Саха тыла — уустук? Кэрэ? Ыарахан?

Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн чэрчитинэн “Саха тыла 400” уопсастыбаннай хамсааһын Дьокуускай куорат Олохтоох дьаһалтатын өйөбүлүнэн  саха тылын үөрэтии, чинчийии, дьоҥҥо тириэрдии тула төгүрүк остуолу ыытта. Манна Олохтоох былаас, дьокутааттар, уопсастыбанньыктар, тустаах тэрилтэлэр, учууталлар, учуонайдар, ыччаттар кыттыыны ыллылар.

Төгүрүк остуол сахалыы саҥарарга үөрэтэр куурустары күүһүрдэргэ туһуламмыт кэпсэтиитин салҕаан, саха тылын үөрэтиэн баҕалаах дьон төһө баалларын туһунан Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах төрүт олохтоох омуктар кыһалҕаларын чинчийэр институт билимҥэ сүрүн үлэһитэ, филологическай наука дуоктара Нина Иннокентьевна Ивановалыын кэпсэттибит.

Саха тылын үөрэтиэн баҕалаах дьон урут да бааллар этэ, билигин да бааллар

– Сахалыы билэр сахалар төрөөбүт тылларын үөрэтэр баҕалара 90-с сылларга биллэ күүһүрбүтэ. Ити бэйэтэ туспа революция кэмэ этэ буоллаҕа. Ол кэмҥэ тыл таһыма эмиэ түһэр. Наһаа элбэх сыыс тыл нуучча да тылыгар киирбитэ. Холобура, хаайыылаахтар жаргоннара, эдэр ыччат туттар тыллара. Маннык, хомойуох иһин, бэчээккэ да көстөр. Онтон сиэттэрэн ханнык баҕарар тыл экологията эмсэҕэлиир.

Ханнык тылы күннээҕи олохторугар туттуохтарын баҕаралларый?

– «Саха, нуучча, Европа омуктарын илиҥҥи норуоттар тылларыттан ханныгы олоххутугар туттуоххутун баҕараҕыт?» диэн ыйытыыга 2007 сыллааҕы көрдөрүүнү холобур аҕалыым.

Нуучча тыла 52% кэриэтэ. Кэриэй, кытай, дьоппуон тылын үөрэтиэн баҕалаахтар – 16%. Ити сылларга (2006-2008) ыччат Кытайга интэриэһэ үөскээбит кэмэ. Омук тылыгар бу көрдөрүү сахаларга 10% намыһах эбит. Саха тылын үөрэтиэн баҕалаах нууччалар ол саҕана – 27%, оттон сахаларга бу көрдөрүү 23% этэ. 2006 сылга нууччалар ахсааннара биллэрдик аҕыйаабыт кэмэ. Экономика мөлтөөн, улахан тэрилтэлэр үлэһиттэрэ Арассыыйа киин регионнарыгар көстөхтөрө. Кинилэри тыаттан көһөн кэлэр сахалар солбуйаллар – саха саҥата элбиир. Сахалыы кэпсэтии күүһүрэр.

Төһөнөн дьон ахсаана элбэх да, соччонон ол омук тылыгар тардыһыы баар буолар. Холобур, тиһэх ыйытыкка ол көстөн кэллэ: 2024 сылга нуучча тылын үөрэтиэн баҕалаах нууччалар – 19,2%, сахалар – 19,7%. Оттон саха тылын үөрэтиэн баҕалаах нууччалар – 30%, сахалар – 29%. Ол аата саха тылын үөрэтиэн баҕалаах элбээбит.

Иккис өттүнэн атын көстүү баар: манна олорор нууччалар оҕолорун  оскуолаҕа, уһуйааҥҥа биэрэр эбит буоллахтарына, ол аата олохсуйан олорордуу быһаарыммыт ыаллар. Итиннэ сыһыаннаан «Сахалыы кэпсэтэр тылы үөрэтэр уһуйааҥҥа оҕоҕун биэриэҥ дуо?», «Сахалыы кэпсэтэр тылы үөрэтэр оскуолаҕа оҕоҕун биэриэҥ дуо?» диэн ыйытыы баара. Итиннэ 2007 сылга 30% кэриҥэ нуучча сөбүлэһэрин биллэрбитэ. Отуттан үрдээбэтэҕэ. Өрөспүүбүлүкэ олоҕор инники бэйэтин хайдах көрөрө, кини оҕото сахалыы билиэн, саҥарыан баҕарара, о.э. бу киһи олоҕун саха тылын кытта сибээстиир диэн буоллаҕа.

Ити ыйытыыларга 2016 сылга чинчийии ити көрдөрүүтэ эмиэ түһэн эрэр этэ. Ол аата саха тылыгар номнуо наадыйбат быһыы баар буолан эрэрин көстүүтэ. Ол эрэн бу көстүү 2024 сылга 2016 сыллааҕы таһымҥа турар.

