Сахабыт тыла самныбатын!

Сахалар төһө да мөлүйүөҥҥэ ырааҕынан тиийбэт, аҕыйах ахсааннаах буолларбыт, ийэбит үүтүн кытта тэҥинэн иҥэриммит тылбытын өрө тутарга дьулуһарбыт кэрэхсэбиллээх. Тылбыт судаарыстыбаннай буоларын ситиһэн, аныаха диэри ой-бото кэпсэтэн, төһүү болҕомтону ууран кэллибит.

Дэлэҕэ, уруулуу түүр омуктарбыт биһиги тылга сыһыаммытын, тыл сүмэтэ иҥмит олоҥхобутун, төрүт култуурабытын, ыһыахпытын өрө тутарбытын холобур оҥостуохтара дуо?! Холобур, бу ааспыт нэдиэлэҕэ Татарстан өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Сэбиэтин дэлэгээссийэтэ кэлэн барда. Бу сайын аҕа баһылыктара Рустам Минниханов Дьокуускай ыһыаҕар сылдьан, төрүт култуурабытыгар, тылбытыгар ураты болҕомтону уурарбытын сөҕөн, кэрэхсээн барбыта суола-ииһэ суох хаалбата. Саха сиригэр Татарстан Сабантуйун ыыттарбыта, аны бу анал бөлөх кэлэн барда.

Дэлэгээссийэҕэ тылга сыһыаннаах, ыйааһыннаах салайааччылар киирбиттэр: Татарстан Судаарыстыбаннай Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, Татарстан Өрөспүүбүлүкэтин баһылыгын иһинэн үлэлиир татаар уонна төрөөбүт тыллары үйэтитии, сайыннарыы боппуруостарыгар хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ М.Г. Ахметов, Судаарыстыбаннай Сэбиэт үөрэххэ, култуураҕа, наукаҕа уонна национальнай боппуруостарга кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А.Р. Зарипов, үөрэх, наука миниистирэ И.Г. Хадиуллин, «Новый век» ТРК ААУо генеральнайа дьокутаат И.Ю. Аминов, «Татаар кинигэтин кыһата» ХЭУо генеральнай дириэктэрэ Р.Г. Галиуллин.

Ил Түмэҥҥэ көрсүһүү буолла. «Саха» НКИХ-хэ, ХИФУ-га,  куорат сахалыы тыллаах, Е.Г. Корнилова аатынан «Кэскил» уһуйааныгар, «Айыы кыһата» гимназияҕа сырыттылар. Холобур, «Айыы кыһата» ыытар үлэтин тутаах хайысхаларын, анал бырайыактарын билистилэр, алгыс сиэригэр-туомугар кытыннылар. Ыалдьыттар чуолаан «Айан дьарыктар» бырайыагы сэргии, сэҥээрэ истибиттэр. «Кыл-кырыымпа» национальнай инструменнарынан оонньуур ансаамбылларын сөҕө-махтайа көрбүттэр.

«Кэскил» уһуйаан тө­рөө­бүт тылы уонна култуураны үйэтитиигэ ураты ньымалардааҕын, иитии бары хайысхата төрөөбүт тылынан барарын биһирээбиттэр. Сахалар оҕону иитэр үгэстэрэ, этно-оонньуу бырайыага, уһуйааҥҥа илиинэн оҥоһуллубут сахалыы тыыннаах оонньуу, оонньуур, көрдөрүү, литэрэтиирэ, эһэ-эбэ оҕо иитиитигэр көхтөөхтүк кыттара, уһуйааны кытта бииргэ үлэлэһэллэрэ даҕаны болҕомто таһыгар хаалбатах.

Татаардар биһиги култуурабытын, үөрэхпит тиһигин, сахалар олохторун-дьаһахтарын иһиттэн уонна дириҥээн билэр баҕалаахтара көстөр. Бэйэлэрэ да оннук этэллэр. Арассыыйа норуоттарын тылларын үйэтитии уопсастыба туруктаах уонна иллээх, биир сомоҕо буоларыгар улахан суолталааҕын бэлиэтииллэр.

Ил Түмэҥҥэ көрсүһүүттэн: Төрөөбүт тыл — тыын суолталаах

Икки өрөспүүбүлүкэ дьокутааттара эрэгийиэннэрин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыларын сокуоннарынан хааччыйыы, тыл бэлиитикэтин, төрөөбүт тылы сайыннарыы курдук тыын суолталаах боппуруостары дьүүллэстилэр. Бу бииргэ үлэлэһии туох хайа иннинэ РФ Федеральнай Мунньаҕын көрүүтүгэр сокуоҥҥа сыһыаннаах көҕүлээһиннэри киллэрэргэ икки өттүттэн өйөһүүнү, бииргэ үлэлэһиини күүһүрдэр соруктаах.

