Устудьуоннар тимир суолга үлэлээн хамнастаналлар

“Дьиҥнээх олох оскуолатын ааһабыт”

Дьааҥыттан төрүттээх Мария Потапова 23 саастаах, Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет саха тылын уонна литэрэтиирэтин салаатыгар эбии үөрэхтээһин идэтигэр үөрэнэ сылдьар. Маша үһүс сайынын тимир суолга проводнигынан үлэлиир. 

— Тимир суолга үлэ булуохха сөбүн туһунан мин устудьуоннар этэрээттэрин (РСО) нөҥүө билбитим. РСО араас хайысхаларынан үлэлэһэр – балык үлэтэ, тутуу этэрээттэрэ, педагогическай лааҕыр этэрээттэрэ, сервиснай уонна тыа хаһаайыстыбатын этэрээттэрэ диэннэр бааллар.

Мин бастакы кууруска үөрэнэ сылдьан проводниктар этэрээттэрин сөбүлүү истэн, онно сайаапка биэрбитим. Манна ханнык баҕар устудьуон сайаапка биэрэр кыахтаах. Бэйэҕин үчүгэйдик көрдөрдөххүнэ, саҥаран-иҥэрэн, киирэн-тахсан, араас тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттан истэххинэ, сүүмэрдээһини ааһаҕын.

Рейс иннинээҕи үөрэх чааһын онлайн ааһабыт, разрядтаах сибидиэтэлистибэ ылан, доруобуйа туругун чинчийиини ааһан, үлэлиэхтээх куораппытыгар тиийэн, эбии РЖД кэмитиэтигэр араас эксээмэннэри, үөрэхтэри туоруубут. Үөрэтэр бырагыраамабыт наһаа дириҥ, теорияттан (быраабылалары, вагон тутулун үөрэтииттэн) уонна кытаанах медицина хамыыһыйатыттан турар. Үгүс устудьуону эксээмэн уустуга долгутар, ол эрээри бу барыта олус наадалааҕын үлэлии сылдьан өйдүүгүн.

Проводник үлэтэ, син эмиэ атын идэлэргэ курдук, үчүгэй да, ыарахан да өрүттэрдээх. Биир саамай сүрүн үтүө өттө – саҥаттан саҥа сири-дойдуну, куораттары, айылҕаны көрөр кыах бэриллэр. Саха сириттэн саҕалаан соҕурууҥҥу курортарга тиийэ айанныыбыт. Уонна, биллэн турар, хамнаһа үчүгэй.

Ыарахаттарын ааттыыр эбит буоллахха, бастатан туран, киһиттэн эт-хаан өттүнэн элбэҕи эрэйэр уустук үлэ. Сууккаҕа 4-6 чаас эрэ утуйаҕын, эбэтэр олох да аҕыйахтыы мүнүүтэ быстах нуктаан ыла-ыла атаххар сылдьыаххын сөп. Вагону хас да төгүл сууйаҕын-сотоҕун, ыраастыыгын, пассажирдарга фирменнэй бородууксуйаны атыылыыгын, билиэттэри бэрэбиэркэлиигин, дьоҥҥо айан кэмигэр баар хааччахтары сөпкө быһаарыаххын, тутуһуннарыаххын наада буолар.

Маны таһынан, бас билии улахан эппиэтинэһэ сүктэриллэр. Проводник хас биирдии ньуоскаҕа, ыстакааҥҥа, подстаканникка, сыттыкка, утуйар таҥаска, вагон иһинээҕи малга-салга  – барытыгар тус эппиэтинэһи сүгэр. Туох эмэ сүттэҕинэ, алдьаннаҕына-кээһэннэҕинэ, ыстараап, хамнастан тутан ылыы буолар.

Маны таһынан, айанньыт араас. Сорох пассажир туохха да иннинэн буолбат, барытыгар утарсар буолуон сөп. Ол иһин хас биирдии пассажиры кытта уопсай тылы буларга, бэйэни көмүскэнэргэ кытта үөрэтэллэр. Онон дьиҥнээх олох оскуолатын ааһабыт диэм этэ.

Сайын вагон иһигэр олус итии, эргэ вагоннарга кондиционер холбоммот. Оттон кыһын тымныы буолуон сөп, чоҕунан оттуу кыһалҕата турар. Уопсайынан дойду үрдүнэн тимир суол тырааныспарын  туруга эргэ соҕус, вагоннарга алдьаныы-кээһэнии үгүстүк тахсар.

Ол эрэн эдэр саас ону билиммэт. Маннык интэриэһинэй үлэ биһиэхэ элбэҕи биэрэр – билиибит-көрүүбүт кэҥиир, олоххо көрүүбүт уларыйар, сайдабыт, ханнык баҕарар түгэнтэн этэҥҥэ тахсарга, эппиэтинэһи ыларга үөрэнэбит.

