия-Дьолу кытта кэпсэтэ сырыттым.

– Настя, төрөөбүт сиргититтэн ыраах сылдьан, сахаҕыт тылын, култууратын өрө тутаҕыт. Сахалыы толкуйдааххыт, иитиилээххит. Сахаҕыт сиригэр дьиэлээх-уоттаах, үчүгэй үлэлээх-хамнастаах олорон, туох санааттан эмискэ атын дойдуга барбыккытын кэпсиэҥ буолаарай?

– 2017 с. үһүс уолбун Ньургуммун оҕоломмутум. Үлэ үөһүгэр, ноҕоруускалаах баҕайы сылдьан, эмискэ тохтоон хааллаҕым. Дьиэҕэ оҕо көрө олорон, толкуй бөҕөҕө түстүм. Сааһым да оруобуна сөп түбэстэҕэ буолуо, 40-мар чугаһаан, мантан салгыы “тугу гынабын, тугу оҥордум?” диэх курдук толкуйдуур-анаарар кэмим да быһыылааҕа. Дьикти баҕайытык, хайдах эрэ бу мантан хайаан да барыахпытын наада диэн санаа киирбитэ. Билигин санаатахха, ис таайан көрөр дьоҕурум өй укпут курдук. Дьиҥинэн, этэриҥ курдук, дьиэлээх-уоттаах, үлэлээх-хамнастаах, оҕолордоох ыал буоллахпыт. Тоҕо оннук санаа киирбитин бэйэм да билбэппин. Кэргэммэр эппиппин тута өйөөбүтэ. Ол эрээри чопчу ханнык дойдуга барарбытын, аны, билбэт этибит.  Бастаан Азия, Турция диэки талаһар курдугум.  Онуоха бу Сербия хайдах эрэ бэйэтэ арыллан биэрэн испитэ. Бу дойду туһунан иһитиннэрии тахсан иһэр этэ. 2019 сыл сааһыгар, олоччу көһөбүт диэн буолбакка, быстах олоро түһүөхпүт, дьон хайдах олорорун билиэхпит-көрүөхпүт диэн кэлбиппит. Кэргэмминиин омук тылын идэлээхтэрэ буолан, тыл өттүнэн хааччах биһиэхэ суох. Өйбүт-санаабыт куттаммат. Билигин 5 тыллаахпыт: нууччалыы, сахалыы, французтуу уонна англиялыы билэбит, сербиялыы холкутук саҥарар буоллубут.

Кэлээппитин кытта аҕыйах ыйынан хамсык хааччаҕа саҕаланна! Дьиэттэн тахсыбакка олоруу буолла. Уолаттарбыт Ютубка ханаал арыннылар. Таах олоруохтааҕар анимацияны дириҥэтэн үөрэттилэр. Онтон туох эрэ туһалааҕы оҥоруохха диэн санаа киирдэ. Инньэ гынан, бастакы сахалыы сэрийээлбит төрөөн тахсыбыта. Ол туһунан иһитиннэрэр-көрдөрөр ситимнэр сырдатан тураллар. Соһуччу баҕайытык саҕалаабыппыт. Кырабыт оччолорго 3 саастааҕа. Киниэхэ төрөөбүт тылынан ойуулугу көрдөрүөхпүн баҕарбытым, арай оннук суох эбит! Англия тылынан тахсар Пеппи-Чооскуну көрөрө. Устунан англиялыы бэркэ диэн саҥарар буолла. Ону көрөн, оҕо тылыгар сэрийээл саҥата күүскэ дьайарын өйдөөбүтүм. Бу маныаха дьүөрэлиир, оҕо интэриэһин тардар сахалыы тыллааҕы оҥоруохха диэн толкуй киирбитэ. SUOL диэн анимация устуудьуйатын арыммыппыт. Сахаҕа кулунчук ордук чугас, барсар диэн буолбута. Ол курдук, “Игирэчээн кулунчуктарбыт” төрөөн-үөскээн тахсыбыттара. Сценарий суруйбутум, кыратыттан уруһуйдуур талааннаах орто уол анимация өттүн ылбыта. Балтыбыт, оччолорго орто уолбут эт саастыыта 15-тээх Августина Семенова, иллюстрациятыгар көмөлөспүтэ. Улахан уол салайар-бэрийэр, оччолорго 18 сааһыгар сылдьар. Артыыс ыалы, Гаврил Менкяровтааҕы кэпсэтэн, дьоруойдар саҥаларын идэтийиилээх таһымҥа, буор-босхо ааҕан биэрбиттэрэ. Ойуулук тута тупса түспүтэ. Ол курдук бастакы холонон саҕалыырбытыгар 10-ча сиэрийэни бэйэбит ис санаабытыттан баҕаран, уйуһуйан туран оҥорбуппут.