Алексей Еремеев глобализация кэмигэр норуот духуобунаһын, олорон кэлбит историятын, тылын уонна култууратын үйэтитии элбэх норуот тоҕуоруһан олорор дойдутугар бастакы суолталаах сорук буоларын бэлиэтиир. Олоҥхобут киһи аймах сыаната биллибэт сүдү баайын быһыытынан билиниллэригэр, аан дойду түүр омуктарын эпостарын тылбааһын атастаһыы тэриллэригэр дьокутаат Александр Жирков быһаччы оруолун бэлиэтээн аһарда. Ил Дархан ыйааҕынан, омук төрүт култууратын, нэһилиэстибэтин илдьэ сылдьааччы быһыытынан, сыл аайы 7-лии олоҥхоһукка, оһуохай тылын этээччигэ уонна ууска истипиэндьийэ ананар буолбутун үллэһиннэ. «Биһиэхэ, бэл, кырачаан оҕолор олоҥхолууллар», – диэн спикер киэн тутта үллэһиннэ. Кини күн бүгүн норуоттар, судаарыстыбалар  сыһыаннарыгар, алтыһыыларыгар гуманитарнай билии, тыл, култуура эйгэтин тиэмэтигэр кэпсэтиһии хаһааҥҥытааҕар да суолтата улааппытын этэр.

Марат Ахметов тыл бэлиитикэтигэр биир уопсай сыаллаахпытын, бу чааһыгар уонна олоҕурбут үгэстэрбитигэр, сиэрбитигэр-туоммутугар уопут атастаһыыта наадатын бэлиэтээтэ. Ыкса үлэлэһиэх буоллулар.

Санаа ситимэ

«Татарстан бэйэтин иһигэр 2 мөлүйүөнтэн тахса татаар олорорун, үгүстэрэ тылларын билэллэр», — диэтилэр.

2021 сыллааҕы биэрэпис чахчытынан татаардар Арассыыйаҕа  4,71 мөл. буолбуттара киин бэчээккэ тахсыбыта. Оттон биһиги сахалар ити биэрэпис саҕана бүтүн 11 сыл устата баара-суоҕа 400 киһинэн эбиллэн, 478,4 тыһ. буолбуппут иһиллибитэ! Итинтэн 469,3 тыһыынчата Саха сиригэр олороро.

Ол  кэнниттэн аны хамсык ыарыы турар, СВО саҕаланар... Арассыыйа киин куораттарыгар, тас дойдуга көһүү да, көрдөххө, аҕыйаҕа суох. Демографиябыт туруга үчүгэй диэн да, итинтэн төһөтө саха буолара, ол иһигэр төһөтө төрөөбүт тылын билэрэ – туһугар боппуруос. Ол аата тылга болҕомто сөптөөхтүк ууруллар диэн уоскуйан хааларбыт табыллыбат!

Татаар бэрэстэбиитэлэ кинилэргэ эмиэ тыл төрүттэнэр, үйэтийэр уйата тыа сирэ буоларын этэр. Төһө да тыллара судаарыстыбаннай буолбутун иһин, кинилэргэ эмиэ сэдэхсийэр кутталлааҕын, туттуллуута аҕыйаан эрэрин бэлиэтиир. Санаан көрүҥ, итиччэ элбэх ахсааннаах омукка! Мээнэҕэ анаан-минээн тыл боппуруоһугар уопут атастаһа кэлбэттэр! Биһиэхэ тыа сириттэн Дьокуускайга көһөн кэлии элбэх, ис миграция тохтуур чинчитэ суох. Ол аата, тыа нэһилиэнньэтэ аҕыйыырын уонна төрүт дьарыктан тэйии суотугар, төрөөбүт тылы билээччи өссө аҕыйыыр кутталлаах. Аны, интэриниэт, социальнай ситим сайдыытын тилэх баттаһа, тыа сирин оҕолоро төрөөбүт тылларынан саҥарбат да тэҥэ буолбуттарын үгүстүк истэр буоллубут. Бу – хайдах да долгуппат буолар туһа суох.

Манна даҕатан эттэххэ, Дьокуускай куоракка 7 оскуола сахалыы тыллаахха киирсэр. «Айыы кыһатын» сэргэ куорат Национальнай гимназията,  Саха гимназията, Саха политехническай лицей, 2-с нүөмэрдээх Национальнай политехническай оскуола, 38 №-дээх оскуола уонна Хатас орто оскуолата. Атыттарга саха тылын биридимиэт эрэ быһыытынан үөрэтэллэр.