Мин бэйэм үлэбин 2024 сыллаахха Амурскай уобалас Тында куоратыттан саҕалаабытым. Үлэлиир усулуобуйабыт туох да куһаҕана суох, үчүгэй. Тындаҕа кэлии үлэһиттэргэ уопсай дьиэ аныыллар. Уопсайбыт ыраас, туттар тэрил барыта баар, онон тыын ылар, сынньанар усулуобуйабыт барыта тэриллэр. Ол эрэн үлэлиир усулуобуйа араас куораттарга араастаһыан сөп. Холобур, былырыын Владивосток куораттан сылдьан үлэлээбитим, онно олорор усулуобуйабыт мөлтөх соҕус этэ. Ол иһин быйыл эмиэ Тынданы талбытым.

Тындаттан үксүгэр Кисловодскай, Анапа, Благовещенскай, Владивосток хайысхаларынан сылдьабыт.

Тимир суол эйгэтин инники олоҕум үлэтин курдук көрбөппүн, сайыҥҥы эрэ бириэмэҕэ быстах үлэлииргэ табыгастаах. Үөрэхпин бүтэрдэхпинэ, тыа сиригэр саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлии барар былааннаахпын.

“Арассыыйа тимир суолларыгар” ыччаты угуйуу наар баар, холобур, Саха сиригэр квота биэрэллэр, бачча устудьуону үөрэтэн, араас куораттарынан ыытыҥ дииллэр.

Тимир суол үлэтэ төһө да ыараханын иһин, эдэр саас хатыламмат кэрэ түгэннэрэ уонна улахан суол романтиката диэн баар. Тимир суол киһи хараактырын кытаатыннаран, майгытын-сигилитин уһааран, олох бастыҥ оскуолата уонна саха ыччата үчүгэй харчыны өлөрөрүгэр элбэх кыаҕы арыйар эйгэ!

Ким баҕарар үлэлиэн сөп

Нам улууһуттан төрүттээх Дарина Баишева 22 саастаах, ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттар тылларын уонна култуураларын институтун Фольклор уонна култуура салаатын устудьуона:

— 2023 сыллаахха РСО иһинэн “Даймонд” диэн проводниктар этэрээттэрэ үлэлиирин истэн, сайаапкабын ыыппытым. Дьону кытта алтыһары сөбүлүүр, тапсар, элбэх саҥалаах-иҥэлээх киһиэхэ, миэхэ, барсар дии санаабытым. Хамнаһа үчүгэйэ эмиэ оруолу оонньообута.

Ити курдук 2024 сыл сааһыгар номнуо үөрэх ааһан, разряд ылбыппыт. Ол сайын Тындаҕа кэлбитим. Манна да кэлэн баран үгүс эксээмэни туттарабыт, үөрэх бөҕөтүн ааһабыт – барытыгар наһаа дьаныһан туран бэлэмнииллэр. Хара маҥнайгыттан үлэбин сөбүлээбитим.

Кэмигэр сөптөөх үөрэхтэри ааспыт буоламмыт, үлэбит билигин чэпчэкитик барар. Сыл аайы стажировкалыыр рейс диэн маҥнайгы рейстэри ааһабыт, уопуттаах проводниктар батыһыннара сылдьан үөрэтэллэр.

Уопсайынан РЖД устудьуоннары үөрэ-көтө көрсөр, сүбэлээн-амалаан үлэлэтэр. Наһаа үчүгэй аныгылыы тутуулаах уопсай дьиэҕэ олоробут. Аттыгар спортивнай былаһааккалаах, чугас маҕаһыыннардаах. Киһи наадыйара барыта баар. Ону таһынан олорор сирбит вокзал аттыгар турар буолан, үөрэнэр кииммит, ыскылааттарбыт барыта биир сиргэ тураллара – эргиччи табыгастаах.

Быйыл үлэлээбитим үһүс сайына буолла, ону таһынан кыһын саҥа дьыллааҕы өрөбүллэрбэр үлэлээбитим. Благовещенскай, Комсомольск на Амуре, Новосибирскай, Анапа, Кисловодскай куораттарынан сылдьыбытым – устудьуоннары бу хайысхаларынан үлэлэтэллэр.

Инникитин тимир суолга үлэлиир санаам суох, бу үлэбин сайыммын туһалаахтык уонна умнуллубаттык атаарар сыаллаах булбутум.

“Арассыыйа тимир суоллара” дойдубут биир сүрүн суолталаах тэрилтэтэ буоларын быһыытынан, ыччаты кытта үлэтин наһаа үчүгэйдик сааһылаан ыытар эбит. Инникитин үлэҕэ ыҥыраллар. Ыччакка олус барсар үлэ – араас сири-дойдуну көрөҕүн, бэйэҥ курдук эдэрдэри кытта алтыһаҕын, доҕордоһоҕун. Проводник үлэтэ саха ыччатыгар эрэ буолбакка, сүүрүөн-көтүөн, кэлиэн-барыан баҕарар дьоҥҥо сүрдээх интэриэһинэй, сэргэх диэн сыаналаатым.

                                          ***

Кыргыттар ыйдааҕы хамнастара 100 тыһыынча солк. саҕаланар.  Уопуттаах проводниктар эмиэ оччону ылаллар.