“Айар”, оччолорго “Бичик” кинигэ кыһата көмө быһыытынан 30 тыһ. солк. биэрбитэ. Атын сиргэ саҥа олохсуйан эрэр дьоҥҥо улахан өйөбүл этэ. Ол оннугар биһиги кинилэри ханаалбытыгар рекламалыырбыт. Skintime Иринатын кытта эмиэ оннук өйөспүппүт. Ол кэмҥэ “Сахалыы ойуулугу өйөөҥ, биһиги бэлэмниэхпит” диэн ханна-ханна суруйбатахпытый?! Ил Түмэҥҥэ, министиэристибэлэргэ... Тылга сыһыан билиҥҥи курдук буолбатах этэ. Оҕолор оҥорон бүппүттэрин кэннэ «Саха» НКИХ тахсан, баар сиэрийэлэри атыыласпыта. Эбии 10 сиэрийэни сакаастаабыта. Сценарийын суруйбуппар, уолаттар сыл устата оҥорбуттара. Уопутуран, таһыма – персонажтарын саҥата, муусуката, тыаһынан-ууһунан доҕуһуола – тупсубута.

Ыраах да олордорбут төрөөбүт тылбыт үйэтийэригэр туһалаах бырайыагы оҥордубут диэн үөрбүппүт. Көстүбэт өбүгэлэрбитигэр тоҕоостоох кэмҥэ өй уган, сөптөөх хайысхаҕа ылсыбыппытыгар махталлаахпыт.

– Атын дойдуга барбатаххыт, оҕолоргут үһүөн сахалыы эйгэҕэ алтыһа сылдьыбыттара буоллар, ойуулугу сахалыы саҥардар толкуй киириэ эбитэ дуу?

– Киһи төрөөбүт дойдутуттан ырааттаҕына, бэйэтин норуотун, тылын, култууратын ордук сыаналыыр буолар эбит. Саха буоларбытынан киэн туттарбыт өссө күүһүрбүтэ. Баай историялаах, култууралаах, түҥ былыргы үгэстэрдээх, олус үчүгэй сиэрдээх-туомнаах саха норуотун сорҕото, бэрэстэбиитэлэ эбиппин диэн өйдөбүл киирбитэ. Аны, норуотуҥ үгэстэрин, уратытын тута сылдьар буоллаххына, атын омуктар наһаа үчүгэйдик сыһыаннаһаллар, убаастыыллар. Киһи киһиэхэ истиҥ сыһыана хайдаҕын манна биллибит.

«Туохха да аралдьыйбакка, күннээҕи түбүккэ, үлэҕэ бүкпэккэ, ылсан дьарыктаныҥ» диэбит курдук, хамсык кэмигэр түбэспиппит – туһугар дьикти... Итинник буолбатаҕа буоллар, баҕар, олох да эмиэ үгэспитинэн күннээҕи түбүккэ сылдьыа этибит: ол мунньах, ити мунньах буолан. Холобур, Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнэн да биэрэрбит. Ол туох баар кумааҕытын, суруктарын бэрийээччи мин этим. Оччолорго Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы А.П. Дьячковскай,  култуура миниистирэ В.И. Тихонов, солбуйааччыта Н.А. Макаров уо.д.а. атыттар буолан, бүтүн хамаанданан олус үчүгэйдик үлэлээбиппит. Ол сиэринэн үлэ-хамнас, түбүк-садьык салҕана туруо эбитэ буолуо.

Дойдугар барыта сахалыы, сахаҥ саҥата, ырыата иһиллэ турар буолан, киһи миэстэтигэр сыаналаабат буолар эбит. Бэл, сороҕор «дьэ эмиэ тойуктаан, бэстибээллээн эрэллэр» диэх курдук тыллаһыы баар буолар дии? (Күлэр).

– Дии!  Аны, «тыл баайа, сүөгэйэ-сүмэтэ, биһиктэнэр биһигэ – тыа сирэ» диирбит.  Оттон билигин, бэл, тыа сирдэригэр оҕолорбут сахалыы саҥарбат буоллулар диэччи элбиир.

– Быйыл ахтылҕаннаах Сахабыт сиригэр дьэ тиийэн, дуоһуйа сынньанан кэллибит. 2 сааһыттан Сербияҕа олорбут Ньургуммут аҕыс сааһыгар. Арай көрбүтэ: куораттааҕы аймах оҕолоро бары нууччалыы саҥараллар. Дэриэбинэҕэ тахсыбыта, оонньуу кэлбит оҕолоро – эмиэ! Киһибит ону олус сөхтө, дьиктиргээтэ уонна тоҕо сахалыы саҥарбаттарын ыйытар. Оттон дьоммут «Сербия оҕото» сахалыы саҥарарыттан, «ийээ, аҕаа» диэн ыҥырарыттан соһуйаллар (күлсэбит).