Холобур, былырыын, 2024-25 үөрэх дьылыгар, бастакы кылааска киирбит 5,3 тыһ. тахса оҕо 184 кылааска араарыллыбыта. Итинтэн сахалыы тыллаах кылааһа 35 эрэ этэ. Ону сэргэ саха тылын уонна литэрэтиирэтин биридимиэт быһыытынан үөрэтэр 26 кылаас баара.

Хата, киин куоракка – Дьокуускайга  уопсастыбаннас бүттүүн турунан, саха тыллаах кылаас эбиллэрин туруорсубутун түмүгэр 2012 сыллаахха ылыллыбыт, 2025 с. диэри уһатыллыбыт «2012-2017 сс. куорат уокуругун муниципальнай тэрилтэлэригэр сахалыы тылынан иитэр уонна үөрэтэр бөлөхтөрү, кылаастары сайыннарыы кэлим былаана» ылыллан үлэлээбитэ үтүө түмүктээх буолла. Ол курдук, 2012 сылга баара эрэ 257 кылаас саха тылын үөрэтэр эбит буоллаҕына, аҕыс сылынан бэлиэр 473 кылаас буолан, үөрдэн турар. 2023-24 үөрэх дьылыгар 52 уопсай үөрэхтээһин оскуолатыгар, ол эбэтэр баар оскуола үс гыммыт бииригэр (635%) төрөөбүт тылынан үөрэтэр буолбуттара. Тэҥнээн эттэххэ, ити көрдөрүү 2021-22 үөрэх дьылыгар 19,8% тэҥнэһэрэ. Дьиҥинэн, оскуола аайы сахалыы кылаас, сахалыы оскуола өссө эбиллэн иһэрэ сиэрдээх буолуо этэ.

Манньыат икки өрүттээҕин курдук, сонун технология, сайдыы киириитэ, смартфон тэнийиитэ оҕону төрөөбүт тылыттан, сахалыы кинигэттэн-сурунаалтан тэйитэр. Алексей Еремеев ол да иһин, креативнай индустрия төрөөбүт тылынан контеннары элбэтиигэ ылсан, сахалыы ойуулугу, киинэни устууга болҕомто туһаайыллыбытын этэр. Сокуоннары сахалыы тылбаастыыр үлэ саҕаламмытын да тумнубата.

Үчүгэйэ, Дьокуускайга оптуобус тохтобулларын аата  нууччалыы-сахалыы суруллар, тохтобуллары икки тылынан биллэрэр буоллулар.

 «Саха тыла 400» хамсааһын көҕүлээн, куорат салалтатын өйөбүлүнэн, 68 тохтобулга норуот суруйааччыларын хоһоонноро, этиилэрэ, бас-көс, биллэр-көстөр дьон кэс тыла сурулунна.

Цитаталар саха тылынан эрэ буолбакка, сорох түгэҥҥэ, оригиналга олоҕуран, эбээн, эбэҥки, юкагир тылларынан суруллубуттара кэрэхсэбиллээх.

ҺӨҔҮҤ арт-эбийиэк толкуйданан, көстүүлээх сиргэ көһөрүллүбүтэ эмиэ – туһугар суолталаах. Куорат уокуруктааҕы дьаһалтата саха тылыгар, култууратыгар төһүү болҕомтону уурара, «Саха тыла 400» бырайыагы өйүүрэ кэрэхсэбиллээх. Аны, Ил Дархан цифровой көмөлөһөөччүтэ «Айта» сахалыы өйдүүргэ, саҥарарга үөрэнэр.

Интэриниэккэ, социальнай ситимнэргэ сахалыы суруйсууну, сахалыы саайтары элбэтэр, тупсарар дьүккүөр көстөр. Бу – биллэн турар, үчүгэй. Оннук да буолуохтаах. Ол эрээри «Суруллубут – суоруллубат» диэн бэргэн этии туох хайа иннинэ кумааҕы хаһыакка-сурунаалга сыһыаннаах. Сыыппараҕа көспүт, көмпүүтэргэ киирбит архыыптарыттан ытыс соттубут бүтүн эрэдээксийэлэр, биирдиилээн дьон да суох буолбатах. Онон биирэ бииригэр мэһэйдээбэт. Онуоха эбии олохсуйбут үөрүйэҕинэн дьон билигин даҕаны кумааҕыга бэчээттэммиккэ ордук эрэнэрэ баар суол. Интэриниэт, мобильнай сибээс тэтимэ, кэлиҥҥи кэмҥэ өйдөнөр төрүөтүнэн бытаарар түгэнэ да элбээтэ. Онтон да сылтаан киин сиргэ, төһө да бэчээттээһинэ ночооттооҕун иһин, хаһыакка интэриэс хаттаан күүһүрэн эрэрин суруйаллар. Сайдыылаах дэнэр Япония «Ёмиури симбун» хаһыата күн аайы 6,2 мөл. тираһынан тарҕанар.