Саха тыллаах «Ньырбакаан» арамааны ааҕыахтаах!

«Ньырбакаан», чахчы да, норуот дьылҕатын, баһылык оруолун, дьахтар, ийэ киһи хайдахтаах курдук бэриниилээҕин итэҕэтиилээхтик кэпсиир, көрдөрөр.

Билиҥҥи кэмҥэ ураты суолталаах, элбэҕи толкуйдатар айымньы ааптара Дмитрий Николаевич Пономарев-Дьолуолааҕы кытта кэпсэттибит.

Тулаайах оҕо саас

– 1957 с. Мэҥэ Хаҥалас оройуонун 3-с Мэлдьэхси Томторугар төрөөбүтүм, балтараалаахпар ийэм өлбүтэ. Аҕам икки хараҕынан көрбөт, сэрии инбэлиитэ, онно ылбыт баастарыттан хараҕа суох буолбут этэ. Тохсус кылааска үөрэнэ сырыттахпына өлбүтэ. Ол кэмҥэ убайым Сунтаарга кэргэннэнэн, онно олорор этэ. 1979 с. Ньурба Күндээдэтин кыыһын көрсөн ыал буолан, Ньурбаҕа олохсуйа барбыппыт. Орто үөрэҕи аармыйаттан кэлэн баран, киэһээҥҥи оскуолаҕа бүтэрбитим. Ону тэҥинэн тырахтарыыстар куурустарын бүтэрбитим. 1983 с. тыа хаһаайыстыбатын техникумугар салайар каадырдар үөрэхтэрин бүтэрбитим.

Бастаан биригэдьиирдээн баран, тырахтарыыстыы барбытым, оччолорго хамнаһа үрдүк буолан. Дьиэ тутта сатыыр дьон буоламмыт,  харчы наада буоллаҕа. Тулаайах киһи үксүн бэйэм дьаһанабын, туораттан күүс-көмө суох; кэргэним дьоно саастаахтар, биэнсийэлээхтэр. Онтон 1995 с. биэнсийэҕэ тахсыахпар нэһилиэк спорт саалатыгар дириэктэринэн үлэлээбитим.

Аҕам кэпсээниттэн суруйарга холоммутум

– Сопхуос үлэтигэр миккиллэ сылдьан тугу айыахпыный,  суруйуохпунуй, наар үлэ да үлэ. Биэнсийэҕэ тахсан баран дьэ бокуойданным.

Аҕам 1904 сыллааҕы төрүөх этэ, ыраахтааҕы да былааһыгар олорбут, гражданскай сэриини, кулаахтааһыны, колхуостаааһыны, Аҕа дойду сэриитин да көрбүт, ааспыт киһи буоллаҕа. 69 сааһыгар өлбүтэ. Билэрэ-көрөрө олус элбэҕиттэн бүппэт сэһэннээх, кэпсээннээх буолара. Өрүү сиэтэ сылдьыбыт буоламмын син билэбин, истэбин. Дьон аҕам кэллэҕинэ үөрэллэрэ, хастыы да хонукка кэпсэтэн бөҕө буолааччылар, мин оонньуу баран хаалабын. Миэхэ да кыралаан кэпсиирэ. Мэҥэ Хаҥалас Мэлдьэхси, Дьаҥхаады төрдүлэрэ буолбут, кыргыс үйэтин уонна нууччалар кэлиилэрин саҕанааҕы кэм киһитэ Босхоҥ Боруохал боотур туһунан номоҕу кэпсиирин ордук интэриэһиргээбитим. Наахаралар өлөрө кэлбиттэригэр, бу боотурбут ийэтин уонна оҕуһун өлөртөөн, олор хааннарынан сүһүөхтэрин соттон атаҕар турар уонна өлөрө кэлбит өстөөхтөрүн эккирэтэ сылдьан кыдыйар. Ол номох төбөбөр дириҥник олорон хаалбыт этэ. Кэлин, аҕабыттан туох эмит өйдөбүл хааллын, мэҥэлэр атыннык кэпсииллэр, аҕам, саастаах киһи кэпсээбитэ кырдьыктааҕа буолуо диэн, «Кыым» хаһыакка суруйан ыыппытым. Ону кээмэйэ улахан диэн «Күрүлгэн» сурунаалга таһаарбыттара. Ити 2013 с. бүтэһигэр. Онтон Афанасий Гуринов ааттыы сатаата, туохта эмит суруй, тыыппалаах эбиккин диэн, аккаастаабытым, суруйарым туох да суох этэ.