Улахаттарбыт Дуоланнаах Айсен Дьокуускайга сахалыы тыыннаах оскуолаларга үөрэммиттэрэ. Алын кылааһы – 17-с нүөмэрдээххэ бүтэрбиттэрэ. Дуолан – И.И. Шамаев РЛИ-тигэр үрдүк үөрэххэ курдук улахан куонкуруһу ааһан киирбитэ. А.К. Чиряев 12-с №-дээх Пригороднай оскуолатыгар сахалыы кылаастары арыйбыта дии. Онно үөрэммиттэрэ. Мин көрдөхпүнэ, Александр Константинович өрөспүүбүлүкэ, дойду да бастыҥ учуутала. Кини оҕолору иитэр-үөрэтэр ньыматын олус сөбүлүүбүн. Сайыҥҥы уоппускатыгар кытта үөрэнээччилэрин экспедициялатан тахсара. Биһиги киниэхэ түбэспиппит – дьолбут дии саныыбын. Ол сылдьан мээнэ үөрэх курдук буолбакка, олоххо бэлэмнээх буолан тахсалларыгар үлэлэһэр. Барытын быһааран биэрэр. Бэйэтэ математиканы үөрэтэр. Сыана туруорбат этэ. «Оҕо сыана иһин үөрэниэ суохтаах» диир. Туһунан көрүүлээх. И.И. Шамаевтыын биир кылааска үөрэммиттэр, норуот учуутала М.А. Алексеев үөрэнээччилэрэ.

– Билигин тугунан дьарыктанаҕытый? Уолаттар?

– Кэргэним Эдуард манна кэлэн, Эрчимэн диэн сахалыы ааттанан, илбийиинэн дьарыктанар. Дьон сиһин, токуруйуулаах тоноҕоһу, кыҥнары барбыт таас уҥуоҕун эҥин көннөрөр.  Бу талаана манна арыллыбыта туһугар эмиэ интэриэһинэй. Ол онтун, күүстээх ньэгирдээҕин балай эмэ ылыммакка сылдьыбыта. Киниэхэ Европаттан, Германияттан, Италияттан, Швейцарияттан тиийэ кэлэн, чэпчээн, махтанан бараллар.

– Ол аайы Сахабыт сирэ ааттанан эрдэҕэ. Олус үчүгэй!

– Саха сирин олус сэргииллэр. Панда Саханы сөбүлээн көрөллөр. Тыытыллыбатах кэрэ да айылҕабытын бэлиэтииллэр. Сахалыы таҥаһы, симэҕи көрөн, сөҕөллөр-махтайаллар. «Үчүгэй да сиртэн кэлбиккит» диэн ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Арассыыйалары сөбүлүүллэр. Азиаттарга олус үчүгэй сыһыаннаахтар. Кытайдары кытта былыр-былыргыттан доҕордуулар эбит. Кытайдар инвестиция бөҕөнү уган, суол, туннель бөҕөнү оҥорбуттар. Мин кэргэммэр көмөлөһөбүн, биидьийэ эҥин таҥабын, уолбутун оскуолаҕа, куруһуоктарга таһабын. Иистэнэр хоббилаахпын. Аттарыы ньыматынан ырбаахылары тигэбин.

Улахаттарбыт Казахстаҥҥа бааллар, манна кэлиэхтээхтэр. Дьарыктарын салҕаан, хабар иэннэрин кэҥэтэн, англиялыы тылынан ойуулуктарын оҥороллор. Роликтарын мөлүйүөнүнэн оҕо көрөр. Ютуб көрүү иһин төлүүр.

Үс инники сыл дьиҥнээх Сербияҕа, ол эбэтэр тыатын сиригэр олорбуппут. Билигин Белград саҥа дьэндэйбит кыбартаалыгар баарбыт. Кыбартыыра уларсыбыппыт. Ютубка «Саха» НКИХ-питин күннэтэ көрө олоробут: сонуннары, «Үрдэли». Ньургуммут сахалыы кинигэ кэллэҕинэ, эбээлэрэ ыыталлар, олус үөрэр. Саамай күндү бэлэх биһиэхэ – ол. Киэһэ аайы кинигэ ааҕабыт.

Төрдүнү түөрүстэххэ, удьуору одууластахха...

Настя төрөөбүт сирэ – Уус Алдан Тумула. Ийэтинэн Бороҕон улууһун 1-кы кулубата, киэҥ сирдэринэн тэлэһийбит, Екатерина II ыраахтааҕыга тиийэн, саха омук быраабын туруорсубут Алексей Аржаков – Сэһэн Ардьакыаптан (1739-1834) сыдьааннаах, кини эт-хаан, хос-хос сиэнэ эбит. Настя манна Култуура министиэристибэтигэр, ол иһинэн тэриллибит Олоҥхо киинигэр үлэлээбит.

Кэргэнэ Эдуард Лугинов-Эрчимэн Кэбээйи Куокуйуттан сылдьар. А.С. Борисов култуура миниистиринэн олордоҕуна, кини көмөлөһөөччүтүнэн, кэлин СӨ Тас сибээскэ министиэристибэтигэр үлэлээбит. Саха норуодунай суруйааччыта, «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан» историческай романнаах Николай Лугинов хаан аймаҕа.

Дьэ, бу курдук Саха дьылҕатыгар ыкса сыһыаннаах, суолталаах дьон хаан-уруу аймахтара – эдэркээн уолаттар аныгы технологиянан  сахалыы ойуулугу оҥоруу суолун тэлбиттэрэ – туһугар толкуйдатар түгэн буолбаат?

Хаартыскалар: Лугиновтар тус архыыптарыттан