Күннээҕи саҥабытыгар саха тылын туттубат буолан истэхпит аайы – сахалыы тылга дьулуһуу суох буолан иһэр

– Төһөнөн сахалар нуучча тылын билэллэр, нуучча тылын күннээҕи саҥаҕа тутталлар да, олохтоох омук тылын билиигэ атын омуктарга дьулуһуу суох буолар. Ирдэммэт курдук. Мотивация суох. Атыыһыт омук киһитэ  нууччалыы билэр, атыылаһар саха наадатын нууччалыы этэр. Онон саха тылын билэ, үөрэтэ сатыыр ирдэммэт. Тэрилтэлэргэ эмиэ оннук.

Саха оҕолоро сахалыы саҥарбат буоллулар диэн улууһунан, куоратынан санаарҕыыллар, мунчаараллар, толкуйдууллар.

«Эн, холобура, икки омуктан турар дьиэ кэргэн оҕото эбит буоллаххына, ордук аҕаҥ тылын диэки тардыһаҕын дуу, ийэҥ тылынан саҥараҕын дуу?» диэн ыйытыыттан көрдөххө, булкааһа суох нууччаларбыт 20% хаалбыттар. Ол аата 80% булкаас хааннаах ыал, икки омуктан турар дьиэ кэргэн оҕолоро. Дьокуускай куорат нууччаларын чинчийэрбитигэр да, Хаҥаласка экспедицияҕа сылдьарбытыгар да хас иккис ыйытынньыкка кыттааччы маннааҕы олохтоох нууччалар сыдьааннара буолар. Өлүөхүмэ, Хаҥалас бааһынайдара. Онон, билигин Дьокуускай куоракка олорор нууччалар үгүстэрэ бэйэбит олохтоох дьоммут. Саха тылыгар сыһыаннара сымнаҕас, саха култууратын сөбүлүүллэр, билинэллэр. Хаҥаласка сиэннэригэр үгэс буолбут сахалыы  кэпсэтиини тиэрдиэхтэрин баҕарар дьон баар.

Саха тылын үөрэтэри хайдах дьон баҕарар эбит?

Бу дьон үксэ сахалар бэйэлэрэ буолан биэрдилэр – 22%. Кимнээҕий?

– 63% – кэрэ аҥаар, 36% – эр дьон. 96% киһи төрөөбүт тылынан саха тылын  билинэр. 89,6% сахалыы тэҥинэн холкутук саҥарабын дэнэр. Идэлэринэн эйгэни көрдөххө, 36% – үөрэх, култуура, наука, 18% – устудьуоннар, 10,4% – урбаан, эргиэн эйгэтэ, 9% – биэнсийэлээхтэр, 8,3% – айти эйгэтин үлэһиттэрэ, инженердэр. Саха тылын үөрэтиэх баҕалаах дьон бу ааттаммыт эйгэлэргэ бааллара куурус тэрийэргэ бэрт кэскиллээх курдук буолар.

Уонна ордук 36-50 орто саастаах дьон дьулуһарын биллибит (29,1%), 18,7% – 17-25 саастаах дьон, 17,7% –  26-35 саастаахтар, 10% – 50 уонна 60 саастаахтар, 4,1%  – 16-20 саастаахтар.

Эдэр ыччаты мэлдьи кэтээн көрөбүн. Ити төрөөбүт тылларын үөрэтиэн баҕалара улаханнык биллибэт эрээри, «Саха тылын туругун хайдах чөл  гынабыт?» диэн ыйытыыга үөрэх эйгэтигэр улахан үлэ барыахтаах диэн этэллэрэ кэрэхсэтэр. Мантан көстөрүнэн, үөрэх эрэ эйгэтигэр тыл туттуллар буоллаҕына, тыл туруктаах буолар эбит диэн өйдүүллэр. Онон билиҥҥи эдэр ыччат тыл иннигэр турбут кыһалҕаны өйдүүр.

Саха тылын ыарахан дииллэр

– 2007 сыллаахха саха устудьуоннара ассоциативнай эксперимеҥҥэ саха тылын «төрөөбүт тылым» диэн билинэллэрэ. Онтон 2014 сылга «уустук», «ыарахан» тыл дииллэр. 2021 сыл көрдөрүүтүнэн, «уустук», «кэрэ», «ыарахан» диэн этэллэр.  Ол иһигэр английскай тыл үөрэтэргэ ордук чэпчэки диэн санаа эдэр ыччакка да, 12-14 саастаах оҕолорго да баар. Манна тас эйгэ сабыдыаллааҕа чуолкай. Оттон нуучча тылын инструмент курдук көрөллөр.

2014 сыллааҕы ыйытык түмүгэ тугу кэпсиирий? Тыа сириттэн куоракка көһөн кэлэр дьон Дьокуускайы нуучча сирин курдук ылыналлар эбит этэ. Оҕолорун нуучча тылыгар уһуйа сатыыллар, нуучча тылынан үөрэтэр оскуолаҕа эрэ биэрэ сатыыллар, дьиэлэриттэн таҕыстылар да, оҕолорун кытта нууччалыы эрэ кэпсэтэ сатыыллар. Оннук үс сылы аһардаллар. Онтон куоракка уонча сыл олордохторуна биирдэ икки тыллаах эйгэлэнэллэр. Ол иһигэр тылларын ыһыктыбат, туруктаах ыал дьон эмиэ баар. Саха тылын хайа баҕарар эйгэҕэ туттар өйдөбүл баар буолуохтаах уонна оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн үтүө холобурунан көрдөрүллүөхтээх.