Аҕам кэпсээнэ сурунаалга 2014 с. саҥатыгар тахсыбытын кэннэ дойдубар улахан сабыытыйа курдук буолбута, дьон сонурҕаабыта. Онтон эр ылан диэххэ дуу, оҕо сааспыттан олорон хаалбыт түгэнинэн «Ийээ» диэн кыра кэпсээни суруйбутум. 2016 с. «Күрүлгэҥҥэ» «Бастыҥ прозаик» аатын  биэрдилэр. 2017 с. икки кинигэ таһааттардым – «36 туос эмэгэт» уонна «Дьолуолаах» диэн ат туһунан. Бу кинигэбин биир эр киһи үйэбэр кинигэ ааҕа олорон ытаабатах киһи ытаатым ээ диэбитэ.

– Дьэ, аны ааспыт сылга биир бастыҥ айымньынан биллибит «Ньырбакааны» хайдах суруйбуккун кэпсиэҥ дуо?

– «Ньырбакаан» иннинэ сиэнэ Омолдоон туһунан суруйбутум. Онуоха чаппандалар драмата суруйан көр эрэ диэн көрдөспүттэрэ. Икки эдэр доҕордоохпун, бырааттыы Борисовтар; оччолорго Борис Борисович – Ньурба түмэлигэр, Бииктэрэ куоракка «Россия – моя история» түмэлгэ үлэлииллэрэ. Борис литература ыыталыыр, ааҕан көрөбүн да, туох да киирбэт, хайдах сыанаҕа ойутан таһааран охсуһуннартыыбын эҥин диэн, бириэмэтэ ыгым, сотору буола-буола чаппандаларым ыйыталлар. Дьону эрэннэрэн баран отоойкоҕо олордуом дуо диэммин аккаастанным. Кэпсээн дуу, сэһэн дуу буолар диэтим. Суруйан бүтэрдим. Чаппандалар туохтара эрэ сатаммакка кинигэбит тахсыбакка хаалла. Онон «айардарга» ыыттым. Бииктэри көрүстүм, «Омолдоон» бүттэ, аны «Ньырбакааны» суруйаҕын дуо?» – диэтэ. Суруйуом, көмөлөһөөр диэтим. Онуоха: «Сөп, туох баарынан матырыйаал көрдүөм», – диэн эрэннэрдэ.

– Улахан миссияны ылыммыккын, хайдах саҕаланнай?

– Суруйаары ылыстым, туруннум. Олорбут сирин-уотун көрбөтөхпүнэ сатаныа суох курдук. Онон сайын Бииктэри көрсөн, Чочур Мырааҥҥа, Куллатыга, Тыгын олорбут сирдэринэн сырыттыбыт. Уолум билэрэ-көрөрө, кэпсээнэ элбэҕэ, бэйэтэ экскурсовод, наһаа үчүгэйдик сылдьан, сиртэн-уоттан көрдөһөн, сиэр-туом толорон баран дьэ саҕалаабытым. Онон Бииктэр Борисовичка махталым улахан. Бүтэрэн бараммын «Айарга» тиийдим, Омолдоон туһунан кинигэм сытар буоллаҕа кинилэргэ. «Ийэ буоларын быһыытынан «Ньырбакааны» урут таһаарабыт», – диэтилэр. Омолдоон Ырыа Быркыҥаа уола, Ньырбакаан сиэнэ буоллаҕа.