Аны саха хантан хааннаах, кимтэн кииннээх дьоно төрөөбүт тылларын чиҥэтэн үөрэтэргэ дьулуһар эбит диэтэххэ, маннык: 44,7% – киин улуустартан көһөн кэлбиттэр, 29% – Бүлүү бөлөх улуустартан, 14,5% – Дьокуускай куорат төрүт олохтоохторо, 9% – хоту уонна 4% – промышленнай улуустартан кэлэн Дьокуускай куоракка олохсуйбут дьон.

Ол аата саха тылын үөрэтии уонна чиҥэтэн билии өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тирээн турар сорук. 

Саха уутуйан олорор да улуустарыгар төрөөбүт тылы билии, алтыһыы түһэн эрэр. Холобур, Бүлүү куоракка 2022 с. көрдөрүүнэн дьиэ кэргэн иһигэр нууччалыы-сахалыы тэҥинэн кэпсэтэр саха ахсаана Дьокуускай куораттааҕар элбэх этэ:  Бүлүүгэ – 23,2 %, Дьокуускайга – 17%. Манна улууска саха тылынан үөрэтэр оскуола суох буолбута быһаччы дьайар, төрөппүт, баҕар-баҕарыма, оҕотун үөрэх тэрилтэтигэр сөп түбэһиннэрэ сатыыр. Улууска этнокультурнай иитии мөлтөөбүтүн, билиҥҥи эдэр төрөппүтү иитэр-такайар үлэ барбатын туоһулуур.

Түмүктээн эттэххэ, төрөөбүт тылбыт туруктаах буоларыгар биһиги, сахалар курдук, 500000 иһинэн ахсааннаах омукка, тас эйгэттэн дьайыы олус күүстээх. Тыл бэйэтэ олус уйан, намчы айылгылаах, ол иһин кинини кэбирэтэр күүс эмиэ баһаам. Холобур, кэлин сыл барыта, судаарыстыба приоритетынан, туохха эрэ аналлаах бэлиэ сыл дэнэр, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн, дойду үрдүнэн анал сыллар ааттаналлар. Холобур, «Год семьи» диэн биллэриллибит сыллар кэннилэриттэн саха үксэ дьиэ кэргэн, ыал диэн сахалыы тыллары туттара биллэ аҕыйаата. Куруук кулгаахтарыгар истэ-көрө сылдьар тыллара күннээҕи олохторугар өтөн киирэн хаалар. Өйдөөн истээриҥ эрэ, дьон үксүн семья, семьям диир буолла. Тылы сөпкө туттарбытыгар көрөн ылар информациябыт эмиэ сабыдыаллыыр.

Саха тылын үөрэтиигэ куурус уонна кулууп уратылара

– «Саха тыла-400» уопсастыбаннай тэрилтэ (көҕүлээччи Яна Угарова) этэринэн, саха тылын үөрэтиини кууруһунан уонна кулуубунан арааран тэрийээри гыналлар эбит. Ити олус сөптөөх быһаарыныы, тоҕо диэтэххэ саха тылын үөрэтиэн баҕалаах дьон таһымнара араас: олох билбэт дьонтон саҕалаан төрөөбүт тылларын чиҥэтэн билиэн баҕарар дьон, холобур, дьон иннигэр иҥнибэккэ-толлубакка саҥарыан баҕараллар, үлэни-хамнаһы быһаарсарга эмиэ.

Кулууп диэн сахалыы кэпсэтии, саҥарыы (коммуникативнай) быраактыкатыгар олоҕуран таһымы үрдэтии сабаҕаланар.

Куурус «Саҥарабын эрээри аахпаппын, суруйбаппын», «Ааҕабын да,  кыайан өйдөөбөппүн», «Саҥарабын эрээри суруйбаппын» диир дьон ортотугар балаһыанньата чопчуланан киириэхтээх. Быһатын эттэххэ, саха тылын үөрэтиэн баҕалаах дьоҥҥо анал балаһыанньа баара ордук.

Алтыһарга намыһах кыамталаах (низкая коммуникативная мощность) тыллары кыахтаах тыллар симэлитэр айылҕалаахтар, билигин ону тутуһар санаа судаарыстыба таһымыгар күүһүрэн эрэр. Тыл төһө туттуллар да, соччонон кини өйөнөр, ол эбэтэр национально-функциональный принцип диэн олохтонон эрэр. Кыра кыамталаах тыл сайдыытыгар болҕомто ууруллубат, дьаалатынан туттуллар, онтон ол тылынан саҥарар дьон хайдах дьаһаналларынан дьылҕаланар. Ол иһин билигин оҕону тылтан салгыы тэйитэр олох сатаммат, тыл эрэ баайдаах омук буоллахпыт...