– «Эр киһи – өй, дьахтар – сүрэх» диигин. Ол арамааҥҥа киэҥник арылынна дии саныыбын. Уопсайынан, Ньырбакаан уобараһа кыыс оҕо, дьахтар, ийэ буолар оҥкулларын, түһүмэхтэрин сүрдээх хорсуннук ааһарын көрдөрдүҥ, кини уйан, ол эрээри күүстээх санаалааҕын, саха норуотугар, эригэр, сүдү киһиэхэ Мунньан Дархаҥҥа эдэркээн ойох буолан баран хайдах курдук бэриниилээҕин, муударайын арыйбыккын астына аахтым.

– Ити сөпкө бэлиэтээбиккин. Эр киһи төбө буоллаҕына, дьахтар өй-санаа, таптал, бэриниилээх буолуу өттө. Дьахтар эйэҕэс сыһыаннаах, үтүө санаалаах, муударай, мындыр буоллаҕына, эр киһиҥ толоругас буолар, дьахтары өрө тутар. Манна Тыаһаанылааах Айтыына Ньырбакааҥҥа ийэлии, эдьиийдии сылаас сыһыаннара, көмүскэлэ суох тулаайах кыыһы илиилэрин үрдүгэр түһэрэн ылан, бэйэлэригэр эпсэри тардаллар, болҕомтолорун ортотугар сырытыннаран барыга-бары үөрэтэллэр, саха үгэһин, сиэрин-туомун иҥэрэллэр.

– Или тэрийэ сатыыр Тыгын Дарханы сорох түгэҥҥэ, ордук аҕата өлбүтүн кэннэ, былааһы эрэ ылар туһуттан бырааттарын кытта өлөттөрөөрү гынара хайдах эрэ билиҥҥи киитэрэй, албын-түөкүн, дьону бэйэлэригэр тардаары араас албаһы оҥорор дьоҥҥо маарыҥныыр. Ол эрэн бүтэһиккэ сыыһа гыммытын, эйэ, ил эрэ урууну, аймаҕы, норуоту түмэрин өйдүүр дии.

– Судаарыстыбаннас олохтонуутугар  саамай улахан оруолу Тыгын ылар, Дархан диэн былааһа, бу ааты тутан хаалар. Кини норуот өйүн-санаатын түмээччи, баһылык буоллаҕа, аҕатыттан бэриллэн кэлбит тойон ууһа. Одуну Ойуун, Мунньан Дархан да буоллун, норуоттарын туһугар, этэргэ дылы, өлөллөрүн да кэрэйбэт дьон.

Аҕата өлбүтүн кэннэ Тыгын хаҥаластар Ытык сүбэлэрин Аҕа баһылыгынан Ырыа Быркыҥаа буолуон баҕарбат. Ол эбэтэр, кини «туох эмэ оһолго түбэһэн олохтон туоруур» түбэлтэтигэр, Ырыа Быркыҥаа «Дархан» солотун былдьаһыа диэн санааттан куттанар. Кини солотун төрөппүт уолаттара тутан хаалыахтарын баҕарар.  

– Аны «Омолдоону» кэтэһэр буоллахпыт, хаһан тахсыахтааҕый?

– Быйыл. Онно Ньырбакаан эҥин суох, бастаан киириитигэр Быркыҥаа туһунан кыратык кэпсэнэр.

Аһаҕас тиэмэ хаалла. Бастатан туран, Быркыҥаа туһунан салгыы суруйуохха сөп, ытык сүбэ тэриниэххэ эҥин диэн кэпсэтэллэр дии, Тыгыныҥ Бүлүүттэн да Улуу Ил саҕалаан тэриллэн бардаҕына тоҕо сатаныа суохтааҕый диэн санаатыгар охсуллар ааһар. Чаллаайылааҕы эккирэтэ сатаан баран төннөн иһэн инилэрин туһунан кэпсээн истэн баран итинник санааҕа кэлэр. Кыйаар дойдуга даҕаны киһилээх буолар туох куһаҕан буолуой, онон иллэстэхпинэ сөп буолсу диир. Быркыҥаа Туоҕа Баатырдыын Бүлүү сүнньүгэр, бэйэ-бэйэни өлөрсүбэт, кыргыспат наадаттан, Иллэ тэриниэххэ дииллэр. Ол Или тэрийии туһунан аһаҕас тиэмэ хаалла, Быркыҥаанан сирэйдээн.

Ньырбакаан ити тиийэн оҕо сааһын дьүөгэтин көрсөр, туматтартан хаалбыт дьахталлары, Хаҥаластан сулумах уолаттары илдьэ бардылар, ити дьон олохторун тэрийии, кинилэри олордуу, сахатытыы Ньырбакаан үрдүнэн, кини салалтатынан, уола Быркыҥаалаах көмөлөрүнэн барыахтаах. Ити эмиэ биир туһунан тиэмэ. Аны икки уола Тойук Булгудах Сунтаар Муоһаанытыгар тахсан олохсуйар, кини эһэтин Маҥан Мэкчэни батан төрөөбүт уол ойуур диэки көрөр булчут киһи. Инньэ гынан ити уолаттар тустарынан суруйуохха эмиэ сөп.

– Арамааҥҥа Тыаһааны инникини өтө көрүүтэ, Ньырбакаан туһунан: «Хойутун хойут үс улууһу үөскэтэр, түөрт улууһу төлкөлүүр толуу Хотун буолуоҕа», – диэбитэ да элбэҕи этэр. Аны атын улуу ойууннар элбэхтэ кэпсэннилэр, сурулуннулар.

– Тыаһааны бэйэтин кэмин урутаан кэлбит. Соҕотох буолан хаалар, соҕотох хардаҕас курдук суос биэрбэккэ төннөн эрэбин диэн муҥатыйар, кини баар буолан Ньырбакааныҥ баар.

Ойууннарга улахан оруолу биэрэ сатаатым, алта ойууну аҕынным. Ойууннар улаханнык сырдатылла иликтэр, бааллар гынан баран суолтата суох, көннөрү кыырбыт, аптаабыт, хомуһуннаабыт курдук суруллар, манна кинилэр суолталаналлар. Одуну Мунньаннаах Тыгыны араҥаччылыыр, Улуу Или тэрийэллэригэр сүбэһит. Тыгын, Мунньан Дархан, Одуну буолан, Түүлээх Дүҥүрдээх Түлүөн ойууну Тойон ууһугар сыһыараннар, бүтүн Саха омук инники олоҕун түстэһэр киһи оҥороллор. Ити эмиэ ойууннарга суолта биэриим. Тыаһааны эмиэ улуу удаҕан, Одуну ойуун даҕаны саллар, ситтэҕинэ-хоттоҕуна биһигиттэн тутум үрдүө диэн этэллэр.

– Далан «Тыгын Дархан», «Тулаайах оҕо» курдук бөдөҥ арамааннарын салҕыы суруйуу – бэйэтэ хорсун быһыы эбээт. Куттамматаҕыҥ дуо?

– Бастаан куттаммытым. Бастакыттан хайаан да тэҥниэхтэрэ диэн санаа баара. Бэйэм туспар буолбатах, Далан туһугар. Мөлтөхтүк суруйан кэбиһэн Далан айымньытын сымсатыам диэн санаа эмиэ киирэ сылдьыбыта. Онтон суруйан, амтаһыйан истэҕим аайы бэйэм халыыппар киирбитим, «Тыгын Дарханы», «Тулаайах оҕону» остуолбар ууруна олоробун: киниэнэ – атын, мин олох атын суолунан бардым, кини – атын суолга сылдьар, атын дьоруойдар бааллар. Олор хайдах тыыналларын Далан биэрбититтэн төлө туппат, уобарастарын куоттаран кэбиспэт эбэтэр аһара түспэт гына суруйа сатаатым. Сэҥээрбит дьон баарыттан сабаҕалаатахха, ол табыллыбыт быһыылаах. Аһара дарбатан кэбиспэккэ, төттөрү түһэрэн кэбиспэккэ, биир тэҥник тутан.

– Улахан махтал, ити кэпсээбит, аһаҕас хаалбыт тиэмэлэриҥ айымньы буолан тахсалларын күүтэбит!